| Długość | 139 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 5526 km² |
| Uchodzi do | Odry |
Obszar źródłowy Baryczy znajduje się na terenach bagiennych w pobliżu Ostrowa Wielkopolskiego – na południowy wschód od miasta, w południowej części Wielkopolski. Punkt przyjmowany za źródło leży na wysokości 117 m n.p.m., a jego współrzędne to 51°36′32″N i 18°01′47″E.
Obszaru źródłowego nie tworzy pojedynczy strumień, lecz kilka cieków, które wzajemnie się krzyżują i rozwidlają. Obok właściwej Baryczy płyną tędy Leniwa Barycz oraz Gnilna Barycz, zwana też Gniłą Baryczą. Ta ostatnia jest dopływem Ołoboku.
Za miejsce źródła podaje się południowe okolice Rososzycy – wsi w gminie Sieroszewice, w powiecie ostrowskim, w województwie wielkopolskim. Rososzyca leży na skraju doliny Baryczy, mniej więcej 10 km na wschód od Ostrowa Wielkopolskiego, na wysokości około 125 m n.p.m. W jej sąsiedztwie Leniwa Barycz wpada do Gniłej Baryczy, a ta z kolei do Ołoboku; miejsce bifurkacji Baryczy leży kilka kilometrów od wsi.
Z bagien rzeka rusza na zachód, a według innego źródła – na północny zachód. Po drodze przepływa przez liczne kompleksy stawowe.
Dolina, którą płynie Barycz, jest zabagniona, a spadek rzeki jest bardzo mały – wynosi mniej więcej 0,035%. Źródło leży na wysokości 117 m n.p.m., a ujście – na wysokości 75,8 m n.p.m., w punkcie o współrzędnych 51°41′11″N i 16°15′07″E.
Barycz uchodzi do Odry w okolicach Głogowa, a ściślej przy wsi Wyszanów, w sąsiedztwie Szlichtyngowej. Przebieg rzeki z grubsza pokrywał się z północną granicą historycznego Dolnego Śląska od strony Wielkopolski, a koryto biegnie w pobliżu granic obu tych krain.
Rzeka płynie przez województwa wielkopolskie i dolnośląskie, a uchodzi w zachodnich okolicach Wyszanowa. Wieś ta, położona nad Baryczą w pobliżu jej ujścia do Odry, należy już do województwa lubuskiego (powiat wschowski, gmina Szlichtyngowa). Średni przepływ Baryczy wynosi 18,8 m³/s.
Barycz odwadnia wschodnią część Obniżenia Milicko-Głogowskiego (318.3) – makroregionu określanego także jako Pradolina Barucko-Głogowska; zachodnią część tego obszaru odwadnia Odra. Obniżenie tworzy równoleżnikowy pas zagłębień o charakterze pradolinnym w północno-zachodniej części Nizin Środkowopolskich i zajmuje w granicach Polski około 3 tys. km². Jego wschodni fragment nazywano dawniej Pradoliną Baryczy. Powstał on prawdopodobnie jako zagłębienie końcowe moren stadium Warty, na co zdają się wskazywać dwie rozległe kotliny: Milicka na wschodzie i Żmigrodzka na zachodzie. Wypełniają je utwory akumulacji wodnej, a teren jest częściowo zabagniony; leżące w kotlinach duże stawy rybne mają charakter zbiorników naturalnych.
Wschodnią część obniżenia stanowi Kotlina Milicka (318.34), zwana też Kotliną Odolanowską, położona na pograniczu województw dolnośląskiego i wielkopolskiego. Jest to rozległe zagłębienie pochodzenia lodowcowego, związane ze zlodowaceniem środkowopolskim. Od północy kotlina sąsiaduje z Wysoczyzną Kaliską, od wschodu ze Wzgórzami Ostrzeszowskimi, od zachodu i południa ze Wzgórzami Twardogórskimi, a od północnego zachodu z Kotliną Żmigrodzką, choć według opisu tej ostatniej Kotlina Milicka przylega do niej od północnego wschodu. W jej krajobrazie, obok łąk i lasów, przeważają wielkie stawy rybne w dorzeczu Baryczy, czyli Stawy Milickie, na których opiera się tutejsza intensywna hodowla. Najważniejszymi miastami regionu są Milicz i Odolanów; leżą tu także wsie Przygodzice, Krośnice i Sośnie.
Na zachód od niej leży Kotlina Żmigrodzka (318.33), środkowo-wschodnia część obniżenia, również położona na pograniczu obu województw. Ma wymiary 30 na 40 km i powstała w starszym plejstocenie jako misa końcowa zlodowacenia warciańskiego; od południa ogranicza ją łuk wzgórz spiętrzonych glacjotektonicznie. Na jej dnie zalegają osady glacjalne, fluwioglacjalne i aluwialne, a na piaskach rosną przede wszystkim bory sosnowe. Środkiem regionu biegnie zabagniona dolina Baryczy o przebiegu równoleżnikowym. Głównym miastem kotliny jest Żmigród, a na jej obrzeżach leżą Rawicz, Wąsosz i Prusice oraz wieś Wińsko.
Dane liczbowe dotyczące Baryczy różnią się w zależności od źródła. Część źródeł zgodnie podaje 139 km długości oraz 5526 km² powierzchni dorzecza. Według innego rzeka ma 136 km długości, a jej zlewnia jest zarazem większa – 5547 km².
Od tych danych odbiega jeszcze inne źródło: podaje długość około 133 km, zaznaczając przy tym, że dawniej dla rzeki podawano 165 km.
Wykaz nazw wód płynących porządkuje dopływy Baryczy nie od źródeł, lecz od ujścia w górę biegu – pierwsze na liście są więc te, które uchodzą do rzeki najbliżej Odry. Listę prawych dopływów otwiera Polski Rów, przy którym wykaz wymienia także Śląski Rów; ten drugi figuruje w spisie osobno jako rów, z adnotacją, że chodzi o dolny odcinek rowu.
Wyżej uchodzą z prawej strony struga Wiewiernica oraz Kanał Uszczonowski. Prawym dopływem jest też Stara Barycz, którą wykaz klasyfikuje nie jako rzekę, lecz jako stare koryto. Struga Dziczek dociera do rzeki przez Zalew Ryczeń. Prawą stronę zasilają ponadto kanał Ługa, Kanał Niezgodzki i Kanał Godnowski, a spośród rzek – Czarna Woda oraz Kuroch.
Prawym dopływem jest też Orla; wymienia ją także kilka krótszych opisów rzeki, które poza samą nazwą nie podają jednak o niej niczego więcej.
Lewa strona jest w wykazie liczniej obsadzona. Uchodzą tu kanały – Świernia, Sowina i Kanał Chynowski – a także rzeki Tynica, Sąsiecznica, Krępa, Prądnia, Złotnica i Dąbrówka. Przy dwóch innych rzekach lewobrzeżnych spis podaje nazwę górnego biegu: w przypadku Łachy jest to Strupiński Rów, a w przypadku Polskiej Wody – Młyńska Woda. Tak samo nazywa górny bieg Polskiej Wody opis tej rzeki, który zarazem stwierdza, że oba cieki płyną równolegle i łączą się przy jej ujściu. Inne źródła wymieniają natomiast Młyńską Wodę obok Polskiej Wody jako osobny dopływ Baryczy.
Strugami lewobrzeżnymi są w wykazie Chlastawa, Krępica, Wisiołek oraz Młynówka Jamnicka, która dopływa do Baryczy przez staw Jamnik. W tym samym wykazie jako potok figuruje lewobrzeżny Milicki Potok.
Dwa cieki pojawiają się w wykazie bez wskazania, z której strony wpadają: potok Źródlisko oraz struga Bełcz.
Największym dopływem Baryczy jest prawobrzeżna Orla (niem. Horle, także Hurle lub Horla) o długości 95,1 km i powierzchni dorzecza 1601 km². Wypływa na wysokości 155 m n.p.m. w Koźmińcu na Wysoczyźnie Kaliskiej, płynie przez Nizinę Południowowielkopolską i Obniżenie Milicko-Głogowskie, w tym przez Kotlinę Żmigrodzką, i mija Koźmin Wielkopolski, Jutrosin, Korzeńsko oraz Wąsosz. Jej spadek wynosi 0,76‰, a średni przepływ w Korzeńsku – 4,457 m³/s. Uchodzi w 34,6 km biegu Baryczy, na zachód od Wąsosza, na wysokości 83 m n.p.m. Zlewnia Orli, położona na pograniczu województw wielkopolskiego i dolnośląskiego, ma charakter rolniczy: przeważają w niej grunty orne, a lasów i zadrzewień jest niewiele.
Z lewej strony uchodzi do Baryczy Sąsiecznica, zwana też Sieczką (niem. Schätzke), o długości 43,7 km. Płynie w województwie dolnośląskim: wypływa w okolicy miejscowości Białe Błoto, przepływa przez Czeszów, Kuźniczysko i Żmigród, a bieg kończy na zachód od tego miasta, na wysokości 87,2 m n.p.m. Lewym dopływem jest również Łacha, która zaczyna się na północ od Pełczyna, na wzgórzach Padół Pełczyński, a do Baryczy uchodzi na południe od Wąsosza. Do lat 60. XX wieku zachowywała naturalny charakter, potem ją zmeliorowano. W jej dolinie wyznaczono obszar Natura 2000 „Dolina Łachy” (PLH020003), zajmujący ponad 991 ha; znajduje się tam również kilka rezerwatów społecznych Fundacji Przyrodniczej „pro Natura”. W jednym z nich, „Ruskie Łąki”, żyje reintrodukowana populacja susła moręgowanego.
Lewobrzeżna Polska Woda ma około 60 km długości i płynie przez województwa dolnośląskie i wielkopolskie. Bierze początek na Wzgórzach Sycowskich koło Sycowa, niedaleko źródeł Widawy, a do Baryczy wpada na północ od Stawów Milickich, na wysokości około 108 m n.p.m. Prawobrzeżny Kuroch, o długości 32,39 km i powierzchni zlewni 211,59 km², wypływa w okolicach Jankowa Zaleśnego i przepływa przez wsie Daniszyn, Kuroch i Gliśnica. Uchodzi w pobliżu Odolanowa, na południowy zachód od Uciechowa, na wysokości około 111 m n.p.m. Na Kurochu znajduje się 11 jazów.
Spis najważniejszych miejscowości nad Baryczą rozróżnia ich status: Przygodzice, Sułów i Wyszanów to wsie, a Odolanów, Milicz, Żmigród oraz Wąsosz mają prawa miejskie.
Krótsze zestawienia zawężają ten obraz. Jedne wskazują pięć miejscowości – Odolanów, Milicz, Sułów, Żmigród i Wąsosz – inne poprzestają na czterech miastach, pomijając Sułów. Nie ma w nich ani Przygodzic, ani Wyszanowa.
Nad rzeką rozłożyły się dwa kompleksy stawów: Milickie i Przygodzickie.
Obniżenie Baryczy w rejonie Żmigrodu (niem. Trachenberg) uchodziło do 1945 roku za jeden z największych w Niemczech obszarów hodowli karpia.
Stawy Milickie leżą w kotlinowatych poszerzeniach doliny Baryczy w okolicach Milicza i Żmigrodu, na wysokości od 95 do 120 m n.p.m. Zespół liczy ponad 285 stawów o łącznej powierzchni około 77 km² i głębokości sięgającej najwyżej 2,5 m. Należą do niego m.in. Krośnice, Potasznia, Radziądz, Ruda Sułowska i Stawno, a wśród pojedynczych stawów są m.in. Grabownica, Jan, Jaskółcze, Niezgoda, Rudy i Słoneczny Górny. Niektóre zbiorniki zajmują niecki pozostawione po dawnym wydobyciu rudy darniowej.
Zakładanie stawów rozpoczęli w XIII wieku cystersi. Stawy te stanowią największy w Polsce ośrodek hodowli karpia, a zarazem jeden z największych w Europie. Wiele z nich jest dziś zdewastowanych i pozbawionych wody, a niektóre zarosły; degradacji uległy też towarzyszące im kanały, jazy i przepusty. Jako zespół stawy są unikatowym zabytkiem techniki. Znalazły się również na liście Living Lakes.
W górnym odcinku doliny, na terenie gminy Przygodzice w powiecie ostrowskim, leżą Stawy Przygodzickie – około 70 stawów rybnych ciągnących się wzdłuż osi Ostrów – Antonin. Są to płytkie zbiorniki skupione w dwóch kompleksach, przy Przygodzicach i przy Dębnicy; ich łączna powierzchnia wynosi około 730 ha, z czego 112 ha przypada na największy staw, Trzcielin Wielki. Hodowla ryb ma tu tradycję sięgającą XII wieku, a Trzcielin Wielki, znany od XV wieku, jest najstarszym z istniejących stawów. Pierwotnie funkcjonowały tu zbiorniki przepływowe, tworzone przez przegradzanie cieków, a hodowla odbywała się w sposób półdziki. Krótko przed I wojną światową koryto Baryczy przeniesiono na północ i ustabilizowano stan wód w stawach; obecnie hoduje się w nich głównie karpia.
Między Sułowem a Rudą Żmigrodzką Barycz ma boczne, uregulowane odgałęzienie – Młynówkę Sułowską, nazywaną również Młynówką Sułowsko-Radziądzką i zaliczaną do dopływów rzeki. Ciek odłącza się od Baryczy na południowy wschód od Sułowa, opływa tę wieś od południa i dochodzi do kompleksu Ruda Sułowska w obrębie Stawów Milickich; na tym odcinku nazywany jest także Kanałem Bachorzec. Następnie płynie przez Rudę Sułowską, mija staw Niezgoda, dociera do Niezgody i przecina rezerwat Olszyny Niezgodzkie, by jako kanał Ługa powrócić do Baryczy na zachód od Rudy Żmigrodzkiej; na północ od przysiółka Hucisko odgałęzia się od niego Kanał Kokotek. Młynówka ma 16,2 km długości, leży w gminach Milicz i Żmigród i reguluje poziom wody w części Stawów Milickich, w których prowadzi się intensywną gospodarkę rybacką.
W wodach Młynówki stwierdzono trzy gatunki małży: szczeżuję pospolitą, skójkę malarską i skójkę zaostrzoną. W południowej części Sułowa, na wyspie między Baryczą a Młynówką, około 500 m od jazu Sułów, leży zespół ośrodków wypoczynkowych z mniej więcej setką domków letniskowych i zapleczem usługowym. Sam ciek jest szlakiem kajakowym, choć mało uczęszczanym.
Na Prądni, lewym dopływie Baryczy, we wsi Ruda Milicka, w granicach rezerwatu Stawy Milickie, zachował się zabytkowy drewniany jaz piętrzący, wzniesiony na przełomie XIX i XX wieku. Ma konstrukcję wieloprzęsłową z zamknięciami, którymi reguluje się piętrzenie, i stanowi jedną całość z mostem na Prądni – obecnie drogowym, a dawniej także kolejowym, po którym biegła wąskotorowa Wrocławska Kolej Dojazdowa na odcinku Milicz – Sulmierzyce. Jest jednym z dwóch jazów na tej rzece, a jego całkowita wysokość piętrzenia (4,7 m) jest największa spośród drewnianych jazów w całej dolinie Baryczy. Jaz utrzymuje odpowiedni poziom wody na Stawach Jaskółczych i na stawie Słupickim Dużym. Na południe od niego stoi budynek mieszkalny z 1883 roku, dawniej młyn wodny.
W zabagnionej dolinie znajdują się siedliska rzadkich gatunków ptactwa wodnego. Otoczenie rzeki w granicach parku krajobrazowego uchodzi za istotny rezerwat terenów wodno-błotnych.
W 1996 roku utworzono Park Krajobrazowy Dolina Baryczy.
Park powstał 3 czerwca 1996 roku na mocy rozporządzenia wojewody kaliskiego i wojewody wrocławskiego. Rozciąga się wzdłuż rzeki między Przygodzicami a Żmigrodem i obejmuje 87 040 ha, z czego 70 040 ha leży w województwie dolnośląskim, a 17 000 ha – w wielkopolskim. Park nie ma otuliny. Pod względem fizycznogeograficznym leży w obrębie Kotliny Milickiej, Kotliny Żmigrodzkiej i Wysoczyzny Kaliskiej. Na jego obszarze występują trzy typy siedlisk: stawy rybne, podmokłe łąki i lasy.
Na Stawach Milickich odnotowano 276 gatunków ptaków, z których 166 ma tu lęgowiska; należą do nich m.in. bielik, kania ruda, orlik krzykliwy, żuraw, gęś gęgawa i łabędź niemy. Na Stawach Przygodzickich występują m.in. perkozy, bąk, czapla biała, łabędź krzykliwy, kulik wielki, sieweczki, błotniak stawowy, rybołów, rybitwy rzeczna i czarna, zimorodek i remiz; obserwowano tam również pelikana różowego, warzęchę i czerwonaka. Florę tych stawów reprezentują m.in. grzybień biały i grążel żółty.
Na terenie Parku Krajobrazowego Dolina Baryczy leży europejska ostoja ptaków IBA. W ramach sieci Natura 2000 wyznaczono tu obszar specjalnej ochrony ptaków PLB020001 „Dolina Baryczy” oraz specjalny obszar ochrony siedlisk PLH020041 „Ostoja nad Baryczą”, a Stawy Milickie objęto konwencją ramsarską. Stawy Przygodzickie leżą zarówno w parku krajobrazowym, jak i w Obszarze Chronionego Krajobrazu Wzgórza Ostrzeszowskie i Kotlina Odolanowska.
W granicach parku leży pięć rezerwatów przyrody. Rezerwat Stawy Milickie, powołany w 1963 roku, chroni obszar wodno-błotny o powierzchni 5298 ha, na który składa się pięć kompleksów stawowych, lasy i inne grunty. Rezerwat Wydymacz chroni łęg jesionowo-olszowy ze stawem Wydymacz i Dębami Antonińskimi oraz rośliny objęte ochroną, w tym wawrzynek wilczełyko; Radziądz – las liściasty o charakterze grądu europejskiego; Olszyny Niezgodzkie – naturalne lasy bagienne w zasięgu Ługi. W rezerwacie Wzgórze Joanny ochroną objęto wyspowe stanowisko buka na wschodniej granicy jego zasięgu oraz znaleziska prehistoryczne.
Silesiographia – praca o geografii Śląska ogłoszona w 1613 roku przez historyka i regionalistę Mikołaja Henela z Prudnika – odnotowuje nazwę rzeki w trzech łacińskich wariantach: Bartha fl., Barusius oraz Bortha.
Niemiecka forma nazwy brzmi Bartsch. Jako łacińską nazwę rzeki jedno ze źródeł podaje formę Barussus.
Nazwę rzeki wymawia się [ˈbarɨtʂ]. Barycz została opisana w Słowniku encyklopedycznym Brockhausa i Efrona. W Silesiographii z 1613 roku Henel wymienił nie tylko rzekę, lecz także wieś Wyszanów, leżącą nad Baryczą niedaleko ujścia, i zapisał jej nazwę po łacinie jako Schwusen pagus. Wyszanów pojawia się też w łacińskim dokumencie z 1278 roku, sygnowanym przez księcia polskiego Przemysła II.
Według T. Szulca w wydanym w 1881 roku Codex diplomaticus Maioris Poloniae Barycz na całej swojej długości oddzielała pierwotnie biskupstwo poznańskie i Wielkopolskę, położone na północy, od biskupstwa wrocławskiego i Śląska, leżących na południu.
Układ ten się jednak zmieniał. Ziemie wokół Ostrzeszowa i Kępna, położone na południe od Baryczy i na zachód od Prosny, weszły w skład Wielkopolski – najprawdopodobniej około 1146 roku.
Po północnej stronie rzeki sporny pozostawał obszar Wschowy. Do 1343 roku miasto wielokrotnie zmieniało przynależność, aż ziemię wschowską zdobył polski król Kazimierz III, który Wschowie nadał przywilej miasta podległego bezpośrednio monarsze. Tereny na zachód i na wschód od Wschowy – łącznie z Wąsoszem (niem. Herrnstadt) – o które upominało się biskupstwo poznańskie, ostatecznie pozostały przy Śląsku.
Barycz uchodzi do Odry.
Opracowano na podstawie artykułu Barycz (rzeka) w polskiej Wikipedii oraz odpowiadających mu artykułów w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, rosyjskiej, ukraińskiej; wykorzystano także artykuły: Obniżenie Milicko-Głogowskie, Kotlina Milicka, Kotlina Żmigrodzka, Orla (dopływ Baryczy), Sąsiecznica, Łacha (dopływ Baryczy), Polska Woda, Kuroch (rzeka), Młynówka Sułowska, Jaz w Rudzie Milickiej, Park Krajobrazowy Dolina Baryczy, Stawy Milickie, Stawy Przygodzickie, Rososzyca, Wyszanów (województwo lubuskie) (licencja CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane / infoboks polskiej Wikipedii. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Barycz