| Długość | 115,989 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 2000 km² |
| Uchodzi do | Wisły |
Dawniej rzeka nosiła nazwy: Radomierza, Radomierz oraz Radomia. Rzece poświęcono osobne hasło w „Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego”: znajduje się ono na stronie 422 tomu dziewiątego, obejmującego hasła od Pożajścia do Ruksz i wydanego w Warszawie w 1888 roku.
W dokumentach Radomka pojawia się już w XIII stuleciu. Aktem z 1256 roku (Kodeks Małopolski 104) Bolesław, sprawujący wówczas władzę książęcą w Krakowie i Sandomierzu, przyznał klasztorowi w Miechowie prawo do polowania na bobry. Przywilej dotyczył należącej do zakonników osady zapisanej jako Swirczewice (niepewnie utożsamianej ze Świerżami), położonej przy ujściu rzeki do Wisły.
Początek rzeki znajduje się w Lasach Koneckich, w sąsiedztwie Przysuchy – mniej więcej cztery kilometry na południe od miasta. Źródła leżą na wysokości około 310 m n.p.m., a podłoże w tej okolicy budują jurajskie piaskowce oraz iły.
Obszar źródłowy Radomki należy do Garbu Gielniowskiego (342.32) – mezoregionu w północnej części Wyżyny Kieleckiej. Jest to pas wzniesień o powierzchni około 515 km², rozciągający się od Skarżyska-Kamiennej na południowym wschodzie po Gielniów na północnym zachodzie. Od zachodu przylegają do niego Wzgórza Opoczyńskie, od południa Płaskowyż Suchedniowski, od wschodu Przedgórze Iłżeckie, a od północy Równina Radomska, zaliczana już do Wzniesień Południowomazowieckich.
Wzgórza te zbudowane są z piaskowców retycko-liasowych i wznoszą się od 280 m n.p.m. w części północno-zachodniej do nieco ponad 400 m n.p.m. w południowo-wschodniej, gdzie leży najwyższe z nich, Altana (408 m n.p.m.). Na wschodzie i północnym wschodzie region opada progiem tektonicznym, którego wysokość wynosi 100–130 m. Wzniesienia są poprzecinane dolinami górnych odcinków kilku rzek, które mają tu swoje źródła; oprócz Radomki należy do nich między innymi Drzewiczka. Teren jest w znacznej mierze zalesiony, a na jego obszarze spotyka się drzewostany bukowe, mieszane i bukowo-jodłowe; ich fragmenty chronione są jako rezerwaty przyrody.
Przysucha, siedziba powiatu przysuskiego, znajduje się na południowym skraju Równiny Radomskiej, około 40 km na zachód od Radomia; Radomka przepływa w pobliżu miasta, przy jego granicy administracyjnej. Przysuchę wymieniano jako osadę powstałą nad Radomką w bagnistej kotlinie, którą trzeba było często osuszać, aby dało się w niej mieszkać. Miasto leży w historycznej Małopolsce, w dawnej ziemi sandomierskiej.
Rzeka kieruje się zasadniczo ku północnemu wschodowi. Krajobraz, przez który płynie, jest lekko falisty, w przeważającej części porośnięty lasami i poprzecinany zabagnionymi dolinami; według innego opisu rzeka płynie przez tereny równinne.
Górny odcinek biegnie wśród wzniesień Wyżyny Małopolskiej. Poniżej rzeka wchodzi w rozległą pradolinę, a w końcu uchodzi do Wisły w rejonie Ryczywołu.
W rejonie zapory zbiornika w Domaniowie Radomka przyjmuje swoje główne dopływy i zarazem wkracza w pradolinę stadiału Radomki.
Wysokość samego ujścia podawana jest rozbieżnie: według jednych danych wynosi 160 m n.p.m., według innych – 101 m n.p.m. Radomka uchodzi do Wisły z lewej strony na 431,9 kilometrze biegu tej rzeki, przy wsi Kłoda.
Wykaz miejscowości leżących nad rzeką otwiera Przysucha. Niżej Radomka mija Wieniawę, a po niej Mniszek i Przytyk. Dalej płynie przez Jedlińsk i Jastrzębię, następnie przez Brzózę oraz Głowaczów, aż po Ryczywół, za którym pozostaje już tylko odcinek do Wisły.
Przy samym ujściu leży ponadto wieś Kłoda.
Źródła rzeki i zbiornik przy Domaniowie znajdują się w powiecie przysuskim, przy czym zbiornik leży na terenie gminy Wieniawa. W powiecie radomskim nad Radomką położone są miasto Przytyk, oddalone o 17 km od Radomia, oraz Jedlińsk – wieś będąca siedzibą gminy, leżąca 10 km na północ od Radomia i 90 km na południe od Warszawy, przy drodze krajowej nr 7. W powiecie kozienickim leżą Głowaczów i Brzóza (gmina Głowaczów), Ryczywół (gmina Kozienice) oraz Kłoda (gmina Magnuszew). Jako miejscowość nad rzeką wymieniane bywa także Skrzynno.
Przytyk i Głowaczów 1 stycznia 2024 roku odzyskały status miast. Głowaczów leży nad Radomką na trasie między Warką a Kozienicami, w otoczeniu Puszczy Kozienickiej i Puszczy Stromeckiej; krzyżują się w nim droga krajowa nr 48 i droga wojewódzka nr 730. Ryczywół położony jest w Puszczy Stromeckiej, u ujścia Radomki do Wisły, na dawnym szlaku handlowym wiodącym z Rusi Halickiej na Śląsk, a obecnie przy drodze krajowej nr 79 z Warszawy przez Kozienice do Sandomierza. Prawa miejskie miały niegdyś także Jedlińsk, lokowany w 1530 roku, i Ryczywół, lokowany przed 1370 rokiem; obie miejscowości zdegradowano w 1869 roku.
W drugiej połowie XVI wieku Przytyk, Jedlińsk, Brzóza i Ryczywół należały do powiatu radomskiego w województwie sandomierskim, natomiast Głowaczów i Kłoda – do powiatu wareckiego ziemi czerskiej w województwie mazowieckim. W ujęciu historycznym Ryczywół należy do ziemi sandomierskiej i leży na północnych krańcach Małopolski, blisko granicy z Mazowszem. W latach 1975–1998 wszystkie wymienione miejscowości wchodziły w skład województwa radomskiego.
Uporządkowany od źródeł ku ujściu wykaz dopływów otwiera Szabasówka, po której następują Wiązownica i Dobrzyca. Kolejne są Ślepotka, Bosak oraz Tymianka. Niżej rzeka przyjmuje Mleczną, a po niej Jastrzębiankę i Łukawkę; całość zamykają Leniwka oraz Kosionek.
Które z nich uznawane są za główne, zależy od zestawienia. Jedno wymienia cztery: Mleczną, Szabasówkę, Jastrzębiankę i Narutówkę, przy czym tej ostatniej w powyższym wykazie w ogóle nie ma. Inne ogranicza się do dwóch: Mlecznej i Leniwki. Jeszcze inne za główne uznaje dwa prawe dopływy: Szabasówkę i Jabłonicę, choć również Jabłonicy w tym wykazie brakuje.
Prawobrzeżna Szabasówka ma według jednego zestawienia 25,5 km długości i zlewnię o powierzchni 561,4 km², według innego zaś – 24,04 km długości. Uchodzi do zbiornika w Domaniowie na wysokości 157 m n.p.m. Do jej dopływów należą Śmiłówka, Oronka, Kobyłka i Garlica.
Mleczna, również prawobrzeżna, zbiera wody z obszaru 348,5 km²; jej długość podaje się jako 28,7 km lub 27,8 km, a średni przepływ wynosi 1,2 m³/s. Powstaje z połączenia kilku cieków źródłowych, m.in. spod Wolanowa, Młodocina, Kacprowic i Franciszkowa; według Mapy Podziału Hydrograficznego Polski jej źródła w okolicy Wolanowa leżą na wysokości około 198 m n.p.m. Rzeka przepływa przez Radom, gdzie w dzielnicy Borki utworzono na niej zalew rekreacyjny o powierzchni 9 ha, i uchodzi do Radomki w okolicy Lisowa. Pod koniec VIII wieku nad Mleczną powstała wczesnośredniowieczna osada Piotrówka, która dała początek Radomowi.
Z lewej strony uchodzą do Radomki Wiązownica, licząca 32,3 km długości i odwadniająca obszar 258,4 km², oraz Tymianka o długości 24,3 km i powierzchni zlewni 157,5 km²; nad Tymianką i Radomką leży Jedlińsk. Prawymi dopływami są także Dobrzyca (12,6 km, zlewnia 49,9 km²) oraz Bosak, któremu przypisuje się 18,3 km lub 15,25 km długości i zlewnię o powierzchni 37,9 km². Bosak ma źródło w lesie Janiszewskim w okolicy wsi Janiszew, płynie na zachód do Zakrzewskiej Woli, a potem skręca na północ i uchodzi w okolicy Gustawowa. Jest głównym ciekiem gminy Zakrzew; na przeważającej długości ma koryto uregulowane i pozbawione meandrów, a w okolicy Podlesia Mleczkowskiego odnotowano na nim liczne tamy bobrowe.
Prawobrzeżna Leniwka, nazywana też Leniwą, ma 15,83 km długości, a powierzchnię jej zlewni podaje się jako 123 km² lub 134,6 km². Wypływa w okolicy wsi Żdżary koło Jedlni i płynie przez gminy Pionki, Jastrzębia i Głowaczów. Kieruje się najpierw na zachód, ku Jedlni, a potem na północ, płynąc środkiem polany jedleńskiej, gdzie ma bieg uregulowany. Dolny odcinek, przede wszystkim leśny, przebiega przez tereny Kozienickiego Parku Krajobrazowego; wokół rzeki utworzono tam rezerwat przyrody „Leniwa”. Na odcinku biegnącym przez Puszczę Kozienicką, między Stokami a Lewaszówką, koryto meandruje. Poniżej odcinka puszczańskiego Leniwka wchodzi w dolinę Radomki i wpada do tej rzeki za Stawami Grądy (Grondy), na wysokości około 118 m n.p.m. Do jej prawych dopływów należy Narutówka, wymieniana również wśród głównych dopływów Radomki.
W wykazie dopływów Szabasówki, uporządkowanym od jej źródeł ku ujściu, ostatnie miejsce zajmuje Jabłonica. W tym ujęciu jest ona lewobrzeżnym dopływem tej rzeki i uchodzi do niej na zachód od Mniszka. Jabłonica liczy 30,77 km długości i płynie przez województwa świętokrzyskie oraz mazowieckie; jako miejsce jej źródła podawane są Leszczyny.
Zaporę usytuowano tuż poniżej miejsca, w którym Radomka przyjmuje swoje główne prawe dopływy – Szabasówkę oraz, według jednych danych, Jabłonicę; według innych Jabłonica jest lewobrzeżnym dopływem Szabasówki. Konstrukcja jest betonowo-ziemna, a w wyniku spiętrzenia wody powstał zbiornik leżący w środkowym biegu rzeki, przy Domaniowie.
Prace budowlane trwały od 1996 do 2001 roku. Akwen ma około siedmiu kilometrów długości i od pół kilometra do dwóch i pół kilometra szerokości, jego pojemność sięga 11,5 miliona metrów sześciennych, a przeciętna głębokość wynosi 2,5 metra.
Zbiornik nazywany jest Jeziorem Domaniowskim lub Zalewem Domaniowskim. Zapora stoi w przewężeniu doliny, w rejonie Wólki Domaniowskiej i Brudnowa na lewym brzegu oraz Głogowa i Kalenia na prawym; jej położenie określa się jako 64. kilometr biegu rzeki (km 64+800). Budowę datuje się także na lata 1996–2000; otwarcie i poświęcenie zbiornika odbyły się 20 czerwca 2000 roku.
Powierzchnię zbiornika ocenia się na 5–7 km², a według części danych wynosi ona 5 km². Rozbieżnie określa się też jego pozycję w regionie: bywa opisywany jako największy akwen województwa mazowieckiego, ale także jako trzeci pod względem wielkości. Odnotowywane jest również jego wykorzystanie rekreacyjne.
Przy maksymalnym piętrzeniu, do rzędnej 160,00 m n.p.m., zbiornik mieści 11,5 mln m³ wody i zajmuje 7,5 km²; przy normalnym stanie wody jego powierzchnia wynosi 500 ha. Według innych danych waha się ona od 500 ha do maksymalnie 700 ha. Pojemność użyteczna wynosi 6,2 mln m³. Długość zalewu podawana bywa również jako 5 km, szerokość rośnie od 0,5 km przy zaporze do 2,5 km w części środkowej, a obok średniej głębokości 2,5 m pojawia się też wartość 2,3 m.
Zbiornikowi przypisuje się funkcję retencyjno-turystyczną. Wśród jego zadań wymienia się zasilanie wodą w okresach suszy, energetyczne wykorzystanie spiętrzenia, prowadzenie zorganizowanej gospodarki rybackiej oraz rozwój turystyki i rekreacji. W sezonie letnim na brzegach urządzane jest kąpielisko, choć zalew bywa też określany jako obiekt wyłącznie retencyjny, bez infrastruktury rekreacyjnej.
Zalew stał się siedliskiem licznych gatunków ptaków, w tym wodno-błotnych, które wcześniej miały ostoje na stawach rybnych rozsianych wzdłuż Radomki i jej dopływów. Wśród ptaków odnotowanych nad zbiornikiem są czaple siwe, łyski, czernice, perkozy, bąki, kaczki i gęsi, a także czajki, siewkowce, bociany białe i czarne (hajstry), błotniaki zbożowe, płaskonosy, mewy, rybitwy, wodniczki, rokitniczki, trzcinniczki i świergotki.
Spośród ssaków w okolicy zbiornika występują wydry, kuny, sarny, zające i lisy. W wodach zalewu żyją m.in. szczupak, sandacz, okoń, sum, węgorz, boleń, jazgarz, karp, karaś, lin, leszcz, płoć, jaź, kleń i tołpyga pstra.
Zbiornik otacza sieć 19 szlaków rowerowych o łącznej długości 220 km. Przebiegają one przez gminy Przysucha, Przytyk, Wieniawa, Wolanów, Zakrzew i Jedlińsk, wchodzące w skład Lokalnej Grupy Działania „Razem dla Radomki”. Szkielet sieci stanowi trasa z Jedlińska przez Przytyk i Domaniów do Przysuchy; łączą się z nią szlaki boczne. Liczne szlaki rowerowe prowadzące przez gminę Przytyk powstały z inicjatywy Związku Gmin Radomka, który skupia gminy położone nad rzeką i ma siedzibę w Przytyku.
Wokół rzeki znajduje się wiele zbiorników wodnych (stawów). Od ujścia Szabasówki stawy ciągnące się po obu brzegach zajmują łącznie około 1,3 km².
Kompleks leśny otaczający wypływ rzeki objęto ochroną w 1978 roku, tworząc rezerwat przyrody „Puszcza u źródeł Radomki”. Rezerwat utworzono w celu ochrony tamtejszych zbiorowisk leśnych.
Rezerwat ma charakter leśny, a jako datę jego utworzenia podaje się 11 października 1978 roku. Zajmuje 73,48 ha na terenie gminy Przysucha w powiecie przysuskim i leży w obrębie Garbu Gielniowskiego. W jego granicach znajduje się obszar źródliskowy Radomki.
Celem ochrony jest zachowanie naturalnej puszczy, w której rosną jodły i buki.
Chronione drzewostany są wielogatunkowe i mają naturalny charakter; obok jodły i buka rosną w nich sosna, dąb i grab. Na terenie rezerwatu stwierdzono też gatunki roślin objęte ochroną, między innymi bluszcz pospolity i rosiczkę okrągłolistną.
Za główne obciążenie rzeki uznaje się niedostatecznie oczyszczone ścieki komunalne. Wymienia się przy tym między innymi ścieki z Przysuchy.
W latach dziewięćdziesiątych XX wieku, zanim zbudowano oczyszczalnię biologiczną, zawartość fosforanów i azotu azotynowego w wodzie kilkakrotnie przekraczała dopuszczalne normy.
Aż do XIX wieku bieg Radomki pozostawał nieuregulowany, a rzeka w wielu miejscach rozdzielała się na kilka odnóg.
Rzeka miała pewne znaczenie gospodarcze już w średniowieczu, a także w XVII wieku. Po pracach przeprowadzonych w latach 1823–1824 była spławna na odcinku od Gorynia.
Przywilej królewski wydany 11 grudnia 1710 roku przez Augusta II Mocnego dla Antoniego Czermińskiego zezwalał na osiedlanie się w Przysusze rzemieślników i organizowanie targów; w osadzie miała też powstać manufaktura konkurująca z zakładami w Samsonowie. Wody Radomki spiętrzono, tworząc dziewięć stawów; zgromadzona w nich woda napędzała urządzenia kuźnic, papierni i szabelni, młyny do mielenia rudy, a także tartak i olejarnię. W 1713 roku powstał w Przysusze ośrodek górniczo-hutniczy, wykorzystujący okoliczne złoża rud żelaza.
We wrześniu 1939 roku w Głowaczowie walczyły oddziały osłaniające odwrót Armii „Prusy” za Wisłę. W bitwie o Głowaczów, stoczonej 10 września, udział wzięła 13 Kresowa Dywizja Piechoty przy wsparciu 1 Batalionu Czołgów Lekkich; w wyniku walk Niemcy wycofali się za Radomkę.
Długość rzeki podawana jest rozbieżnie. Wymienia się 115,989 km, 117,3 km, 106 km oraz 98 km, a w części zestawień 110 km.
Podobnie rzecz ma się z dorzeczem. Jego powierzchnię podaje się jako 2000 km² lub ponad 2000 km², a według innych danych wynosi ona 2109,5 km²; dorzecze w całości leży w Polsce. Niezmienna pozostaje natomiast klasyfikacja samej rzeki: we wszystkich ujęciach jest to lewobrzeżny dopływ Wisły. Radomka płynie w województwie mazowieckim.
Radomka uchodzi do Wisły.
Opracowano na podstawie artykułu Radomka (dopływ Wisły) w polskiej Wikipedii oraz odpowiadających mu artykułów w Wikipedii angielskiej, czeskiej, rosyjskiej, niemieckiej, słowackiej; wykorzystano także artykuły: Jezioro Domaniowskie, Rezerwat przyrody Puszcza u źródeł Radomki, Szabasówka (rzeka), Mleczna (dopływ Radomki), Leniwka (dopływ Radomki), Bosak (struga), Garb Gielniowski, Kłoda (województwo mazowieckie), Ryczywół (województwo mazowieckie), Przytyk, Jedlińsk, Głowaczów, Przysucha, Brzóza, Jabłonica (rzeka) (licencja CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane, a tam, gdzie różnią się od cytowanego artykułu, wartości podane w samym artykule. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Radomka