| Długość | 151 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 3865 km² |
| Źródło | Moskorzew |
| Uchodzi do | Wisły |
Obszar źródłowy Nidy leży około pięćdziesięciu kilometrów na zachód od Kielc, w lasach Czarncy, mniej więcej trzy kilometry na północny zachód od Bebelna-Wsi. Jako punkt początkowy wskazywany bywa również Moskorzew.
Górny bieg od stuleci jest wykorzystywany przez okolicznych mieszkańców do prowadzenia licznych stawów rybnych. Na tym odcinku rzeka płynie niezmiennie ku wschodowi, w stronę Kielc; pierwszą większą miejscowością na jej trasie są Popowice.
Na zachód od Żernik, leżących przy głównej drodze łączącej Kielce z Krakowem, uchodzi do Nidy od północy ciek podawany pod nazwą Lossosina. Tuż za jego ujściem rzeka skręca ostrym łukiem na południe i przyjmuje Czarną Nidę, która nadpływa od wschodu i zbiera wody z okolic Kielc.
Z tym właśnie miejscem wiąże się rozbieżność w wyznaczaniu początku rzeki. Według jednego ujęcia Czarna Nida jest dopływem cieku, który już powyżej tego miejsca nosi nazwę Nida. Według drugiego Nida powstaje dopiero z połączenia Białej i Czarnej Nidy, a podawaną w tym ujęciu długość 151 km liczy się razem z Białą Nidą. Nie ma też zgody co do miejscowości, przy której następuje to połączenie: wskazywane są zarówno Żerniki, jak i wieś Brzegi, obie w rejonie Chęcin.
Biała Nida, uznawana za ciek źródłowy Nidy aż do miejsca połączenia z Czarną Nidą, ma 52,4 km długości, a jej dorzecze zajmuje 1029 km². Bierze początek we wsi Moskorzew na Płaskowyżu Jędrzejowskim, na północny wschód od Szczekocin, gdzie wypływa ze źródeł stawu Stok. Płynie przez Wyżynę Przedborską i Wyżynę Kielecką, a jej bieg prowadzi także przez Nieckę Włoszczowską. Z Czarną Nidą łączy się koło Żernik, położonych na południowy zachód od Chęcin.
Do głównych dopływów Białej Nidy należą lewostronne Lipnica, Wierna Rzeka i Hutka oraz prawostronne Grabówka, Jedlnica i Kwilinka. Nad Białą Nidą leżą Moskorzew, Radków, Oksa, Tyniec i Bizoręda.
Czarna Nida, nazywana również Morawicą, ma 63,8 km długości, a powierzchnia jej dorzecza wynosi 1224 km². Powstaje koło wsi Marzysz ze zlania się Belnianki i Lubrzanki i płynie przez Góry Świętokrzyskie oraz Pogórze Szydłowskie. Jej prawymi dopływami są Chodcza i Bobrza, a lewym Morawka. Nad Czarną Nidą leżą m.in. Morawica, gdzie na rzece stoi młyn, oraz Ostrów, Wolica i Tokarnia.
W 2011 roku w Bieleckich Młynach zakończono budowę małej elektrowni wodnej na Czarnej Nidzie. Zainstalowano w niej turbinę Archimedesa o średnicy 2800 mm; jest to trzecia z kolei elektrownia wodna w Polsce, w której zastosowano turbinę tego typu. Wysokość piętrzenia wynosi 1,50 m, średni przepływ 3,2 m³/s, a moc generatora 38 kW; roczna produkcja energii elektrycznej to 177 000 kWh.
Długość rzeki określa się najczęściej na 151 km (wraz z Białą Nidą), spotyka się jednak także wartość 154 km.
Obok wartości 151 km i 154 km podawana jest również długość 153 km.
Rozbieżne są również dane o powierzchni dorzecza. Podawane wielkości to 3865 km², 3862 km² oraz 3844 km².
Ujście znajduje się pod Nowym Korczynem; Nida wpada tam do Wisły z lewej strony.
Nida jest typową rzeką nizinną: ma bardzo mały spadek, a poziom wody zmienia się w niej w wąskim zakresie. Towarzyszy jej szeroka terasa zalewowa porośnięta łąkami.
W najwęższym miejscu rzeka ma zaledwie sześć metrów szerokości, najszersza jest zaś w okolicach Motkowic, gdzie osiąga siedemdziesiąt dziewięć metrów. Głębokość wynosi od 0,4 do 2,6 m.
Źródła w lasach Czarncy, w pobliżu Bebelna-Wsi, leżą na wysokości 263 m n.p.m., a ujście do Wisły – na wysokości około 166 m n.p.m. Różnica poziomów między nimi wynosi około 97 m, a spadek dna koryta – około 0,64 promila.
Średni przepływ Nidy wynosi 21,1 m³/s. Rzeka przepływa przez Nowy Korczyn i uchodzi do Wisły mniej więcej 3 km na wschód od tej miejscowości; współrzędne ujścia to 50°17′48″ N, 20°51′17″ E.
Wśród polskich rzek Nida wyróżnia się temperaturą wody. Należy do najcieplejszych cieków w kraju, a latem temperatura wody dochodzi w niej do 27 °C.
Dolina Nidy stanowi odrębny region geograficzny, ciągnący się wzdłuż środkowego i dolnego odcinka rzeki. Ma około 65 km długości, a jej szerokość określa się na 2–6 km; według innych danych wynosi ona sześć kilometrów.
Dolina Nidy jest mezoregionem o oznaczeniu 342.25, wchodzącym w skład makroregionu Niecki Nidziańskiej, który należy do podprowincji Wyżyny Małopolskiej w prowincji Wyżyn Polskich. Leży na południu województwa świętokrzyskiego.
Dno doliny jest płaskie i wilgotne. W kilku miejscach – tam, gdzie dawniej znajdowały się starorzecza – na powierzchnię wychodzi torf. W dolinie występują liczne łąki i pastwiska, a jej głównymi ośrodkami miejskimi są trzy stare małopolskie miasta: Pińczów, Wiślica i Nowy Korczyn.
Dno doliny pokrywają gleby madowe. Dolina zwęża się w trzech miejscach: między Sobowicami a Kopernią, między Młodzawami a Krzyżanowicami oraz między Brzeźnem a Sobkowem. Miejscami przetrwały fragmenty piaszczystych teras, wznoszących się około 12–15 m nad terasą zalewową.
Do głównych dopływów należą prawostronne Brzeźnica i Mierzawa oraz lewostronny Maskalis. Mierzawa uchodzi do Nidy koło Pińczowa.
Jako lewe dopływy wymieniane są również Lossosina, wpadająca od północy tuż przed ostrym zakolem, oraz Czarna Nida – główny dopływ z okolic Kielc.
Brzeźnica jest strugą o długości 16,05 km. Początkowo płynie na wschód, a po opuszczeniu Jędrzejowa lekko odbija ku północy; mija m.in. Raków, Czarnocice, Niebyłą i Podgózd, a do Nidy uchodzi na północny wschód od Borszowic, na wysokości 198,6 m n.p.m. Dawne źródło w Jędrzejowie, zwane źródełkiem św. Barbary, od kilkunastu lat nie jest aktywne. W 1997 roku, po obfitych opadach, w Sudole zaczęło bić dość wydajne źródło, co spowodowało podtopienia zabudowań i pól.
Mierzawa, dopływ prawostronny, ma 64,18 km długości i zlewnię o powierzchni 563,6 km²; płynie przez województwa małopolskie i świętokrzyskie. Jej bieg prowadzi przez Wyżynę Miechowską, Garb Wodzisławski, Płaskowyż Jędrzejowski i Dolinę Nidy. Sama przyjmuje m.in. lewostronną Łowiniankę koło Wojciechowic i prawostronną Mozgawę. Do Nidy uchodzi na wysokości 187,3 m n.p.m.
Wody Mierzawy mają charakter zbliżony do krasowych: są chłodne, a ich temperatura niewiele zmienia się w ciągu roku i wynosi zimą około 5 °C, latem około 12 °C, a w największe upały najwyżej 15 °C. Są silnie natlenione i bogate w związki wapnia, co sprzyja rybom łososiowatym. Najliczniej występuje w nich pstrąg potokowy, a obok niego strzebla, głowacz i nieliczny pstrąg tęczowy.
Lewostronny Maskalis ma 24,39 km długości i zlewnię o powierzchni 134,24 km². Jego źródła leżą na wschód od Marzęcina. Płynie najpierw na południowy wschód, a za Oleszkami skręca bardziej ku południowi i przepływa przez Chotelek, dalej zaś przez Łatanice, a po minięciu Brzezia przez Górki; na tym odcinku zasila liczne stawy rybne. Do Nidy uchodzi na północ od Żukowic, na wysokości 170 m n.p.m.
Mierzawa kończy bieg w rejonie Pawłowic koło Pińczowa, a jej ujście do Nidy leży na północny wschód od Pawłowic.
Nad rzeką leżą Sobków, Pińczów, Chroberz, Wiślica oraz Nowy Korczyn, a według niektórych ujęć także Radków i Oksa.
Poza nimi rzeka przepływa przez Motkowice, w których okolicach jej koryto jest najszersze, a w górnym biegu mija Popowice.
Nida płynie w województwie świętokrzyskim. Żerniki, wskazywane jako miejsce połączenia Białej i Czarnej Nidy, to wieś w gminie Sobków w powiecie jędrzejowskim, mająca status sołectwa. Leżą na pagórkowatym terenie nad obiema rzekami, a ich nazwa pochodzi od słowa „żyrdniki”, którym określano służebną ludność księcia. Wspomniane Motkowice należą do gminy Imielno w tym samym powiecie.
Pińczów leży nad Nidą, 42 km na południe od Kielc, częściowo w obrębie Doliny Nidy; od północy opiera się o zbocza wzgórz Garbu Pińczowskiego. Na lewym brzegu rzeki położone są Sobków, leżący częściowo w Dolinie Nidy, a częściowo na Wzgórzach Sobkowsko-Korytnickich, oraz Wiślica, znajdująca się w granicach Nadnidziańskiego Parku Krajobrazowego. Nowy Korczyn leży w otulinie tego parku.
Na początku XI wieku Bolesław Chrobry zbudował w Wiślicy, nieopodal osady targowej, gród obronny, który miał strzec przeprawy przez Nidę. Przez miejscowość prowadził szlak handlowy łączący Pragę i Kraków z Rusią Kijowską.
W Chrobrzu, na wzgórzu Zamczysko nad Nidą, zachowały się ślady murów zamku rycerskiego z XIV wieku, wzniesionego w miejscu grodu z XII wieku. Zamek należał kolejno do Tęczyńskich i Tarnowskich, a w XVI wieku został zniszczony.
W latach 1560–1570 Stanisław Sobek wzniósł w Sobkowie, na lewym brzegu Nidy, fortalicję, której mury obwodowe mają kształt nieregularnego prostokąta z basztami w narożach. W 1767 roku pierwotny zamek zastąpiono wczesnoklasycystycznym pałacem Szaniawskich, zaprojektowanym przez Francesca Placidiego. Pałac jest dziś w ruinie, przetrwała jednak jego fasada główna z czterema jońskimi kolumnami, zwrócona ku rzece.
W XIX wieku Motkowice opisywano jako wieś nad Nidą, w której znajdowały się trzy młyny wodne oraz pokłady torfu.
W 1944 roku do Chrobrza przeniósł się z Młodzaw pluton SS. Jego głównym zadaniem było nadzorowanie kopania rowów i mobilizowanie do tej pracy wszystkich zdolnych do niej mieszkańców nadnidziańskich wsi, łącznie z kobietami i młodzieżą.
W 1258 roku książę Bolesław Wstydliwy lokował Nowy Korczyn. Kupców i rzemieślników przyciągała do miasta m.in. bliskość dwóch spławnych rzek: Nidy i Wisły. W 1568 roku wykopano tu kanał, który doprowadzał wodę z Nidy do sztucznego jeziora.
W 1439 roku konfederaci husyccy pod wodzą Spytka z Melsztyna zebrali się w pobliskim Piasku Wielkim, ruszyli w stronę Nowego Korczyna i zatrzymali się na zakolu Nidy pod Grotnikami. Spytko zamierzał obwarować się tam taborem na wzór czeski, lecz nie zdążył. Wojska królewskie dowodzone przez Zbigniewa Oleśnickiego rozbiły konfederatów 4 maja w bitwie pod Grotnikami.
W XIX wieku Nowy Korczyn był często zalewany przez wody Nidy i Wisły. W 1860 roku miasto liczyło 3319 mieszkańców, w tym 2370 Żydów, którzy mieszkali głównie w dzielnicy nad Nidą, na zachód od Rynku.
Nad rzeką rozciąga się Nadnidziański Park Krajobrazowy o powierzchni 231,64 km², w którego granicach znajduje się dziewięć rezerwatów przyrody.
Park utworzono w grudniu 1986 roku uchwałą Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach, która ustanowiła Zespół Parków Krajobrazowych Ponidzia; zarząd parku ma siedzibę w Pińczowie. Powierzchnię parku określa się również na 228,886 km², natomiast jego otulina zajmuje 263,12 km². Obejmuje on tereny gmin Pińczów, Wiślica, Nowy Korczyn i Busko-Zdrój, a także Imielno, Kije, Michałów, Opatowiec i Złota; otulina wkracza ponadto na teren gminy Chmielnik.
Na terenie Ponidzia leżą trzy parki krajobrazowe – obok Nadnidziańskiego także Szaniecki i Kozubowski. Znajdują się tam ponadto rezerwaty przyrody, m.in. Skorocice, Przęślin, Krzyżanowice, Skotniki Górne, Grabowiec, Winiary Zagojskie, Góry Wschodnie i Skowronno.
Osią Nadnidziańskiego Parku Krajobrazowego jest Nida wraz ze swoją doliną o starasowanych zboczach, z meandrami i starorzeczami. Miejscami rzeka dzieli się na wiele koryt, szczególnie często tam, gdzie tworzy rozlewiska; wśród rozlewisk spotykane są bagna i tereny podmokłe. Każdy z ośmiu wymienionych wyżej rezerwatów, w których występują relikty roślinności stepowej, leży w granicach parku; dziewiątym jest rezerwat Pieczyska.
Krajobraz Ponidzia nie jest jednolity: dla północnej części charakterystyczne są skały gipsowe, podczas gdy południowa pozostaje płaska. Za symbole regionu uchodzą miłek wiosenny (Adonis vernalis) oraz gotycka kolegiata w Wiślicy.
Ponidzie to małopolska kraina położona wzdłuż Nidy, znacznie rozleglejsza niż sama dolina rzeki. Rozciąga się od Chęcin aż po Nowy Korczyn.
Region leży mniej więcej w połowie drogi między Krakowem a Sandomierzem, dwoma historycznymi ośrodkami Małopolski. W późnym średniowieczu należał do najważniejszych obszarów Królestwa Polskiego. Administracyjnie dzielił się między województwa krakowskie i sandomierskie; wznosiło się tu kilka zamków, a sam region był areną wielu znaczących wydarzeń.
Do ważnych niegdyś miast regionu należały Wiślica, Pińczów, Chęciny i Nowy Korczyn, a także Jędrzejów, Pacanów, Chmielnik, Szydłów, Stopnica oraz Opatowiec. Region, zniszczony i złupiony w czasie potopu szwedzkiego, nie odzyskał już dawnej świetności.
Na Ponidziu rozegrało się wiele wydarzeń rangi państwowej. W 1257 roku na zjeździe w Koperni pod Pińczowem książę Bolesław Wstydliwy wydał akt lokacyjny Krakowa, a w 1362 roku w Wiślicy ogłoszono statuty Kazimierza Wielkiego, jedyną za Piastów kodyfikację prawa sądowego (podaje się też, że król zatwierdził tu statuty wiślickie w 1347 roku). W 1479 roku w Nowym Korczynie wielki mistrz krzyżacki Martin Truchsess von Wetzhausen złożył hołd lenny Kazimierzowi Jagiellończykowi, a w 1587 roku w Wiślicy obradował sejm elekcyjny, podczas którego doszło do podwójnej elekcji: arcyksięcia Maksymiliana Habsburga i Zygmunta Wazy.
W XVI wieku Ponidzie stało się jednym z małopolskich centrów reformacji. Działały tu zbory i szkoły braci polskich, spośród których największą sławę zdobyła Akademia Rakowska.
Z regionem związani byli m.in. działacze protestanccy Jan Łaski, Samuel Przypkowski i Marcin Ruar. Przez wiele lat mieszkał tu również Jan Chryzostom Pasek.
Do najpopularniejszych atrakcji turystycznych regionu należy kolej wąskotorowa „Ciuchcia Express Ponidzie”. Z okolicą wiąże się także Świętokrzyska Kolej Dojazdowa.
Świętokrzyska Kolej Dojazdowa, której kolejka kursuje między Pińczowem a Jędrzejowem, ma stację w Motkowicach; trasa prowadząca stamtąd w stronę Umianowic biegnie przez bagna i rozlewisko Nidy. Odcinek do Wiślicy, gdzie kolej przez długi czas kończyła bieg, od około 20 lat jest nieczynny z powodu dewastacji i kradzieży znacznych fragmentów torowisk.
Latem w Pińczowie popularnością cieszą się spływy kajakowe Nidą, a w Nowym Korczynie przystań kajakową ma Oddział PTTK z Buska-Zdroju.
W Nowym Korczynie znajduje się ponadto Źródło św. Kingi. Ponidzie ma też swoje miejsce w piosence: jeden ze swoich utworów poświęcił mu Wojciech Belon.
Piosenka Wojciecha Belona „Nuta z Ponidzia”, wykonywana przez Wolną Grupę Bukowina, uchodzi za nieformalny hymn tej krainy.
Miano Nida nie należy wyłącznie do dopływu Wisły. Tak samo nazywana jest Wkra na swoim górnym odcinku.
Nazwę rzeki wymawia się [ˈɲida]. Nosiła ją również wieś, na której gruntach w 1563 roku lokowano Sobków; zamek założyciela miasta stanął natomiast na gruntach Nidy Rytorskiej. Od 1 stycznia 2025 roku, kiedy Sobków odzyskał status miasta, jego częścią jest kolonia Sobków-Nida.
Nida uchodzi do Wisły.
Opracowano na podstawie artykułu Nida (dopływ Wisły) w polskiej Wikipedii oraz odpowiadających mu artykułów w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, rosyjskiej, ukraińskiej; wykorzystano także artykuły: Biała Nida, Czarna Nida, Brzeźnica (dopływ Nidy), Mierzawa (rzeka), Maskalis, Dolina Nidy, Ponidzie, Nadnidziański Park Krajobrazowy, Motkowice, Żerniki (powiat jędrzejowski), Pińczów, Wiślica, Nowy Korczyn, Sobków, Chroberz (licencja CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane / infoboks polskiej Wikipedii. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Nida