| Długość | 139 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 5526 km² |
| Uchodzi do | Odra |
Barycz nie ma jednego, wyraźnie zaznaczonego początku. Wody, z których się formuje, zbierają się na terenach bagiennych położonych na południowy wschód od Ostrowa Wielkopolskiego; niemieckojęzyczny opis rzeki lokalizuje to miejsce ogólniej — po prostu w pobliżu tego miasta, w południowej części Wielkopolski. Punkt przyjmowany za źródło wskazywany jest na wysokości 117 m n.p.m., przy współrzędnych 51°36′32″N i 18°01′47″E.
Obszar źródłowy tworzy nie pojedynczy strumień, lecz kilka cieków, które się wzajemnie krzyżują i rozwidlają. Obok właściwej Baryczy płyną tędy Leniwa Barycz oraz Gnilna Barycz, występująca również pod formą Gniła Barycz. Ta ostatnia nie zasila zresztą samej Baryczy — uchodzi do Ołoboku. Rozwidlanie się cieków, czyli bifurkacja, jest więc wpisane w samą genezę rzeki: część wód spod Ostrowa Wielkopolskiego odchodzi od razu w innym kierunku.
Z bagien rzeka rusza na zachód — tak określa kierunek opis polski, podczas gdy wersja niemiecka mówi o biegu skierowanym na północny zachód. Obie zgadzają się natomiast co do tego, że po drodze Barycz przeciska się przez liczne kompleksy stawowe.
Dolina, którą płynie, jest zabagniona, a nachylenie koryta znikome: podawana wartość spadku to mniej więcej 0,035%. Różnica poziomów jest odpowiednio niewielka — od 117 m n.p.m. w źródłach do 75,8 m n.p.m. w miejscu ujścia, opisanym współrzędnymi 51°41′11″N i 16°15′07″E.
Samo ujście opisy lokalizują dwojako, choć bez sprzeczności: polski mówi o okolicach Głogowa, niemiecki precyzuje, że Barycz wpada do Odry przy wsi Wyszanów, w sąsiedztwie Szlichtyngowej. Przebieg rzeki z grubsza pokrywał się z północną granicą historycznego Dolnego Śląska od strony Wielkopolski — tak ujmuje to wersja angielska, a rosyjska i ukraińska powtarzają, że koryto biegnie w pobliżu granic obu tych krain.
Liczby opisujące Barycz zależą od tego, którą edycję się otworzy. Wersje polska, rosyjska i ukraińska zgodnie podają 139 km długości oraz 5526 km² powierzchni dorzecza. Angielska skraca rzekę do 136 km, a jednocześnie powiększa zlewnię do 5547 km².
Najdalej od tego zestawu odchodzi opis niemiecki: mówi o mniej więcej 133 km, dodając przy tym, że dawniej dla tej samej rzeki podawano 165 km. Odległość między skrajnymi wartościami wynosi zatem ponad trzydzieści kilometrów, a żadne ze źródeł nie tłumaczy, skąd bierze się ta niezgodność.
Wykaz nazw wód płynących, na który powołuje się polski opis, porządkuje dopływy Baryczy nie od źródeł, lecz od ujścia w górę biegu — pierwsze na liście są więc te, które trafiają do rzeki najbliżej Odry. Po prawej stronie otwiera ją Polski Rów, przy którym wykaz odsyła do Śląskiego Rowu; ten drugi figuruje w spisie osobno, jako rów, z adnotacją, że chodzi o dolny odcinek rowu.
Wyżej dochodzą z prawej struga Wiewiernica oraz Kanał Uszczonowski. Prawym dopływem jest też Stara Barycz, którą wykaz klasyfikuje nie jako rzekę, ale jako stare koryto. Struga Dziczek dociera do rzeki przez Zalew Ryczeń. Prawą stronę zasilają ponadto kanał Ługa, Kanał Niezgodzki i Kanał Godnowski, a wśród rzek — Czarna Woda oraz Kuroch.
Spośród wszystkich prawych dopływów tylko Orla przebiła się do krótszych opisów obcojęzycznych: wymieniają ją zgodnie wersje angielska, rosyjska i ukraińska, choć poza samą nazwą nie podają o niej niczego więcej.
Lewa strona jest w wykazie liczniej obsadzona. Uchodzą tu kanały — Świernia, Sowina i Kanał Chynowski — a także rzeki Tynica, Sąsiecznica, Krępa, Prądnia, Złotnica i Dąbrówka. Przy dwóch z nich spis dopisuje nazwy powiązane: Łasze towarzyszy Strupiński Rów, a Polskiej Wodzie — Młyńska Woda.
Mniejsze cieki lewobrzeżne to strugi Chlastawa, Krępica, Wisiołek oraz Młynówka Jamnicka, która dopływa do Baryczy przez staw Jamnik. Osobno wymieniony został Milicki Potok.
Dwa cieki pojawiają się w wykazie bez wskazania, z której strony wpadają: potok Źródlisko oraz struga Bełcz.
Polski spis miejscowości leżących nad Baryczą rozróżnia ich status. Wsiami są Przygodzice, Sułów i Wyszanów; prawa miejskie mają Odolanów, Milicz, Żmigród oraz Wąsosz.
Obcojęzyczne wersje zawężają ten obraz. Niemiecka i angielska wskazują pięć punktów — Odolanów, Milicz, Sułów, Żmigród i Wąsosz. Rosyjska i ukraińska poprzestają na czterech miastach, pomijając Sułów. Przygodzice występują wyłącznie w opisie polskim, natomiast Wyszanów wraca w wersji niemieckiej, tam jednak nie jako miejscowość nad rzeką, lecz jako punkt orientacyjny wskazujący położenie ujścia.
Nad rzeką rozłożyły się dwa duże kompleksy stawów: Milickie i Przygodzickie. To one w dużej mierze odpowiadają za obraz doliny, przez którą — jak zauważa opis niemiecki — Barycz przepływa wśród rozległych terenów stawowych.
Gospodarka stawowa miała tu wymiar gospodarczy o skali ponadregionalnej. Obniżenie Baryczy w rejonie Żmigrodu, występujące w piśmiennictwie niemieckim pod nazwą Trachenberg, uchodziło do 1945 roku za jeden z największych w Niemczech obszarów hodowli karpia.
Podmokła dolina stała się siedliskiem rzadkich gatunków ptactwa wodnego. Angielski, rosyjski i ukraiński opis rzeki określają otoczenie Baryczy jako istotny rezerwat terenów wodno-błotnych, przy czym wszystkie trzy wiążą tę ocenę z parkiem krajobrazowym.
Formalną ochronę doliny ustanowiono w 1996 roku, powołując Park Krajobrazowy Dolina Baryczy. To jedyna forma ochrony przyrody, którą wskazują dostępne opisy rzeki.
Najstarszy przywoływany zapis nazwy pochodzi z początku XVII wieku. Silesiographia — praca o geografii Śląska ogłoszona w 1613 roku przez historyka i regionalistę Mikołaja Henela z Prudnika — odnotowuje rzekę pod trzema łacińskimi wariantami: Bartha fl., Barusius oraz Bortha.
Niemiecka forma nazwy brzmi Bartsch i jest podawana zarówno w opisie polskim, jak i w angielskim. Warto odnotować drobną niezgodność między edycjami: łacińskie miano, które wersja polska zapisuje jako Barusius, wersja niemiecka podaje w postaci Barussus.
Rozbudowany wywód historyczny znajduje się wyłącznie w wersji niemieckiej. Powołuje się ona na T. Szulca i na wydany w 1881 roku Codex diplomaticus Maioris Poloniae: zgodnie z tym ujęciem Barycz na całej swojej długości oddzielała pierwotnie biskupstwo poznańskie, a więc i Wielkopolskę, leżące od północy, od biskupstwa wrocławskiego i Śląska po stronie południowej.
Układ ten się jednak zmieniał. Ziemie wokół Ostrzeszowa i Kępna, położone na południe od Baryczy i na zachód od Prosny, weszły częściowo w skład Wielkopolski — najprawdopodobniej około 1146 roku.
Po północnej stronie rzeki sporny pozostawał obszar Wschowy. Miasto do 1343 roku wielokrotnie zmieniało przynależność, aż ziemię wschowską zdobył polski król Kazimierz III, a samą Wschowę wyposażył w przywilej ośrodka podległego bezpośrednio monarsze. Tereny na zachód i na wschód od niej — łącznie z Wąsoszem, występującym w źródłach niemieckich jako Herrnstadt — o które upominało się biskupstwo poznańskie, zostały ostatecznie przy Śląsku.
Barycz uchodzi do rzeki Odra.
Opracowano na podstawie artykułu Barycz (rzeka) w polskiej Wikipedii oraz jego odpowiedników w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, rosyjskiej, ukraińskiej (CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane / infoboks polskiej Wikipedii. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Barycz