| Długość | 249 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 5322 km² |
| Uchodzi do | Narwi |
Nazwa Wkra przysługuje w ścisłym sensie dopiero końcowej części rzeki. Odcinek początkowy, liczony od źródeł po miejsce, w którym z prawej strony uchodzi Szkotówka, nosi nazwę Nida. Dalej używa się nazwy Działdówka, a granicę jej zasięgu wyznacza ujście Swojęcianki – niewielkiej strugi wpadającej do rzeki w Bieżuniu. Od tego punktu aż po Narew obowiązuje już nazwa Wkra.
Odcinki rzeki mają także nazwy niemieckie. Powyżej ujścia cieku zapisywanego po niemiecku jako Skottau, czyli Szkotówki, rzeka nosi nazwę Neide, natomiast w rejonie Działdowa (Soldau) – nazwę Soldau. Jako nazwę całej rzeki obok formy Wkra podaje się niekiedy także wariant Działdówka.
Osobne hasło poświęcone Działdówce trafiło do drugiego tomu „Słownika geograficznego Królestwa Polskiego”, obejmującego hasła od Derenka do Gżacka i wydanego w Warszawie w 1881 roku; znajduje się ono na stronie 262.
Nazwę Wkra nosi również wieś w województwie mazowieckim.
Rzeka bierze początek w okolicach Nidzicy (niem. Neidenburg), w województwie warmińsko-mazurskim. Jako miejsce źródeł wskazywane bywa Januszkowo, a ich wysokość określa się na 187 m n.p.m.
Januszkowo to wieś w gminie Kozłowo w powiecie nidzickim. Niemiecka nazwa wsi brzmi Januschkau; w latach 1938–1945 miejscowość nosiła nazwę Osterschau, a w latach 1975–1998 należała administracyjnie do województwa olsztyńskiego.
Stamtąd rzeka kieruje się zasadniczo ku południowi, a jej bieg dzieli się między województwa warmińsko-mazurskie i mazowieckie. Uchodzi w Nowym Dworze Mazowieckim, na wysokości 70,9 m n.p.m. Wkra trafia do Narwi tuż powyżej miejsca, w którym ta ostatnia sama wpada do Wisły; droga jej wód do Bałtyku wiedzie więc kolejno przez Narew i Wisłę. W klasyfikacji rzędowości jest to zatem ciek trzeciego rzędu.
Część opracowań podaje długość 249,1 km, inne – 249 km, a spotyka się też wartość 255 km. Powierzchnię dorzecza określa się na 5322 km², choć podawana bywa także wartość 5348 km².
Wkra to równinna rzeka nizinna o dużych rozlewiskach.
Ciekawostką hydrograficzną jest bifurkacja. W rejonie wsi Nowy Dwór koryto się rozdwaja i bezimienne ramię odpływa do rzeki Wel. Miejscowości tej nie należy mylić z Nowym Dworem Mazowieckim, leżącym na drugim końcu biegu rzeki, przy samym ujściu.
Miejsce rozwidlenia lokalizowane jest poniżej Działdowa; odgałęziający się tam od Wkry niewielki ciek uchodzi do rzeki Wel.
Spadek rzeki między źródłem na wysokości 187 m n.p.m. a ujściem na wysokości 70,9 m n.p.m. ilustrują wysokości, na których dołączają do niej kolejne dopływy. Swojęcianka uchodzi w Bieżuniu na wysokości 116,5 m, Luta – na około 111 m, Łydynia – na około 90 m, a Płonka – na około 85 m. Dalej w dół rzeki wysokości te maleją: do 78,8 m przy ujściu Sony, około 78 m przy ujściu Naruszewki i około 77 m n.p.m. przy ujściu Nasielnej.
Całe dorzecze Wkry leży w granicach Polski. Dla średniego przepływu rzeki podawane są dwie różne wartości: 22,3 m³/s i 18 m³/s.
Wśród prawych dopływów rzeki wymienia się cztery cieki: Szkotówkę, Raciążnicę, Płonkę i Naruszewkę. Szkotówka pełni wśród nich funkcję szczególną, bo to właśnie jej ujście zamyka odcinek noszący nazwę Nida.
Lewych dopływów wymienia się więcej – dziewięć: Lutę, Mławkę i Topielicę, a także Wisiołkę, Rosicę i Łydynię oraz Sonę, Turkę i Nasielną. Niektóre wykazy ograniczają się do pięciu dopływów: Łydyni, Sony, Nasielnej, Mławki i Płonki.
W wykazie dopływów większości z nich przypisano miejscowości: Szkotówce – Działdowo, Lucie – Siciarz, Mławce – Ratowo, a Topielicy – Pokrytki. Dalej Wisiołkę zestawia się z Kuskowem Kmiecym, Rosicę z Barankiem, Łydynię z Sochocinem, Płonkę z Kołozębiem, Sonę z Popielżynem-Zawadami, Naruszewkę z Nową Wroną, a Nasielną z Cieksynem. Raciążnica uchodzi w okolicy Sochocina, a przy Turce miejscowości nie podano.
Odrębne znaczenie ma Swojęcianka, prawy dopływ Wkry: to jej ujście w Bieżuniu przesądza o tym, gdzie Działdówka ustępuje miejsca Wkrze.
Łydynia ma długość 74,12 km, choć podawana bywa także wartość 72 km; powierzchnia jej zlewni wynosi 698 km². Źródła ma na wschód od Mławy, na obszarze Moreny Rzęgnowskiej, w podmokłym, porośniętym olszą i zaroślami łęgowymi obniżeniu między miejscowościami Kitki i Choszczewka. Przepływa przez Regimin i Ciechanów, gdzie płynie obok tamtejszego zamku, a także przez Luberadz, Przyrowę i Obrąb. Z Wkrą łączy się na północny zachód od Sochocina i na zachód od Gutarzewa, na wysokości około 90 m n.p.m. Sama przyjmuje z prawej strony Giedniówkę, Dunajczyk i Stawnicę, a z lewej – Pławnicę.
Sona liczy 71,69 km długości, a jej zlewnia zajmuje 536,5 km². Wypływa w okolicach wsi Radomka w powiecie ciechanowskim, przepływa m.in. przez Sońsk oraz Nowe Miasto (Zalew Nowomiejski) i uchodzi do Wkry w pobliżu Popielżyna-Zawad, już w powiecie płońskim, na wysokości 78,8 m n.p.m. Zasilają ją Kolnica, Sona Prawa i Tatarka.
Mławka, rzeka czwartego rzędu, ma 43,4 km długości, a powierzchnia jej dorzecza wynosi 676 km². Powstaje z połączenia trzech strug, które biorą początek na podmokłych łąkach położonych na północny wschód od Mławy, w rejonie miejscowości Białuty, Uniszki Zawadzkie i Sochy. Jej bieg przecina Wzniesienia Mławskie oraz Równinę Raciąską. Nad Mławką leżą m.in. Turza Mała, Rumoka, Szreńsk i Bielawy, a do Wkry rzeka uchodzi koło Ratowa, powyżej Radzanowa. W Rudzie w latach 1971–76 zbudowano na niej tamę i utworzono zalew o powierzchni 32 ha.
Nasielna i Luta określane są jako strugi. Pierwsza ma 23,69 km długości i zlewnię o powierzchni 93,4 km². Wypływa w pobliżu miejscowości Skoroszki w gminie Winnica i płynie przez Nizinę Północnomazowiecką; nad Nasielną leżą Nasielsk, Stare Pieścirogi i Cieksyn. Do Wkry uchodzi na południowy zachód od Cieksyna, na wysokości około 77 m n.p.m. Luta, licząca 18,46 km długości, wypływa na zachód od Strzeszewa i kieruje się na południe, równolegle do Wkry, przez tereny w większości niezabudowane; jedyną miejscowością, przez którą przepływa, jest Karniszyn. Uchodzi na południe od Zgliczyna Pobodzego, na wysokości około 111 m n.p.m.
Szkotówka ma 25,3 km długości i zlewnię o powierzchni 241,5 km². Wypływa z Jeziora Szkotowskiego w Szkotowie, przepływa przez Lipowo, Rogóż, Wilamowo i Krasnołąkę, a z Wkrą łączy się w okolicach Działdowa. Jej dopływem jest Lipówka. Niewielka Swojęcianka, której ujście zamyka odcinek Działdówki, to struga czwartego rzędu w powiecie żuromińskim, biorąca początek koło wsi Sinogóra.
Raciążnica ma 56,9 km długości. Wypływa koło Skoczkowa, płynie ku wschodowi przez powiaty sierpecki i płoński, a do Wkry uchodzi w okolicy Sochocina. Jej największe dopływy to Zadębie, Karsówka, Rokitnica i Dobrzyca. Latem notuje się na niej niskie stany wody, co sprzyja zarastaniu rzeki, a wiosną prowadzi to do miejscowych wystąpień wody z koryta. Odcinek koryta w gminie Raciąż, liczący 41,4 km, jest w całości uregulowany. Raciążnica nie należy do najczystszych rzek, a do jej zanieczyszczenia przyczyniają się również ścieki z Raciąża.
Płonka liczy 43,37 km długości, a jej zlewnia ma 430,7 km². Zaczyna się w pobliżu miejscowości Staroźreby, przepływa przez Płońsk i uchodzi do Wkry koło Kołozębia, na zachód od Bolęcina, na wysokości około 85 m n.p.m. Do jej dopływów należą Dzierzążnica i Żurawianka. Naruszewka, o długości 23,7 km i powierzchni zlewni 120 km², płynie na wschód, mijając Radzyminek, Jeżewo, Bogusławice i Poczernin; w Szczytnie przepływa pod drogą krajową nr 7, a następnie mija miejscowości Nowe Wrońska, Proboszczewice i Stara Wrona. Do Wkry wpada za Nową Wroną, na wysokości około 78 m n.p.m.
Lista miejscowości położonych nad rzeką obejmuje Nidzicę i Działdowo, a dalej Bieżuń, Radzanów, Strzegowo, Unierzyż oraz Glinojeck. Niżej leżą Sochocin, Joniec, Cieksyn, Kosewko i Pomiechówek, a listę zamyka Nowy Dwór Mazowiecki przy ujściu do Narwi. Jedno z krótszych zestawień ogranicza się do Działdowa, Nidzicy, Bieżunia, Glinojecka i Nowego Dworu Mazowieckiego, a jako największe miasta wymienia się Nidzicę oraz Działdowo.
Oba te miasta mają także nazwy niemieckie: Działdowo – Soldau, a Nidzica – Neidenburg. Obok nich w tym samym gronie nadrzecznych miejscowości wymienia się Bieżuń oraz Radzanów.
Do miejscowości położonych nad Wkrą zalicza się ponadto m.in. Brudnice, Zieluń, Pątki, Lubowidz, Bądzyn, Dziwy, Poniatowo, Młudzyn, Strzeszewo, Dziektarzewo, Szumlin, Borkowo i Śniadówko. W tym gronie znajdują się także dwie wsie w powiecie płońskim: Bolęcin w gminie Sochocin oraz Sobieski w gminie Joniec. W tej samej gminie co Bolęcin, na lewym brzegu rzeki, około 3 km na południowy wschód od Sochocina i około 8 km na północny wschód od Płońska, leżą Kuchary Żydowskie.
Most w ciągu drogi wojewódzkiej nr 541, prowadzącej z Bieżunia do Żuromina, znajduje się 130,5 km powyżej miejsca, w którym Wkra wpada do Narwi.
Nad rzeką przetrwały pozostałości dawnej gospodarki młyńskiej. Ruiny młynów znajdują się w trzech miejscowościach: Bolęcin, Sobieski i Strzegowo.
Dwie ostatnie z tych miejscowości odgrywają nad Wkrą także inne role. Strzegowo figuruje na liście osad nadrzecznych, a Sobieski – wśród miejsc z zapleczem kajakowym.
Przez Bolęcin, jedną z miejscowości z ruinami młynów, przepływa Wkra, na której wybudowano elektrownię wodną. Młyny wodne istniały też w innych nadrzecznych miejscowościach: jeden z nich znajdował się dawniej w Kucharach Żydowskich, położonych na lewym brzegu rzeki, a w Kosewku, w ówczesnej gminie Pomiechowo, w 1887 roku działał młyn wodny z poziomym kołem.
We Wkrze żyją boleń i brzana, a obok nich leszcz, kleń oraz jaź. Występuje tu także szczupak.
Spotyka się tu ponadto płoć i wzdręgę.
Dawniej rzeka przepływała przez Prusy Wschodnie.
Opis rzeki znalazł się w dziewiętnastowiecznym podręczniku krajoznawczym Augusta Eduarda Preußa „Preußische Landes- und Volkskunde”, wydanym w Królewcu w 1835 roku przez oficynę Gebrüder Bornträger. Książka adresowana była do nauczycieli szkół ludowych prowincji pruskiej oraz do miłośników regionu, a wzmianki o rzece umieszczono w niej na stronach 31 i 54.
W czasie kampanii napoleońskiej, w 1806 roku, łąki w dolinach Wkry i Narwi, między Pomiechówkiem, Czarnowem i Nowym Dworem Mazowieckim, stały się polem zaciętej bitwy wojsk francuskich z rosyjskimi. Do jednego z dużych starć tej kampanii doszło w nocy 23 grudnia 1806 roku na łąkach pod Czarnowem; rosyjska artyleria zajmowała wówczas wzgórza w okolicy Czarnowa, wzdłuż drogi z Pomiechówka do Serocka. Tereny na lewym brzegu Wkry, na których leżą dziś Brody i Brody-Parcele, części Pomiechówka, nie były wtedy zamieszkane.
Również nowsza warstwa historii wiąże się z działaniami wojennymi: okolice Wkry były obszarem walk toczonych w trakcie bitwy warszawskiej.
Epizodem wojny polsko-rosyjskiej była też bitwa nad Wkrą, stoczona 15 sierpnia 1920 roku. Wojska rosyjskie zajęły wówczas jeden z fortów grupy fortowej „Carski Dar” w Brodach-Parcelach, lecz oddziały polskie szybko je stamtąd wyparły; walki toczyły się w rejonie fortu XV tej grupy i fortu XIV Goławice. Brała w nich udział 17 Dywizja Piechoty Wielkopolskiej pod dowództwem generała Aleksandra Osińskiego.
Wkra przepływa przez wieś Pomiechówek, siedzibę gminy o tej samej nazwie w powiecie nowodworskim. Na wzniesieniu zwanym Księżą Górą, niedaleko ujścia Wkry do Narwi, mógł dawniej istnieć gród słowiański, kontrolujący szlak wiodący wzdłuż Narwi i Wisły oraz przeprawę przez Narew. W XV wieku tereny nad Wkrą, Wisłą i Narwią były już silnie zasiedlone, a obszar puszcz wyraźnie się zmniejszył. Przez Pomiechówek biegł też ważny szlak z Zakroczymia do Serocka, z przeprawą przez Wkrę w Szczypiornie.
W okresie budowy Kolei Nadwiślańskiej, w latach 1874–1877, powstały na Wkrze dwa mosty: kolejowy i drogowy. Dziś przez Pomiechówek przebiega linia kolejowa nr 9 Warszawa Wschodnia – Gdańsk Główny, a nad Wkrą znajduje się tam most kolejowy.
Wkra jest szlakiem kajakowym. Spływ można rozpocząć w Działdowie i kontynuować aż do ujścia; odcinek ten liczy około 205 km, a na jego przepłynięcie przewiduje się od ośmiu do dziewięciu dni.
Przystanie kajakowe bądź wypożyczalnie kajaków znajdują się m.in. w miejscowościach: Rydzyn Włościański, Sochocin, Sobieski, Joniec, Śniadówko, Borkowo i Pomiechówek.
Spływy kajakowe po Wkrze należą do atrakcji turystycznych Kuchar Żydowskich. W Pomiechówku, jednej z miejscowości z zapleczem kajakowym, znajduje się park „Dolina Wkry”.
Wkra uchodzi do Narwi.
Opracowano na podstawie artykułu Wkra (dopływ Narwi) w polskiej Wikipedii oraz odpowiadających mu artykułów w Wikipedii niemieckiej, czeskiej, rosyjskiej, ukraińskiej, angielskiej, litewskiej; wykorzystano także artykuły: Łydynia, Sona (rzeka), Mławka, Płonka (dopływ Wkry), Nasielna, Szkotówka, Swojęcianka, Raciążnica, Naruszewka, Luta (dopływ Wkry), Januszkowo (województwo warmińsko-mazurskie), Kuchary Żydowskie, Sobieski (województwo mazowieckie), Bolęcin (powiat płoński), Pomiechówek (licencja CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane / infoboks polskiej Wikipedii. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Wkra