| Długość | 854,3 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 118 861 km² |
| Średni przepływ | 535 m³/s (przy ujściu do Zalewu Szczecińskiego) |
| Źródło | Fidlův kopec |
| Uchodzi do | Zalewu Szczecińskiego |
Po polsku i po czesku rzeka nosi tę samą nazwę, po niemiecku nazywa się Oder, po górnołużycku Wódra (według innych źródeł Wodra), po dolnołużycku Odra lub Wodra, a po łacinie Viadrus i Oddera. Płynie przez trzy państwa – Czechy, Polskę i Niemcy – a jej wody należą do zlewiska Morza Bałtyckiego. Pod względem długości całego biegu ustępuje w Polsce jedynie Wiśle; jeśli jednak wziąć pod uwagę wyłącznie odcinki leżące w granicach kraju, wyprzedza ją również jej dopływ, Warta, i wówczas Odra zajmuje trzecie miejsce.
Z 854,3 km długości rzeki na Polskę przypadają 742 km; według innych źródeł rzeka mierzy 840 km, z czego 726 km w Polsce. Dawniej Odra mierzyła 1020 km, jednak w wyniku regulacji została skrócona. Inne źródła podają, że prostowanie koryta, prowadzone od około 1850 roku, skróciło rzekę z 1040 do 866 km.
Jeśli liczyć bieg aż do Świnoujścia, rzeka ma 898 km długości, a Warta, jej najdłuższy dopływ, wydłuża system rzeczny Odry do 1045 km. Przy średnim przepływie u ujścia do Zalewu Szczecińskiego, podawanym jako 574 m³/s, Odra jest piątą pod względem wielkości rzeką w Niemczech.
Rzeka bierze początek na południowo-wschodnim stoku wzgórza Fidlův kopec w sudeckich Górach Odrzańskich we wschodnich Czechach, na wysokości 634 m n.p.m.; miejsce to leży w obrębie poligonu wojskowego Libavá, nieopodal miejscowości Kozlov. Bieg kończy się przy północnej granicy Polic, gdzie Odra uchodzi do Roztoki Odrzańskiej – zatoki Zalewu Szczecińskiego w północno-zachodniej części Polski. Według innych źródeł rzeka płynie przez Police jako Roztoka Odrzańska (niem. Papenwasser), zanim wpadnie do Zalewu Szczecińskiego.
Największymi miastami nad rzeką są Wrocław, Szczecin, Ostrawa, Zielona Góra (od 1 stycznia 2015 roku, po zmianie granic miasta) oraz Opole.
Rzeka płynie przez Bramę Morawską, a niżej przez Śląsk. Krótki odcinek między Boguminem a ujściem Olzy oddziela Polskę od Czech. W dolnym biegu Odra znów staje się rzeką graniczną: od ujścia Nysy Łużyckiej, czyli od kilometra 542,4, na długości 161,7 km oddziela Polskę od Niemiec; według innych źródeł granica polsko-niemiecka biegnie Odrą na długości 187 km.
Średni spadek rzeki w górnym biegu wynosi 7,2‰, poniżej Bramy Morawskiej obniża się do 0,33‰, a średni spadek na całej długości wynosi 0,74‰; według innych danych wartości te wynoszą odpowiednio 7‰, 1‰ i 0,73‰, a średni spadek rzeki podawany jest też jako 1,42‰.
Bieg górny zamyka profil wodowskazowy Koźle w Kędzierzynie-Koźlu, położony tuż powyżej miejsca, w którym do rzeki uchodzi Kanał Gliwicki. Bieg środkowy sięga ujścia Warty, a cały odcinek poniżej, aż po Zalew Szczeciński, zalicza się do biegu dolnego.
Źródło Odry znajduje się półtora kilometra na północny zachód od wsi Kozlov, w siodle między wzgórzem Fidlův kopec (niem. Fiedelhübel) a wzniesieniem Přemkovo zákoutí, w części Gór Odrzańskich zwanej Kozlovská vrchovina. Leży na Morawach, w powiecie Ołomuniec w kraju ołomunieckim, w pobliżu nieistniejącej już wsi Varhošť. Pierwsze 31 km biegu przypada na teren poligonu wojskowego Libavá, gdzie rzeka jest przeważnie niedostępna dla zwiedzających; zwykle raz w roku górny bieg w okolicy źródeł można zobaczyć podczas imprezy rowerowo-turystycznej „Bílý kámen”.
Od ujścia Budišovki po Ostrawę rzeka wyznacza dawną granicę krain historycznych: lewy brzeg leży na Śląsku, prawy – na Morawach. W kraju morawsko-śląskim płynie przez czeską część Śląska i mija miasta: Odry, Studénkę, Ostrawę oraz Bogumin – ostatnie czeskie miasto nad jej brzegiem. Przy ujściu Olzy pod Boguminem, na wysokości podawanej jako 191 lub 195 m n.p.m., przekracza granicę czesko-polską. Długość odcinka czeskiego podaje się jako 112, 113 lub 131 km.
W czeskim kilometrażu rzeki kilometr 0,0 przypada na ujście Olzy, leżące na samej granicy czesko-polskiej. Z lewej strony uchodzą do Odry na czeskim odcinku m.in. Libavský potok (w kilometrze około 121,7), Budišovka (około 104,0) i Opawa (21,6), z prawej zaś Luha (około 78,7), Jičínka (około 63,3), Lubina (około 36,2) i Ostrawica (14,9). Lewobrzeżny Bełk (cz. Bečva) uchodzi w kilometrze około 0,3, już na terytorium Polski. Jedynym zbiornikiem zaporowym na czeskiej Odrze jest Barnovská vodní nádrž przy granicy poligonu wojskowego Libavá, a koryto przegradzają liczne jazy. Wzdłuż czeskiego odcinka odnotowano wiele młynów i tartaków; Bartošovický mlýn w miejscowości Bartošovice ma status zabytku kultury.
Średni wieloletni przepływ rzeki w miejscu, w którym opuszcza ona Czechy, wynosi 49 m³/s, a poniżej ujścia Olzy – prawie 63 m³/s. Większość cieków tej części dorzecza ma górski reżim śnieżny: najwyższe przepływy przypadają na okres od marca do maja, najniższe – na miesiące zimowe. Wyjątkiem jest górska część zlewni Olzy o reżimie śnieżno-deszczowym, z maksimum od maja do lipca. Na wodowskazie w Odrach (km 81,98; powierzchnia zlewni 411,36 km²) średni przepływ wynosi 3,6 m³/s, a przepływ wody stuletniej 199 m³/s; w Svinovie (km 19,12; 1613,73 km²) odpowiednio 12,6 i 571 m³/s, a w Boguminie (km 3,32; 4663,77 km²) – 41,6 i 1810 m³/s.
W Polsce Odra przepływa przez województwa śląskie, opolskie, dolnośląskie, lubuskie i zachodniopomorskie, a w Niemczech – przez Brandenburgię i Meklemburgię-Pomorze Przednie. Po wyjściu z gór płynie przeważnie szeroką doliną tarasową, rozszerzającą się z 2–3 km do 10–20 km; dolinę tę ukształtowały wody odpływające z lodowców po ostatnim zlodowaceniu. Poniżej ujścia Nysy Łużyckiej sama rzeka osiąga szerokość 200 m. Jest to potężny ciek, którego brzegi chronią wały przeciwpowodziowe.
Na czeskim odcinku kolejnymi jednostkami geomorfologicznymi na biegu rzeki są: Nízký Jeseník (z podjednostkami Góry Odrzańskie i Vítkovská vrchovina), Brama Morawska (z podjednostką Oderská brána) i Ostravská pánev. W Polsce są to: Brama Raciborska, Pradolina Wrocławska, Pradolina Głogowska, Obniżenie Milicko-Głogowskie, Obniżenie Ścinawskie, Wał Trzebnicki, Kotlina Kargowska i Pradolina Warciańsko-Odrzańska. Dalej, w Polsce i w Niemczech, rzeka płynie przez Dolinę Środkowej Odry, Lubuski Przełom Odry, Pojezierze Lubuskie (Brandenbursko-Lubuskie), Kotlinę Freienwaldzką, Pradolinę Toruńsko-Eberswaldzką i Dolinę Dolnej Odry, a ostatnim regionem na jej biegu jest Pobrzeże Szczecińskie.
Od ujścia Nysy Łużyckiej przy wsi Ratzdorf, na północ od Guben w Brandenburgii, granica polsko-niemiecka biegnie środkiem koryta aż do miejsca na północ od Schwedt/Oder, w którym odgałęzia się Odra Zachodnia; po niemiecku odcinek ten nosi nazwę Grenzoder. Rzeka rozdziela tu pary miejscowości: Słubice i Frankfurt nad Odrą oraz Kostrzyn nad Odrą i Küstrin-Kietz. Dalej granicę wyznacza Odra Zachodnia, a poniżej Gryfina linia graniczna odchodzi od rzeki na północ, podczas gdy Odra skręca na wschód.
Między Lubuszem (niem. Lebus) a miastem Oderberg rzeka przepływa przez Oderbruch – obszar długi na blisko 60 km i szeroki na 12–20 km – a następnie mija tereny polderowe pod Schwedt. Z inicjatywy Fryderyka Wielkiego skierowano ją tam w nowe, proste koryto, przekopane przez bagnisty Oderbruch w pobliżu Kostrzyna; prace rozpoczęte w 1746 roku odcięły duży zakręt, a rozległe mokradła zamieniono w grunty uprawne. Na ostatnich 30 km przed Szczecinem spadek Odry wynosi już tylko kilka centymetrów.
Nad rzeką leżą kolejno czeskie miasta: Odry, Studénka, Ostrawa i Bogumin, a w Polsce – Racibórz, Kędzierzyn-Koźle, Zdzieszowice, Krapkowice, Opole, Brzeg, Oława, Jelcz-Laskowice, Wrocław, Brzeg Dolny, Ścinawa, Szlichtyngowa, Głogów, Bytom Odrzański, Nowa Sól, Zielona Góra i Krosno Odrzańskie. Dalej po stronie niemieckiej znajdują się Eisenhüttenstadt, Frankfurt nad Odrą, Lubusz, Schwedt/Oder i Gartz (Oder), a po polskiej – Słubice, Kostrzyn nad Odrą i Cedynia; w końcowym biegu rzeka mija Gryfino, Szczecin i Police. Spośród nich do dużych miast zalicza się Ostrawę, Opole, Wrocław, Zieloną Górę i Szczecin, a do średnich – Racibórz, Kędzierzyn-Koźle, Głogów, Nową Sól, Eisenhüttenstadt, Frankfurt nad Odrą, Schwedt/Oder i Police.
Niemieckie nazwy nadodrzańskich miejscowości to m.in. Ratibor (Racibórz), Kandrzin-Cosel (Kędzierzyn-Koźle), Krappitz (Krapkowice), Oppeln (Opole), Brieg (Brzeg), Ohlau (Oława), Jeltsch-Laskowitz (Jelcz-Laskowice), Breslau (Wrocław), Dyhernfurth (Brzeg Dolny), Steinau a. O. (Ścinawa), Schlichtingsheim (Szlichtyngowa), Glogau (Głogów), Beuthen a. O. (Bytom Odrzański), Neusalz (Nowa Sól), Crossen (Krosno Odrzańskie), Küstrin (Kostrzyn nad Odrą), Zehden (Cedynia), Güstebiese (Gozdowice), Greifenhagen (Gryfino), Stettin (Szczecin) i Pölitz (Police). Po czeskiej stronie niemieckie nazwy mają też miasta: Odry (Odrau), Ostrawa (Ostrau) i Bogumin (Oderberg).
Na Pomorzu Zachodnim, we wsi Widuchowa powyżej Gryfina, w kilometrze 704,1, nurt dzieli się na dwa ramiona: Odrę Zachodnią i Odrę Wschodnią, która dalej przechodzi w Regalicę, prowadzącą do jeziora Dąbie. Wschodnie ramię oddaje część wód Skośnicy, ta zaś wpada do Odry Zachodniej i razem z nią tworzy główny nurt.
Samo rozwidlenie znajduje się przy jazie Marienhof (km 704), a od kilometra 730,5 Odra Wschodnia nosi nazwę Regalica. Odra Zachodnia pozostaje rzeką graniczną do Mescherin; poniżej obie odnogi płyną już w całości przez terytorium Polski.
W samym Szczecinie rzeka przepływa przez centralne osiedla i omija od zachodu jezioro Dąbie, kierując część wód do kanałów portowych – Duńczycy i Parnicy – a także do Świętej. Po połączeniu z wodami Przekopu Mieleńskiego płynie na północ obok wyspy Dębina. Przy wyspie Żurawi Ostrów od lewego brzegu odchodzi Kanał Skolwiński, kanałem Babina rzeka przejmuje część wód jeziora Dąbie, a za samą wyspą łączą się z nią Kanał Skolwiński oraz Iński Nurt płynący od jeziora.
Wypływając ze Szczecina, rzeka dzieli się na Wietlinę i Domiążę, a przy wyspie Długi Ostrów – na Szeroki Nurt oraz położony od zachodu Wąski Nurt, zwany także Kanałem Polickim. Oba ramiona łączą się za wyspą Wielki Karw i razem uchodzą do Roztoki Odrzańskiej, stanowiącej część Zalewu Szczecińskiego.
Na potrzeby gospodarki wodnej bieg rzeki podzielono na ponad dwadzieścia jednolitych części wód. Po stronie czeskiej pierwsza z nich obejmuje odcinek od źródeł po Libavský potok, a granice kolejnych wyznaczają ujścia Budišovki, Jičínki, Lubiny, Opawy i Ostrawicy; część zaczynająca się od Ostrawicy kończy się na granicy państwa, a odcinek od granicy do Olzy wyodrębniono zarówno w podziale czeskim, jak i w polskim.
W Polsce podział prowadzi od Chałupek i Olzy przez polder Buków, Kanał Gliwicki, Osobłogę i Małą Panew do granic Wrocławia, przy czym odcinek w obrębie samego miasta stanowi osobną jednostkę. Dalej granice wyznaczają kolejno Wały Śląskie, Kanał Wschodni, Czarna Struga, Nysa Łużycka i Warta, a końcowe części obejmują odcinki od rozwidlenia z Odrą Zachodnią przez Parnicę aż po ujście. Odrębny status mają ponadto dwa cieki noszące nazwę Stara Odra oraz ramiona takie jak Parnica.
Średni przepływ przy ujściu do Zalewu Szczecińskiego podawany jest w granicach od 480 do 574 m³/s; spotyka się też wartości pośrednie: 535 i 567 m³/s. W latach 1951–1960 średni dopływ do zalewu wynosił 478 m³/s, a w dekadzie 1961–1970 sięgał 620 m³/s. W pierwszym z tych dziesięcioleci przez przekrój Widuchowa przepływało przeciętnie 411 m³/s, a przez Domiążę – 464 m³/s. W Gozdowicach, około 30 km poniżej ujścia Warty, średni przepływ wynosił 528 m³/s w latach 1902–1971, 551 m³/s w latach 1961–1970 i 545 m³/s w latach 1948–1984; podawana jest też wartość 547 m³/s.
Wodowskaz Widuchowa, położony 105 km powyżej ujścia, zamyka zlewnię o powierzchni 110 524 km². W latach 1976–2003 średni przepływ wynosił tam 540 m³/s, co odpowiada odpływowi jednostkowemu 4,9 l/(s·km²); średni niski przepływ był równy 254 m³/s, a średni wysoki – 1180 m³/s. Najniższy przepływ, 153 m³/s, zanotowano w sierpniu 1992 roku, a najwyższy, 2980 m³/s, w sierpniu 1997 roku. Przy ujściu odpływ jednostkowy wynosi 4,8 l/(s·km²).
Najwyższe przepływy przypadają na wiosnę, głównie na marzec i kwiecień; w tej porze roku środkowy i dolny bieg nawiedzają też wezbrania wywołane wodami roztopowymi. Latem stan wody opada, choć spadek ten przerywają okresowe przybory po opadach – w górnej części systemu rzecznego padają wtedy ulewne deszcze. Zimą przepływ zaczyna stale rosnąć. Przybory wody sięgają 6–7 m w górnym biegu i 4–5 m w środkowym. W latach 1951–80 przepływ w górnym biegu wynosił średnio 45 m³/s, przy wartościach skrajnych 4,25 i 890 m³/s, a w środkowym – średnio 530 m³/s, przy wartościach skrajnych 156 i 2169 m³/s.
W surowe zimy rzeka zamarza, a pokrywa lodowa utrzymuje się na niej do 40 dni w roku. W dolnym biegu, na przykład w rejonie Hohensaaten, przeważają wezbrania wywoływane przez lód. Średni stosunek odpływu do opadów jest w przypadku Odry najniższy wśród rzek uchodzących do Bałtyku, a w okresach niżówek, latem i jesienią, rzekę zasilają wody ze zbiorników zbudowanych na dopływach w górnej części dorzecza.
Od północnego mostu Trasy Zamkowej w Szczecinie wody rzeki zalicza się już do polskich morskich wód wewnętrznych, a odcinek ten wchodzi w skład portu morskiego Szczecin. Dalej na północ akwen podlega portowi morskiemu Police.
Wody Odry docierają do Bałtyku przez Zalew Szczeciński, zamknięty od północy wyspami Uznam (na zachodzie) i Wolin (na wschodzie). Z otwartym morzem łączą go trzy cieśniny: Piana (niem. Peenestrom) między niemieckim lądem stałym a Uznamem, Świna między Uznamem a Wolinem oraz Dziwna między Wolinem a polskim lądem stałym. Przy Świnie biegnie szlak żeglugowy Kanał Piastowski, zbudowany w latach 1875–1880 i do 1945 roku nazywany Kaiserfahrt. Z całkowitego odpływu rzeki 73% przypada na Świnę, 15% na Pianę i 12% na Dziwnę. Cieśniny, jako ramiona ujściowe Odry, odprowadzają na północ głównie wodę rzeczną, ale do zalewu wlewa się przez nie także sporo wody morskiej, zwłaszcza przy silnym wietrze północnym; świadczą o tym delty usypane od strony zalewu, najwyraźniejsze u Świny.
Do XIX wieku przyjmowano, że delta Odry jest zamknięta od północy wyspami Uznam i Wolin, a rzeka uchodzi do morza trzema ramionami płynącymi między wyspami a lądem. Współcześnie Zalew Szczeciński zalicza się do Morza Bałtyckiego, a Dziwnę, Świnę i Pianę – do cieśnin morskich; za ujście Odry uznaje się miejsce, w którym wpada ona do najdalej na południe wysuniętej części zalewu, Roztoki Odrzańskiej pod Policami. Nad zalewem leżą Nowe Warpno i Ueckermünde, nad Dziwną – Wolin, Kamień Pomorski i Dziwnów, nad Świną – Świnoujście, a nad Pianą – Usedom, Lassan, Wolgast i Peenemünde.
Uregulowanie całego koryta sprawiło, że Odra jest najdłuższym śródlądowym szlakiem wodnym w Polsce, nazwanym Odrzańską Drogą Wodną. Dawniej żegluga zaczynała się już od ujścia Opawy, jednak po powodzi z 1997 roku, zwanej powodzią tysiąclecia, oraz po kolejnej, z 2010 roku, szlak liczy się dopiero od śluzy Koźle – z 761 km żeglownej trasy pozostało 646 km. Według innych źródeł rzeka jest żeglowna na długości 717 km, w górę aż do Koźla, a mniejsze jednostki mogą nią docierać nawet do ujścia Opawy. Rzeka, skanalizowana od Kędzierzyna-Koźla do Brzegu Dolnego, służyła niegdyś państwom Europy Środkowej pozbawionym własnego dostępu do morza.
Kanalizację przeprowadzono w dwóch etapach. Pierwszy, w latach 1888–1897, objął odcinek od Koźla po ujście Nysy Kłodzkiej, na którym stanęło dwanaście stopni wodnych wyposażonych w śluzy komorowe. Przedsięwzięcie doszło do skutku dzięki staraniom polskich posłów niemieckiego pochodzenia – Pawła Letochy i majora Juliusza Szmuli – którzy sprawę zagospodarowania rzeki podnosili w parlamencie niemieckim oraz w sejmie pruskim i wywalczyli u władz odpowiednie fundusze. Za te zasługi Szmula otrzymał nagrodę Opolskiej Izby Gospodarczej. Dwanaście stopni okazało się jednak liczbą niewystarczającą, dlatego w drugim etapie, przypadającym na lata 1907–1922, dobudowano dziesięć kolejnych.
Od Bałtyku przez Zalew Szczeciński aż do Szczecina rzeka jest dostępna dla statków morskich. Aby umożliwić żeglugę większym jednostkom, w ramach kanalizacji budowano stopnie wodne i śluzy, a przy stopniach wykorzystywano zarazem siłę wody do wytwarzania energii elektrycznej.
Pod koniec XIX wieku skanalizowano koryto we Wrocławiu oraz liczący ponad 80 km odcinek od ujścia Nysy Kłodzkiej do ujścia Kanału Kłodnickiego; według części źródeł prace te ukończono w 1896 roku, inne zaś datują pierwszy etap kanalizacji na lata 1888–1897. Do zmian wprowadzonych w tym okresie należały też budowa Kanału Odra-Sprewa w latach 1887–1891 oraz pogłębienie i uregulowanie ujścia i dolnego biegu rzeki. Starszym połączeniem z Hawelą jest Kanał Finow, zbudowany po raz pierwszy w 1605 roku; jego znaczenie gospodarcze zmalało po ukończeniu w 1914 roku prostszego Kanału Odra-Hawela.
Graniczne odcinki Odry i Odry Zachodniej, o łącznej długości 179 km, mają w niemieckiej klasyfikacji status federalnej drogi wodnej klasy IV; odpowiada za nie urząd żeglugi i dróg wodnych w Eberswalde. Poniżej Frankfurtu nad Odrą Warta zapewnia mniejszym jednostkom żeglowne połączenie z Poznaniem i Bydgoszczą. W Eisenhüttenstadt Kanał Odra-Sprewa łączy rzekę ze Sprewą w Berlinie, a w Hohensaaten Kanał Odra-Hawela łączy ją ponownie z berlińskimi drogami wodnymi.
W latach 70. XX wieku rzeką przewożono nawet 14 mln ton ładunków rocznie. Regularny transport zakończył się w 2012 roku, gdy barki dostarczyły ostatnie 0,7 mln ton węgla z Gliwic do Wrocławia. Przyczyną są kłopoty odpowiedzialnego za drogę wodną Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej we Wrocławiu, który ma ograniczone środki na utrzymanie infrastruktury hydrotechnicznej i zapewnienie statkom minimalnej głębokości. Dziś rzeką przewozi się głównie okazjonalne ładunki ponadgabarytowe – konstrukcje stalowe, kadłuby statków, generatory – a także jednostki budowane w nadodrzańskich stoczniach.
Na pogarszające się warunki żeglugi zwrócił uwagę raport Najwyższej Izby Kontroli z 2014 roku. W latach 2011–2012 wymagana na szlaku głębokość 180 cm utrzymywała się łącznie krócej niż przez trzy miesiące w roku, choć powinna być zagwarantowana przez 240 dni. Poniżej Brzegu Dolnego, na odcinku swobodnie płynącej rzeki, zniszczeniu uległa co najmniej jedna trzecia zabudowy regulacyjnej – przede wszystkim ostrogi, czyli poprzeczne tamy utrzymujące nurt w korycie – czego skutkiem są wypłycenia.
Rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie klasyfikacji śródlądowych dróg wodnych przypisało poszczególnym odcinkom różne klasy. Odcinek od Raciborza do śluzy w Kędzierzynie-Koźlu ma klasę Ia, a dalszy, do śluzy w Brzegu Dolnym – klasę III; według innych źródeł skanalizowana część rzeki pozwala jednak większym barkom, do klasy IV w klasyfikacji CEMT, pływać między zakładami przemysłowymi w okolicach Wrocławia. Klasę II otrzymały zarówno boczny szlak od śluzy Opatowice do Śluzy Miejskiej we Wrocławiu, jak i odcinek od Brzegu Dolnego do ujścia Warty. Od ujścia Warty do Ognicy, czyli do kanału Schwedt, obowiązuje klasa III, natomiast najwyższą, Vb, mają dwie trasy: od Ognicy do Przekopu Klucz-Ustowo i dalej Regalicą do jeziora Dąbie oraz Odra Zachodnia od jazu w Widuchowej aż po granicę morskich wód wewnętrznych, łącznie z bocznymi odgałęzieniami. W praktyce niedoinwestowanie infrastruktury rzecznej utrudnia dotrzymanie tych parametrów.
Przy stopniach wodnych na samej Odrze pracuje siedem elektrowni wodnych; największa, o mocy 9,7 MW, należy do stopnia wodnego w Brzegu Dolnym. Na górnym biegu, na styku powiatów wodzisławskiego i raciborskiego, urządzono zbiornik przeciwpowodziowy Polder Buków.
Brzegi łączy kilka przepraw promowych. W województwie lubuskim promy kursują w Milsku, Pomorsku, Brodach i Połęcku, a w Bytomiu Odrzańskim działa przeprawa łodzią. We Wrocławiu statki białej floty zabierają turystów na rejsy; miasto ma również marinę oraz przystań kajakowo-gondolową.
Od lipca 2007 roku, po 62 latach przerwy, między niemiecką miejscowością Güstebieser Loose a Gozdowicami okazjonalnie kursuje prom; rolę promu pełni statek motorowy napędzany kołami łopatkowymi. Na odcinku granicznym przez rzekę prowadzą m.in. most autostradowy A12/A2 (km 580) i most kolejowy (km 580,640) we Frankfurcie nad Odrą, most graniczny Słubice–Frankfurt (km 584), most kolejowy w Kostrzynie (km 615,102), most Europabrücke Neurüdnitz–Siekierki (km 653,903), przeznaczony wyłącznie dla pieszych i rowerzystów, oraz mosty graniczne Osinów Dolny–Hohenwutzen i Krajnik Dolny–Schwedt; przez Odrę Zachodnią prowadzi most Gryfino–Mescherin.
W granicach Wrocławia rzeka jest skanalizowana na całej długości: każdy jej fragment leży w zasięgu piętrzenia któregoś ze stopni wodnych. Płynie przez miasto z południowego wschodu na północny zachód; wpływa do niego na wysokości około 118 m n.p.m., a opuszcza je na wysokości około 108 m n.p.m. Mierzona wzdłuż nurtu Odry śródmiejskiej i Odry Południowej, liczy w mieście około 26–27 km, a razem z ramionami bocznymi i kanałami tworzy sieć o długości mniej więcej 80 km. Przy wsi Trestno rzeka na krótkim odcinku stanowi granicę miasta z gminą Siechnice; znajdujący się tam wodowskaz Trestno służy do kontrolowania stanów wody i ogłaszania ostrzeżeń powodziowych.
Za osiedlem Opatowice, w Węźle Wodnym Bartoszowicko-Opatowickim, wody Odry się dzielą: główne koryto kieruje się ku centrum, a pozostała część wód płynie wokół miasta Kanałem Powodziowym i Kanałem Żeglugowym. W rejonie osiedli Rakowiec, Plac Grunwaldzki i Dąbie przez Stopień Wodny Szczytniki odchodzi na północ boczne ramię zwane Starą Odrą. Przy Starym Mieście i Ostrowie Tumskim rzeka rozdziela się na Odrę Południową, Odrę Północną i mniejsze ramiona, tworząc zespół wysp, a po krótkim wspólnym odcinku ponownie się rozwidla, opływając Kępę Mieszczańską. Po połączeniu ze Starą Odrą płynie jednym korytem, zwanym dolną Odrą wrocławską. W mieście uchodzą do niej z lewej strony Oława, Ślęza, Ługowina i Bystrzyca, a z prawej – Trzciana i Widawa, która wyznacza tu granicę Wrocławia z gminą Wisznia Mała.
Na Odrze, jej wrocławskich odnogach i kanałach znajduje się dziewięć stopni wodnych: Opatowice, Piaskowy, Mieszczański, Bartoszowice, Zacisze, Różanka, Szczytniki, Psie Pole i Rędzin. Istniejące dziś stopnie powstały w XIX i XX wieku, a część z nich w ostatnich latach, zwłaszcza po powodzi z 1997 roku, odbudowano, przebudowano lub wyremontowano. Siłownie wodne powstawały w mieście od najdawniejszych czasów: początki młyna Maria sięgają 1267 roku, młyna Feniks – 1333 roku, a młyny św. Macieja pracowały od 1254 do 1876 roku. W 1924 roku na Odrze Południowej, w kilometrze 252,45, w miejscu młynów Średniego, Przedniego i Nowego zbudowano Elektrownię Wodną Wrocław I o mocy 2400 kW, a w 1925 roku na Odrze Północnej, w miejscu Młyna Pomorskiego, Elektrownię Wodną Wrocław II o mocy 1000 kW. Z powodu niewielkich spadów oraz braku możliwości budowania zbiorników na zurbanizowanym, równinnym terenie są to małe elektrownie przepływowe.
W początkach osadnictwa rzekę przekraczano w bród, co ułatwiały liczne płytkie ramiona między wyspami w rejonie dzisiejszego Śródmiejskiego Węzła Wodnego; później ludzi i towary przewożono łodziami i tratwami. Według badań archeologicznych most na Ostrów Tumski istniał prawdopodobnie już około X wieku, a najstarsza pisana wzmianka o wrocławskim moście, łączącym Wyspę Piaskową z osadą na lewym brzegu, pochodzi z 1149 roku. Do lat 60. XX wieku w rejonie obecnej Kładki Zwierzynieckiej kursował prom między osiedlami Rakowiec i Dąbie, a pod koniec 2013 roku oba brzegi w pobliżu Politechniki Wrocławskiej połączyła kolej linowa Polinka. Odrzańska Droga Wodna jest częścią europejskiej drogi wodnej E30.
Choć rzeka uchodzi za ubogą w wodę, dość regularnie zalewa przyległe tereny. Najdotkliwsza okazała się powódź z lipca 1997 roku, zwana powodzią tysiąclecia; dotknęła ona Wrocław, Opole, Kędzierzyn-Koźle, Racibórz i inne nadodrzańskie miejscowości.
Pomiary prowadzone w Opolu przy ujściu Małej Panwi wykazały 10 i 11 lipca 1997 roku stan wody 733 cm oraz przepływ 3500 m³/s. Dla porównania średni wieloletni przepływ wynosi tam 82,5 m³/s, czyli czterdzieści dwa razy mniej, a przeciętny stan wody – 213 cm, czyli o ponad pięć metrów mniej. Wcześniejszy rekord, 644 cm, pochodził z 28 sierpnia 1813 roku, natomiast minimum wynoszące 44 cm zanotowano 1 lutego 1956 roku.
Wielka, choć nieco łagodniejsza w skutkach powódź nawiedziła Wrocław w 1903 roku, zalewając między innymi ulice w sąsiedztwie dworca Wrocław Główny. Po niej postanowiono wznieść w mieście obwałowania, kanały i śluzy przeciwpowodziowe, które sprawdzały się przez kolejnych dziewięćdziesiąt lat, ale w 1997 roku okazały się niewystarczające.
Obfite opady, które od nocy z 15 na 16 maja 2010 roku padały nad województwem śląskim i Czechami, wywołały gwałtowny przybór wody. Zasilane wodami z Czech Odra i jej dopływ Olza wezbrały 16 i 17 maja, a fala powodziowa ruszyła następnie na północ, zgodnie z biegiem rzeki.
W 2024 roku Europę Środkową dotknęła kolejna powódź, wywołana niżem genueńskim, który przyniósł kilkudniowe, nieprzerwane i obfite opady. Poziom wody w rzekach uchodzących do Odry gwałtownie wzrósł, jednak działanie polderu zalewowego Racibórz Dolny pozwoliło ograniczyć wezbranie i nie dopuścić, by fala z polskiej części dorzecza spotkała się z falą nadchodzącą z Czech – dzięki temu scenariusz z 1997 roku się nie powtórzył. W Opolu odnotowano wówczas stan wody 659 cm.
Powódź z 1997 roku trwała od 5 lipca do 6 sierpnia i poza Polską dotknęła Czechy, wschodnie Niemcy, północno-zachodnią Słowację i wschodnią Austrię. W Czechach, Niemczech i Polsce zginęło 114 osób, w tym 56 w Polsce, a straty oszacowano na blisko 4,5 mld dolarów amerykańskich, z czego około 3,5 mld dolarów przypadło na Polskę. Powódź wywołały dwie kolejne fale obfitych opadów związanych z sytuacją meteorologiczną typu Vb: od 4 do 8 lipca na obszarze między Wrocławiem, Katowicami i Brnem suma opadów przekroczyła 200 mm, a w Raciborzu wyniosła 244 mm. Poziom wody zaczął gwałtownie rosnąć 6 lipca; najpierw rzeka wylała w Chałupkach, 25 km na południe od Raciborza, a na odcinku od Chałupek do ujścia Nysy Kłodzkiej stany wody wyszły poza skalę łat wodowskazowych.
Już 8 lipca przepływ w rejonie Wodzisławia Śląskiego i Raciborza sięgał około 3500 m³/s. W Chałupkach woda rozerwała wał, a w nocy z 8 na 9 lipca do Raciborza dotarła fala wysoka na ponad 10,5 m; po przerwaniu wałów w dzielnicach Ostróg i Płonia miasto zalała woda zarówno z głównego koryta, jak i z Kanału Ulgi, a na ewakuację czekało 14 tysięcy osób. Rzeka zatopiła 9 lipca Koźle, w którym suchy pozostał jedynie rynek, a 10 lipca – Krapkowice, gdzie kulminacja przeszła przy stanie 1032 cm, oraz Opole, gdzie pod wodą znalazły się wyspy Pasieka i Bolko oraz niemal całe Zaodrze. Między Opolem a Brzegiem wezbranie połączyło się z falą Nysy Kłodzkiej; 12 lipca woda wdarła się do Wrocławia, zalewając m.in. Kozanów, a następnie rzeka zalała część Głogowa, gdzie na Ostrowie Tumskim woda sięgała do 1,5 m.
Druga fala opadów, między 18 a 22 lipca, wywołała wezbrania jeszcze większe niż pierwsza; szacuje się, że miejscami przepływy maksymalne zbliżyły się do wartości tzw. wody tysiącletniej, występującej statystycznie z prawdopodobieństwem 0,1%. Dotychczasowe rekordowe stany wody zostały na górnej Odrze przekroczone na odcinku o długości ponad 500 km od granicy z Czechami, a w dorzeczu górnej Odry fala przewyższyła najwyższe notowane wcześniej stany o 2–3 m. Przepływ Odry we Wrocławiu podczas tej powodzi podaje się jako 3600 lub 3640 m³/s. W Słubicach i Frankfurcie nad Odrą woda wzniosła się 27 lipca do 657 cm, o kilkadziesiąt centymetrów wyżej niż podczas pierwszej fali 17 lipca (620 cm), i przekroczyła dotychczasowy rekord z listopada 1930 roku (635 cm); w Eisenhüttenstadt 24 lipca zanotowano 717 cm – najwyższy stan od 1850 roku. W dorzeczu Odry sytuację pogorszyły dodatkowo m.in. znaczne uregulowanie rzek, niedrożność koryt, zły stan techniczny urządzeń hydrotechnicznych oraz powojenna zabudowa polderów.
Kroniki Wrocławia odnotowują wielkie powodzie w latach 1348, 1464, 1564 i 1903. Do znanych wezbrań na rzece należą ponadto m.in. powodzie z lipca i sierpnia 1496 roku, z sierpnia i września 1813 roku, z sierpnia i września 1854 roku, z października i listopada 1930 roku oraz z marca i kwietnia 1947 roku, kiedy pod wodą znalazła się m.in. miejscowość Letschin. W styczniu 1982 roku lód spowodował w dolnym biegu wyjątkowo silne spiętrzenie wody.
Wśród najwyższych kulminacji zanotowanych od 1850 roku na wodowskazie w Eisenhüttenstadt, po rekordzie z 1997 roku, znajdują się: 655 cm z 30 sierpnia 1854, 653 cm z 28 maja 2010, po 651 cm z 6 listopada 1930 i 25 września 2024, 638 cm z 23 marca 1947 oraz 621 cm z 21 lipca 1903. Wrześniową powódź z 2024 roku wywołała ekstremalna sytuacja pogodowa nad dużą częścią Czech i Polski; dzięki udoskonalonym w ostatnich latach zabezpieczeniom i odpowiednio wczesnym przygotowaniom nie doszło jednak na niemieckim odcinku rzeki do większych szkód.
Oprócz wezbrań zdarzają się na rzece niżówki. Odnotowano je m.in. w latach 1473, 1590, 1616 i 1719, kilkakrotnie w latach 1811–1842, a później, zwykle latem i jesienią, w latach 1893, 1904, 1911, 1921, 1930, 1934, 1935, 1992, 2003, 2004, 2006 i 2015, a także od lipca 2018 roku.
Polska część dorzecza obejmuje 106 056 km², co odpowiada 32,9% powierzchni kraju i stanowi zdecydowaną większość całego dorzecza, liczącego 118 861 km². Dla powierzchni dorzecza podawane są też inne wartości: 119 074 km² (w tym 106 043 km² w Polsce), 122 512 km² (w tym 107 279 km² w Polsce) oraz 125 000 km², a zlewnię rzeki przy ujściu do Zalewu Szczecińskiego określa się również na 118 890 km². Dorzecze jest asymetryczne – przeważają w nim dopływy prawobrzeżne. Najwyżej położonym punktem całego dorzecza jest wierzchołek Śnieżki, wznoszący się na 1602 m n.p.m.
Największymi lewobrzeżnymi dopływami są rzeki biorące początek w Sudetach, m.in. Opawa, Nysa Kłodzka, Bystrzyca, Kaczawa, Bóbr i Nysa Łużycka. Po prawej stronie pierwsze miejsce zajmuje Warta – najdłuższy i najzasobniejszy w wodę dopływ Odry – a obok niej wymienia się m.in. Małą Panew, Barycz i Inę.
Z rzeką łączy się kilka kanałów śródlądowych. Z prawej strony, w kilometrze 98, w Kędzierzynie-Koźlu, uchodzi do niej Kanał Gliwicki. Z lewej strony łączą się z nią Kanał Odra-Sprewa, w kilometrze 553 w Eisenhüttenstadt, oraz dwa kanały w kilometrze 667 w Hohensaaten: Kanał Finow i Kanał Odra-Hawela. W tej samej miejscowości z Odrą Zachodnią łączy się, również z lewej strony, Kanał Hohensaaten-Friedrichsthal (niem. Hohensaaten-Friedrichsthaler Wasserstraße, w skrócie HoFriWa). Za pośrednictwem Warty, jej dopływu Noteci oraz Kanału Bydgoskiego istnieje ponadto połączenie z Wisłą.
Szlak łączący oba systemy, droga wodna Wisła-Odra, liczy 294,3 km i prowadzi z Bydgoszczy Brdą, Kanałem Bydgoskim, Notecią i Wartą aż do Kostrzyna nad Odrą. Wchodzi w skład międzynarodowej drogi wodnej E70 i jako jedyny w kraju spina wschodnią i zachodnią sieć europejskich dróg wodnych. Kanały łączą ponadto Odrę z Kłodnicą, a Kanał Gliwicki prowadzi od Koźla do Gliwic.
Najdłuższym dopływem jest prawobrzeżna Warta (808,2 km). Kolejne miejsca zajmują lewobrzeżne Bóbr (272 km, według innych danych 279 km), Nysa Łużycka (252 km) i Nysa Kłodzka (181,7 km, według innych danych 189 km), prawobrzeżne Barycz (139 km) i Mała Panew (132 km), lewobrzeżna Opawa (129,3 km), prawobrzeżne Ina (126 km, według innych danych 129,1 km) i Widawa (109,0 km) oraz lewobrzeżna Bystrzyca (101,5 km). Niewiele krótsze są lewobrzeżne Oława (99,0 km) i Kaczawa (98,0 km) oraz prawobrzeżne Myśla (95,6 km) i Olza (86,2 km, według innych danych 89,1 km).
Spośród pozostałych dopływów dłuższych niż 30 km z prawej strony uchodzą m.in. Stobrawa (80,3 km), Kłodnica (75,0 km), Krzycki Rów (74,3 km), Płonia (72,6 km), Ostrawica (64,7 km), Pliszka (56,0 km), Bierawka (55,5 km), Ruda (52,3 km), Gowienica (51,1 km), Obrzyca (49,1 km), Tywa (47,9 km), Rurzyca (44,4 km), Lubina (36,8 km) i Jezierzyca (33,6 km). Z lewej wpadają Ślęza (78,6 km), Osobłoga (65,5 km), Cicha Woda (57,3 km), Psina (49,3 km), Śląska Ochla i Prószkowski Potok (po 40,8 km), Czarna Struga (40,2 km), Stradunia (37,8 km), Zimnica (36,0 km) i Średzka Woda (32,3 km).
Olza uchodzi na północ od Bogumina, w pobliżu wsi Olza, a Mała Panew – w północnej części Opola, na terenie dawnej wsi Czarnowąsy. Nysa Kłodzka, której średni przepływ wieloletni przy ujściu wynosi 50 m³/s, wpada do Odry poniżej Skorogoszczy, między Opolem a Brzegiem. Bóbr, największy z lewobrzeżnych dopływów, uchodzi w okolicach Krosna Odrzańskiego, a Nysa Łużycka – na północ od wsi Kosarzyn, w pobliżu niemieckiej wsi Ratzdorf. Warta łączy się z Odrą w północno-wschodniej części Kostrzyna nad Odrą, przy granicy z Niemcami; w miejscu połączenia jej bieg liczony od źródeł jest dłuższy niż bieg Odry. Ina wpada do Domiąży poniżej jeziora Dąbie, na północ od wsi Inoujście w gminie Goleniów, koło południowego krańca wyspy Mnisi Ostrów.
W podziale hydrograficznym Polski, opracowanym przez Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej, dorzecze Odry stanowi podstawową jednostkę hydrograficzną. Na potrzeby administrowania wodami do obszaru dorzecza Odry zalicza się w Polsce ponadto zlewnie wszystkich cieków uchodzących do Bałtyku na zachód od Słupi, razem z przyległymi morskimi wodami przybrzeżnymi i przejściowymi. Polską część podzielono na cztery regiony wodne: Dolnej Odry i Przymorza Zachodniego, Warty, Środkowej Odry oraz Górnej Odry, którymi zarządzają regionalne zarządy gospodarki wodnej w Szczecinie, Poznaniu, Wrocławiu i Gliwicach. W Czechach wodami na Śląsku Czeskim i w północno-wschodnich Morawach administruje przedsiębiorstwo Povodí Odry z siedzibą w Ostrawie, w cyplach broumowskim i frydlanckim – Povodí Labe, a w cyplu szluknowskim – Povodí Ohře.
W gospodarce wodnej na poziomie międzynarodowym stosuje się też pojęcie Międzynarodowego Obszaru Dorzecza Odry, który oprócz samego dorzecza obejmuje Zalew Szczeciński wraz z jego zlewnią; tak rozumiany obszar zajmuje 124 049 km², w tym 107 169 km² w Polsce, 9602 km² w Niemczech i 7278 km² w Czechach. Od zachodu i południowego zachodu dorzecze Odry sąsiaduje z dorzeczem Łaby, a od wschodu – z dorzeczem Wisły.
Według danych Inspekcji Ochrony Środowiska w 2012 roku Odra wniosła do Bałtyku znaczne ilości metali ciężkich: 56,1 tony miedzi, 26,5 tony niklu, 19,1 tony cynku, 7,5 tony ołowiu, 0,4 tony kadmu oraz około 200 kg rtęci.
Badania z 2007 roku wykazały, że na odcinku od granicy województwa lubuskiego do ujścia Nysy Łużyckiej wody odpowiadały V klasie czystości, a na pograniczu polsko-niemieckim – IV klasie jakości. We wszystkich lubuskich punktach monitoringu stwierdzono eutrofizację i nadmierną zawartość chlorofilu „a”. Na odcinku do ujścia Nysy Łużyckiej woda była ponadto nadmiernie zasolona i zła pod względem bakteriologicznym, natomiast na odcinku granicznym jej jakość oceniono jako niezadowalającą.
W tym samym roku pomiary w województwie zachodniopomorskim, wykonane poniżej ujścia Słubi oraz powyżej ujścia Rurzycy, wskazały III klasę czystości, przy wodowskazie Widuchowa – IV, a w Mescherin nad Odrą Zachodnią ponownie III. Wskaźniki eutrofizacji były przekroczone we wszystkich punktach monitoringu z wyjątkiem punktu przy ujściu do Roztoki Odrzańskiej, gdzie jednak wodę zaliczono do IV klasy.
W lipcu 2022 roku doszło do skażenia rzeki, którego następstwem było masowe śnięcie ryb.
Do skażenia doszło prawdopodobnie 27 lub 28 lipca 2022 roku w okolicach Opola. Przez kilka dni strona polska nie ostrzegała ani niemieckich służb ochrony środowiska, ani opinii publicznej o widocznym śnięciu ryb, a na początku sierpnia toksyczna woda dotarła do Frankfurtu nad Odrą. Na brzegi rzeki wyrzuciło co najmniej 135 ton martwych ryb; znajdowano także martwe bobry, kaczki i inne ptaki. Próbki wody pobrane 28 lipca wskazywały na możliwe skażenie mezytylenem, którego nie stwierdzono już w próbkach pobranych po 1 sierpnia, a na Uniwersytecie Wiedeńskim (Universität Wien) wykryto w próbkach wody toksynę jednej z mikroalg, uznaną za możliwą przyczynę. Miasto Frankfurt nad Odrą i inne powiaty zakazały 12 sierpnia kąpieli i wędkowania w rzece, a polska policja wyznaczyła za informacje prowadzące do ujęcia ewentualnych sprawców nagrodę o równowartości 210 000 euro.
Jak wiele rzek płynących przez regiony przemysłowe, Odra jest silnie zanieczyszczona; spośród ryb, które nadal w niej występują, najpospolitsze są leszcz i węgorz. Niemcy, Polska i Czechy powołały w 1996 roku Międzynarodową Komisję Ochrony Odry przed Zanieczyszczeniem; umowę w tej sprawie sporządzono we Wrocławiu 11 kwietnia 1996 roku. Państwa zobowiązały się w niej do realizacji natychmiastowego programu ograniczania ładunku zanieczyszczeń w rzece i jej dorzeczu, a jednym z podjętych następnie działań była budowa wspólnie użytkowanych oczyszczalni ścieków. Polska i Niemcy zawarły ponadto m.in. traktat z 19 maja 1992 roku o współpracy w gospodarce wodnej na wodach granicznych oraz umowę z 27 kwietnia 2015 roku o wspólnej poprawie sytuacji na pogranicznych drogach wodnych, dotyczącą ochrony przeciwpowodziowej oraz warunków przepływu i żeglugi.
Wieczorem 17 maja 2024 roku sztab kryzysowy polskiego resortu klimatu i środowiska poinformował, że złote algi, które silnie namnożyły się w Kanale Gliwickim, zostały wypłukane do rzeki, a w samym kanale od poprzedniego tygodnia znajdowano wiele martwych ryb. Ogłoszono pierwszy stopień zagrożenia, a polskiej administracji wodnej polecono ograniczyć do minimum otwieranie śluz na kanale i odpowiednio kontrolować przepływy. Według doniesień z 11 czerwca 2024 roku martwe ryby znaleziono już także we Frankfurcie nad Odrą; brandenburski urząd ochrony środowiska ogłosił trzeci stopień ostrzegawczy w związku z masowym rozwojem glonów, przede wszystkim złotej algi Prymnesium parvum, a już w poprzednim tygodniu zapobiegawczo zalecił wstrzymanie przerzutów wody z Odry do Kanału Odra-Sprewa. W grudniu 2024 roku czeskie media donosiły o setkach martwych ryb w rzece.
Ochrona zaczyna się już w Czechach, gdzie początkowy bieg rzeki leży w Obszarze Chronionego Krajobrazu Poodří. Na odcinku granicznym – od dawnego przejścia granicznego Chałupki–Bogumin na południu po ujście Olzy – rozciągają się Graniczne Meandry Odry: po stronie polskiej mają one status obszaru chronionego krajobrazu i obszaru Natura 2000, a po czeskiej – pomnika przyrody.
W powiecie wodzisławskim, jeszcze w górnym biegu, leży objęty programem Natura 2000 zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Wielikąt”, którego zachodnią granicę stanowi właśnie rzeka. Podobną rolę pełni ona dalej: między ujściem Kanału Ulgi poniżej Raciborza a ujściem Pogonicy przy przysiółku Księża Łąka wyznacza zachodnią granicę Parku Krajobrazowego Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich.
Po wpłynięciu do województwa opolskiego rzeka mija kilka obszarów chroniących przede wszystkim lasy nadrzeczne. Na odcinku między Kędzierzynem-Koźlem a Opolem stanowi północną granicę dwóch obszarów Natura 2000: „Żywocickie Grądy” oraz „Zdzieszowickie Łęgi”; ten drugi jest zarazem obszarem chronionego krajobrazu. Za Opolem, od przysiółka Ostrów Narocki aż do Brzegu, rzeka płynie przez Stobrawski Park Krajobrazowy, a nieco wcześniej, na wysokości Dobrzenia Małego, zaczyna się ptasi obszar Natura 2000 „Grądy Odrzańskie”, obejmujący mniej więcej 70 km doliny i kończący się pod Wrocławiem, już w województwie dolnośląskim.
Między ujściami Obrzycy i Pliszki rozciąga się kolejna ptasia ostoja, „Dolina Środkowej Odry”, obejmująca ponad 100 km doliny o szerokości od pięciu do dziesięciu kilometrów. Od okolic Czarnowa po rejon wsi Kłopot, wzdłuż granicy z Niemcami, rzeka płynie przez położony po polskiej stronie Krzesiński Park Krajobrazowy. Dalej, od okolic Pamięcina po teren powyżej ujścia Myśli, dolina należy po polskiej stronie do Parku Krajobrazowego Ujście Warty, a od wsi Czelin aż po obszar powyżej Krajnika Dolnego – do Cedyńskiego Parku Krajobrazowego.
Na Międzyodrzu, czyli na terenie między Odrą Zachodnią a Wschodnią od miejsca ich rozdzielenia do Skośnicy, leży Park Krajobrazowy Dolina Dolnej Odry; wspólnie z niemieckim parkiem narodowym Unteres Odertal (Nationalpark Unteres Odertal) tworzy on Międzynarodowy Park Dolina Dolnej Odry. Przy samym ujściu utworzono natomiast obszar Natura 2000 „Ujście Odry i Zalew Szczeciński” z rezerwatem Czarnocin.
Szczególne znaczenie dla ochrony przyrody nad Odrą ma niemiecki park narodowy Unteres Odertal, założony w 1995 roku. Rzeka jest też objęta kampanią „Lebendige Flüsse” organizacji Deutsche Umwelthilfe; kampania ta zabiega w całych Niemczech o przywracanie rzekom i potokom krajobrazu bliskiego naturalnemu.
W starożytności rzeka była odgałęzieniem szlaku bursztynowego, wiodącego znad Bałtyku do Cesarstwa Rzymskiego, a zanim nad jej brzegami osiedlili się Słowianie, stanowiła ważną drogę handlową. Geograf Bawarski (około 845 roku) wymienia plemiona zachodniosłowiańskie żyjące w dorzeczu Odry; na Śląsku są to Sleenzane, Dadosesani, Opolanie, Lupiglaa i Golensizi, a na Pomorzu Zachodnim – Wolinianie i Pyrzyczanie.
W X wieku niemal cały bieg rzeki znalazł się w granicach nowo powstałego państwa polskiego; wyjątkiem były okolice źródeł, pozostające pod władzą czeską. Dokument Dagome iudex z 990 roku wymienia Odrę jako część zachodniej granicy państwa Mieszka I, choć na większości odcinków granica biegła na zachód od rzeki. W 972 roku pod Cedynią, na prawym brzegu Odry, odparto pierwszy najazd niemiecki na Polskę. Nad rzeką wyrosły ważne ośrodki średniowiecznej Polski: Opole, stolica Górnego Śląska; Wrocław, stolica Dolnego Śląska i jedno z głównych miast królestwa (łac. sedes regni principales); Lubusz, stolica ziemi lubuskiej, nazywany w kronikach „kluczem do Królestwa Polskiego”. Wrocław i Lubusz stały się siedzibami dwóch spośród najstarszych biskupstw katolickich w Polsce, założonych odpowiednio w 1000 i 1125 roku. Położony w pobliżu ujścia Szczecin stał się natomiast jednym z głównych miast i portów Pomorza oraz całego południowego wybrzeża Bałtyku.
Od XIII wieku dolina Odry była jednym z głównych obszarów niemieckiego osadnictwa na wschodzie, w wyniku którego miasta nad jej brzegami na kolejne stulecia stały się niemieckojęzyczne. Z czasem kontrolę nad częściami rzeki przejmowały od Polski inne państwa, m.in. Brandenburgia i Czechy, a później także Prusy i Niemcy. W czasie II wojny światowej rzeka stanowiła ważną i silną linię obronną armii niemieckiej. W 1945 roku, podczas operacji wiślańsko-odrzańskiej, 1 Front Ukraiński opanował jej górny bieg, a 1 Front Białoruski uchwycił kilka przyczółków na zachodnim brzegu, m.in. pod Kostrzynem, co pozwoliło rozpocząć operację berlińską.
Traktat wersalski (art. 331) uznał Odrę od ujścia Opawy za rzekę międzynarodową i oddał ją pod zarząd Międzynarodowej Komisji Odry, w której zasiadało po jednym przedstawicielu Polski, Prus, Czechosłowacji, Wielkiej Brytanii, Francji, Danii i Szwecji. Na podstawie art. 363 i 364 traktatu Czechosłowacja mogła wydzierżawić własny sektor w porcie szczecińskim, nazywany wówczas Tschechoslowakische Zone im Hafen Stettin; umowę dzierżawy z Niemcami, zawartą pod nadzorem Wielkiej Brytanii, podpisano 16 lutego 1929 roku na okres do 2028 roku. Tego uprawnienia, faktycznie zniesionego w latach 1938–1939, Czechosłowacja po 1945 roku nie odzyskała.
Odrę jako zachodnią granicę Polski wskazywał w 1901 roku Jan Ludwik Popławski, a Wacław Nałkowski już w 1888 roku zwracał uwagę na jej rolę jako granicy państwa pierwszych Piastów. Na konferencji w Teheranie w 1943 roku Winston Churchill zaproponował oparcie granicy Polski na Odrze, zastrzegając, że jej szczegółowy przebieg trzeba będzie jeszcze uzgodnić. Po II wojnie światowej granicę na Odrze i Nysie Łużyckiej, wstępnie ustaloną na konferencji jałtańskiej, wprowadziła w życie umowa poczdamska, ogłoszona 2 sierpnia 1945 roku.
Pierwszym międzypaństwowym aktem prawnym potwierdzającym tę granicę był układ zgorzelecki, zawarty 6 lipca 1950 roku przez PRL i NRD. W styczniu 1951 roku sporządzono akt wytyczenia granicy w terenie, który potwierdził objęcie przez polską administrację wysp Międzyodrza, położonych między Odrą Zachodnią a Regalicą na południe od Gryfina i przyznanych Polsce już na konferencji poczdamskiej. RFN uznała granicę politycznie układem z 7 grudnia 1970 roku, zastrzegając jednak, że jest to uznanie jedynie de facto. Ostateczny, wiążący prawnie traktat graniczny zjednoczone Niemcy i Polska podpisały 14 listopada 1990 roku; wszedł on w życie 16 stycznia 1992 roku, po wymianie dokumentów ratyfikacyjnych.
Źródła antyczne nie poświadczają nazwy rzeki – większość autorów w ogóle nie wspomina o wielkiej rzece płynącej między Łabą a Wisłą. Ptolemeusz wymienił w tym rejonie dwa cieki, Suebos i Oviadoua. Według jednych źródeł zostały one najprawdopodobniej zmyślone, według innych Suebos to właśnie dzisiejsza Odra, a Oviadoua (łac. Viadua) odpowiada prawdopodobnie Wieprzy. Najstarszą postać nazwy rekonstruuje się jako *Odra, a pozostałe warianty są od niej pochodne; według części źródeł forma Viadrus pojawia się dopiero w XVI wieku, inne podają natomiast, że w łacinie klasycznej Rzymianie nazywali rzekę Viadrus lub Viadua.
Etymologia hydronimu wymyka się przekonującemu wyjaśnieniu na gruncie któregokolwiek ze znanych języków historycznych, choć prób nie brakowało – nazwę uznawano za celtycką, germańską, słowiańską, iliryjską lub wenetyjską. Jan Miodek wywodzi ją od praindoeuropejskiego uodr, natomiast odmienne stanowisko zajmuje Z. Babik.
Podobne nazwy noszą też inne cieki: w Dolnej Saksonii płynie druga rzeka o niemieckiej nazwie Oder, a w Czechach – Odrava.
Nazwę rzeki przejęły kluby sportowe, wśród nich Odra Wodzisław Śląski, Odra Opole i PKS Odra Wrocław. Od łacińskiego wariantu wzięły z kolei swoje nazwy Euroregion „Pro Europa Viadrina”, powołany 21 grudnia 1993 roku, oraz polsko-niemiecki Uniwersytet Europejski Viadrina we Frankfurcie nad Odrą.
W innych językach i gwarach nazwa ma bardzo zbliżone postacie: po kaszubsku Òdra (wymawiane [ˈwɛdra]), po śląsku Uodra lub Ôdra, a w niemieckim dialekcie śląskim – Uder. W tekstach staro-cerkiewno-słowiańskich rzeka występuje jako Vjodr, a średniowieczne dokumenty łacińskie zgodnie zapisują jej nazwę jako Oddara (Adam z Bremy w „Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum”) lub Oddera (Dagome iudex). W połowie XIV wieku nazwę rzeki odnotował Mistrz Klaret w swoim słowniku „Vokabulář”.
Według części źródeł łacińska forma Viadrus nie jest poświadczona w starożytności. Wprowadził ją prawdopodobnie – i to błędnie – frankfurcki profesor Jodocus Willich w 1543 roku (podawany jest też rok 1534); późniejsze spekulacje etymologiczne na jej temat powstawały bez świadomości, że jest to wyraz nowołaciński. Z autorów antycznych Pliniusz Starszy w „Naturalis historia” i Pomponiusz Mela w „De situ orbis” wymieniają spośród rzek uchodzących do Bałtyku jedynie Wisłę, a Tacyt w „Germanii” nie wspomina o żadnej z nich.
Jürgen Udolph, badacz nazw własnych, przypuszcza, że nazwa pochodzi od iliryjskiego słowa *Adra o znaczeniu „żyła wodna”, i powołuje się na podobny wyraz w sanskrycie; jako źródłosłów można by więc brać pod uwagę awestyjskie adu- („ciek wodny”), a ten sam wyraz indoeuropejski jest poświadczony również w języku trackim jako urda („strumień, potok”). Inna, raczej ludowa etymologia wiąże nazwę z polskimi czasownikami „drzeć” i „przedzierać”, co miałoby oznaczać przebicie się rzeki do morza.
Odra uchodzi do Zalewu Szczecińskiego.
Spośród rzek opisanych w tym serwisie do Odry uchodzą: Barycz, Bóbr, Ina, Mała Panew, Nysa Kłodzka, Nysa Łużycka, Olza, Oława, Ślęza, Warta.
Opracowano na podstawie artykułu Odra w polskiej Wikipedii oraz odpowiadających mu artykułów w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, czeskiej, słowackiej, rosyjskiej, ukraińskiej, litewskiej; wykorzystano także artykuły: Dorzecze Odry, Powódź tysiąclecia, Granica na Odrze i Nysie Łużyckiej, Rzeki we Wrocławiu, Stopnie wodne we Wrocławiu, Siłownie wodne we Wrocławiu, Przeprawy we Wrocławiu, Droga wodna Wisła-Odra, Warta, Nysa Łużycka, Olza (rzeka), Mała Panew, Nysa Kłodzka, Bóbr (dopływ Odry), Ina (licencja CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane, a tam, gdzie różnią się od cytowanego artykułu, wartości podane w samym artykule. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Odra