| Długość | 174 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 2081 km² |
| Źródło | Tatry Wysokie |
| Uchodzi do | Dunajec |
Rzeka rodzi się w słowackiej części Tatr Wysokich, tam gdzie schodzą się dwa górskie cieki. Krupa opuszcza Popradzki Staw (niem. Poppersee), a drugi z nich, Hińczowy Potok (słow. Hincov potok, niem. Hinzenbach), uchodzi za właściwy ciek źródłowy: jego początek leży najdalej od ujścia i zarazem najwyżej ze wszystkich. Wypływa z polodowcowego Wielkiego Stawu Hińczowego, którego wysokość podawana jest niejednakowo — w wersji polskiej 1945 m n.p.m., w niemieckiej 1965 m.
Zejście obu potoków w jedno koryto następuje w Dolinie Mięguszowieckiej (słow. Mengusovská dolina, niem. Mengsdorfer Tal). Tu również liczby się rozjeżdżają: najczęściej pada wartość 1302 m n.p.m., czeska edycja uściśla ją do 1302,3 m, a dane zestawione w polskim infoboksie mówią o 1302,8 m. Zupełnie inaczej narodziny rzeki opisuje edycja rosyjska — wskazuje na połączenie Hincovego potoku z Ľadovým potokiem, o Krupie w ogóle nie wspominając, a wśród ważniejszych dopływów odcinka źródłowego wymienia Wielicki Potok, zaczynający się na północny zachód od Wielickiego Stawu.
Tak wysoko położone źródła dają rzece wyjątkowy spadek. Licząc od początku Hińczowego Potoku, cały system pokonuje 1567 metrów różnicy poziomów i pod tym względem nie ma sobie równych wśród rzek Słowacji.
Długość Popradu w każdej z edycji wygląda inaczej. Polska i czeska podają 174,2 km, niemiecka zaokrągla do 174 km, angielska mówi o 170 km, ukraińska o 168,8 km, a rosyjska schodzi do 167 km. Zgodność panuje właściwie tylko co do odcinka granicznego: wartość 31,1 km powtarza się wszędzie. Reszta znów się rozchodzi — na Słowację przypada według wersji polskiej i niemieckiej 113 km, według ukraińskiej 107 km, według rosyjskiej 100 km, natomiast czeska wpisuje aż 144,2 km. Terytorium Polski przyporządkowuje się 30,9 km (edycje polska i niemiecka) albo 30,7 km (rosyjska i ukraińska); angielska wyłamuje się zupełnie, mówiąc o 63 km w polskich granicach.
Podobnie jest ze zlewnią. Polska i czeska edycja liczą ją na 2081 km², angielska na 2077 km², rosyjska i ukraińska na 1889,2 km². Część słowacką trzy wersje szacują jednakowo na 1594,1 km², czeska tymczasem na 1950 km². Powierzchnia polskiej części to 486,9 km² według artykułu polskiego, 483 km² według angielskiego i zaledwie 295,1 km² według rosyjskiego oraz ukraińskiego. W klasyfikacji czeskiej Poprad figuruje jako ciek trzeciego rzędu.
Za pośrednictwem Dunajca i Wisły Poprad należy do zlewiska Morza Bałtyckiego i jest w praktyce jedyną słowacką rzeką spoza dorzecza Dunaju, a więc i spoza zlewiska Morza Czarnego. Ta osobliwość ma czytelny skutek kartograficzny: europejski dział wodny odchodzi w tym rejonie od głównego grzbietu Karpat i przecina Spisz w poprzek. To właśnie górny Spisz stanowi zlewnię rzeki.
Poprad zalicza się ponadto do nielicznych cieków, które przełamują łuk karpacki. Z perspektywy słowackiej jest to jedyna duża rzeka kraju kierująca się na północ, ku południowej Polsce.
Od miejsca powstania rzeka obiega Tatry Wysokie od południa i wchodzi w Kotlinę Popradzką. Na Słowacji płynie przez powiaty Poprad, Kieżmark i Starą Lubowlę, w Polsce zaś przez województwo małopolskie; po stronie słowackiej odpowiada to Krajowi Preszowskiemu.
Ciąg miast nad rzeką otwierają Svit oraz Poprad, największy ośrodek na całej trasie. Dalej leżą Veľká Lomnica, Kieżmark i Spišská Belá, którą rzeka mija bokiem, a następnie Podolínec i Stará Ľubovňa. Edycja niemiecka dzieli te ośrodki na większe — Poprad, Stará Ľubovňa oraz, już po polskiej stronie, Nowy Sącz — i mniejsze, do których zalicza Svit, Kieżmark, Spišską Belą i Podolínec.
Za Kotliną Popradzką koryto kieruje się na północny wschód, przeciskając się między Magurą Spiską i Tatrami Wysokimi po jednej stronie a Górami Lewockimi po drugiej; dalszy odcinek czeski opis określa mianem Spišsko-šarišského medzihoria. Rzeka wypływa następnie na Kotlinę Lubowelską, a przed zaporą Gór Lubowelskich mija zabytkową Lubowlę i zakreśla łuk ku wschodowi. W okolicy wsi Pławiec skręt jest gwałtowny — na północny wschód; granicę Polski przecina we wsi Čirč, po czym obiera kierunek północno-zachodni.
Granicę polsko-słowacką Poprad wyznacza dwukrotnie. Pierwszy odcinek, długi 5,1 km, ciągnie się od Leluchowa do Muszyny, drugi — 26 km — od Legnavy do Piwnicznej-Zdroju. W ujęciu czeskim rzeka rozdziela oba państwa na przestrzeni od Čirča po Mníšek nad Popradom z wyjątkiem okolic Muszyny, gdzie linia graniczna odsuwa się od koryta na korzyść Polski.
Łącznie daje to 31 z 541 km granicy słowacko-polskiej. Pod Mníškiem, na wysokości 379 m n.p.m., rzeka opuszcza Słowację ostatecznie i kieruje się ku uzdrowiskowej Piwnicznej-Zdroju.
Beskid Sądecki Poprad pokonuje doliną przełomową, rozdzielając przy tym dwa najważniejsze pasma tych gór — Radziejowej oraz Jaworzyny Krynickiej. Polską stroną płynie około 25 km wąską doliną, która stopniowo się rozszerza, aż między Starym a Nowym Sączem oddaje wody Dunajcowi, wpadając doń z prawej strony.
Wysokość ujścia bywa określana na 285 m n.p.m. (wersja czeska) albo 292 m n.p.m. (polski infoboks), który dodatkowo umieszcza je naprzeciw wsi Podrzecze. Niemiecka edycja lokalizuje zaś zakończenie biegu powyżej Starego Sącza. Wśród polskich miejscowości nad rzeką edycja angielska wylicza Krynicę-Zdrój, Muszynę, Piwniczną-Zdrój, Rytro, Żegiestów i Stary Sącz.
Większych dopływów Poprad nie ma — zasilają go rzeczki i potoki górskie, za to bardzo liczne. Z prawej strony, jeszcze na Słowacji, wpadają kolejno Młynica (Mlynica), Potočký, w wersji czeskiej zapisany jako Potôčik, dalej Hozelský potok, Kamenný potok, Vrbovský potok, Ľubica, Zlatná, Šuplatský potok, Križovevský potok, Holumnický potok, Lomnický potok, Kamrovský potok, Jakubianka, Ľubovnianka, Šambronka, Hromovec, Ľubotínka i Soliská.
Rolę cieku granicznego pełni Smereczek (słow. Smrečný potok). Poniżej dochodzą już potoki polskie: Kraczoników Potok, Kraczoń, Zimne, Podgórny Potok, Muszynka, Szczawnik, Milicki Potok, Milik, Żegiestowski Potok, Zdziar, Wierchomlanka i Łomniczanka, następnie Kokuszczański Potok — w miejscu którego czeska lista wymienia Jaworzynę — a na końcu Głęboczanka, Potok Życzanowski oraz Żeleźnikowski Potok. Skrócone zestawienie ukraińskie ogranicza prawą stronę do Podgórnego Potoku, Szczawnika, Wierchomlanki, Łomniczanki i Głęboczanki.
Lewy brzeg przyjmuje najpierw wody spływające wprost z Tatr: Wielką Huczawę (słow. Velký Šum), Haganský potok, Wielicką Wodę (Velický potok), Sławkowski Potok, Rovny potok, Červený potok, Zimną Wodę (Studený potok), Łomnicę (Lomnický potok), Slavkovský jarok oraz Stranský potok.
Dalej dołączają Biała Woda Kieżmarska, Hlboká voda, Czarna Woda Rakuska i Bielski Potok — obok którego czeski spis wyszczególnia jeszcze Bielą — a potem Vojnianský potok, Toporský potok, Hladký potok, Križny potok, Dlhý potok, Rieka, Lackovský potok, Kamienka, Wielki Lipnik, Mały Lipnik, Jarzębiński Potok (Jarabinský potok), Pasterník, Maslienka, Chmielnicki Potok, Údolčanka, Krčmársky potok, Dubničný potok, Podmagurský potok, Kurčinský potok, Podzielne, Hrebeniacky potok, Starina, Zavřřsky potok, obecny wyłącznie w wykazie polskim, wreszcie Lipnik, Sulinsky potok, Grešácky potok i Hranična.
Ostatnie dopływy tej strony leżą już w Polsce: Czercz, Młodowski Potok, Wielka Roztoka, Grabowski Potok i Przysietnicki Potok, przy czym w edycji ukraińskiej ten ostatni występuje pod nazwą Przysietnica.
W Mniszku nad Popradem średnia roczna wartość przepływu sięga 22,3 m³/s; edycja czeska dla przekroju granicznego podaje 22 m³/s. Rozbieżność mieści się więc w granicach zaokrąglenia, w przeciwieństwie do danych o długości i zlewni.
Znacznie mniej wody niesie rzeka wyżej, w górnej części biegu. W Matejovcach, dzielnicy miasta Poprad, przepływ średni wynosi 3,31 m³/s, przy minimum 1,10 m³/s i maksimum sięgającym 243 m³/s.
W dokumentach źródłowych nazwa Popradu należy do najstarszych zanotowanych na Podtatrzu. Zapis z 1244 roku brzmi Poprad, ale obok niego pojawiają się warianty Poprat, Popart, Paprad czy Poprut. Skąd wzięło się samo słowo, pozostaje kwestią sporną.
Jedno z objaśnień, przytaczane w edycji angielskiej, wywodzi nazwę z prasłowiańskiego czasownika pręd- o znaczeniu „szybko płynąć, skakać”, zachowanego w słowackich wyrazach priasť oraz pradenie. Zagadnieniu poświęcił osobne studium Šimon Ondruš (Ešte raz o pôvode tatranskej rieky Poprad, „Slovenská reč” 1991).
Poza formą polską w obiegu są: słowacka Poprad, niemiecka Popper, węgierska Poprád oraz łemkowska i rusińska Попрад. Hasło o rzece trafiło również do ósmego tomu Słownika geograficznego Królestwa Polskiego z 1887 roku, na stronę 807.
W połowie XIX wieku rzekę opisał Wincenty Pol w pracy „Rzut oka na północne stoki Karpat”. Źródła umieszczał na Spiszu, poniżej działu wodnego u podnóża Tatr, powyżej miasta Poprad, a długość biegu szacował na jakieś osiemnaście mil. Dolinę widział jako dziką i górską, na Spiszu zasypaną kamieńcem; niżej zwężała się w głęboki wyłom w okolicach Piwnicznej, by pod Sączem rozłożyć się znowu szeroko.
Żeglownej drogi Pol się tu nie dopatrywał, dopuszczał natomiast spław tratew, i to już powyżej Kieżmarku. Notował, że tratwy pokonywały milę w ciągu dwóch godzin, a ruszać mogły dopiero wtedy, gdy woda podniosła się o dwanaście cali ponad zwykły stan — i nawet wówczas szło to z wielkim trudem.
Przeszkód wyliczał kilka. Poniżej Kieżmarku spławowi zawadzały jazy, a na odcinku między Lublanami a Sączem — ogromne rumowisko skalne w korycie, nagromadzone zwłaszcza po pamiętnej powodzi z 1813 roku. Z obawy przed niebezpieczeństwem i zwłoką kupcy woleli więc częściej wozić towar ze Spisza do Sącza „na osi”, czyli wozami.
Już w wiekach średnich dnem doliny prowadził szlak handlowy wiążący Spisz z Małopolską, strzeżony między innymi przez Zamek Lubowelski. Sama rzeka odgrywała w tym transporcie rolę niewielką.
Dziś słowackiemu odcinkowi towarzyszy na całej długości droga, która przedłuża korytarz komunikacyjny doliny górnego Wagu na wschód, w stronę Preszowa (E50). Po polskiej stronie granicy wzdłuż koryta prowadzi droga wojewódzka nr 971 o walorach widokowych, łącząca Muszynę z Piwniczną-Zdrojem.
Polską częścią doliny biegnie ponadto na całej długości linia kolejowa: z Nowego Sącza dochodzi do granicy w Leluchowie, dalej do słowackiego Pławca, a stamtąd prowadzi w górę doliny aż do miasta Poprad.
Dolinę chroni się krajobrazowo w ramach Popradzkiego Parku Krajobrazowego, w którego granicach mieści się znaczna część polskiej zlewni rzeki. Obszar ten obfituje w wypływy wód mineralnych, także termalnych, i to one stały się podstawą, na której wyrosło tutejsze lecznictwo zdrojowe.
Na odcinku górnym i środkowym powstaje kilka przełomów. Zagospodarowany turystycznie został ten pomiędzy Piwniczną-Zdrojem a Rytrem — w edycji angielskiej wskazany jako popularny cel wycieczek.
Poprad uchodzi do rzeki Dunajec.
Opracowano na podstawie artykułu Poprad (rzeka) w polskiej Wikipedii oraz jego odpowiedników w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, czeskiej, rosyjskiej, ukraińskiej (CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane / infoboks polskiej Wikipedii. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Poprad