| Długość | 247 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 6804 km² |
| Średni przepływ | 84,3 m³/s (przy ujściu) |
| Źródło | Tatry Zachodnie |
| Uchodzi do | Wisły |
Nazwa rzeki powstała jako zdrobnienie od Dunaju i była znana już na początku XIII stulecia. Samo słowo dunaj oznaczało wody, rzeki i stawy. Po słowackiej stronie granicy rzeka nosi tę samą nazwę – Dunajec; w gwarach góralskich używa się postaci Dónajec, a w języku niemieckim funkcjonują warianty Dunajez i Dunajetz oraz rzadko spotykana forma Dohnst.
W hierarchii sieci rzecznej Dunajec jest ciekiem drugiego rzędu – prawym dopływem Wisły, nieżeglownym. Bywa nazywany główną rzeką ziem góralskich, a po stronie słowackiej ma status wyjątkowy: to jedyna rzeka tego kraju, której wody należą do zlewiska Morza Bałtyckiego.
Rzeka zaczyna się tam, gdzie pod Nowym Targiem łączą się dwa potoki spływające z północnych stoków Tatr: Czarny Dunajec i Biały Dunajec. Za początkowy odcinek rzeki uważa się Czarny Dunajec, a licząc jeszcze wyżej – Wyżni Chochołowski Potok w Tatrach Zachodnich; od niego odmierza się długość całego cieku.
Wzdłuż Białego Dunajca leżą Poronin, Biały Dunajec i Szaflary, wzdłuż Czarnego – Kościelisko, Witów, Chochołów, Podczerwone, Czarny Dunajec oraz Ludźmierz. Oba ciągi osad kończą się w Nowym Targu, od którego zaczyna się Dunajec właściwy. Według jednych źródeł nad Białym Dunajcem leży także Zakopane, zaliczane niekiedy do miast położonych nad Dunajcem, obok Nowego Targu i Nowego Sącza; według innych Biały Dunajec powstaje dopiero w Poroninie, w Cipkach, z połączenia Zakopianki z Porońcem.
Liczby opisujące rzekę bywają rozbieżne. Podawana jest długość 247 km wraz z Czarnym Dunajcem, ale spotyka się też wartość 249 km, przy której Dunajec zajmuje trzynaste miejsce wśród najdłuższych rzek Polski, a w kilku opracowaniach także 274 km. Jedna z encyklopedii podaje z kolei przedział od 243 do 251 km. Podobnie jest z dorzeczem: obok 6804 km², dzielonych na 4854,1 km² po stronie polskiej i 1949,9 km² po słowackiej, podawana jest wartość 6796 km², z czego na Polskę miałoby przypadać 4838 km², a na Słowację 1958 km². Ze słowackiej części zlewni zdecydowana większość, bo 1594,1 km², należy do dorzecza Popradu; na samą zlewnię Dunajca na odcinku granicznym przypada 355,8 km².
Wyżni Chochołowski Potok, uważany za najwyższy odcinek Dunajca, wypływa nieco poniżej 1500 m n.p.m. kilkoma wydajnymi źródłami, położonymi poniżej progu kotła lodowcowego Dziurawe w górnej części Doliny Chochołowskiej Wyżniej; zasilają go także niewielkie cieki ze źródeł skalnych pod Rakoniem i Długim Upłazem. Koryto potoku, nie szersze niż 2 m, ma spadek 20% i jest wyżłobione w materiale akumulacyjnym; tylko jego końcowy odcinek, przed ujściem Jarząbczego Potoku, biegnie w podłożu ze skał krystalicznych. Potok ma zlewnię o powierzchni 1,40 km² i średni przepływ około 150 l/s. Płynie na północny wschód i na wysokości podawanej jako około 1150 m lub około 1180 m łączy się z Jarząbczym Potokiem, tworząc Chochołowski Potok.
W dolnej części Chochołowski Potok nosi nazwę Siwej Wody i stanowi środkowy bieg Czarnego Dunajca; bieg dolny zaczyna się w Roztokach, części Witowa, gdzie Siwa Woda łączy się z Kirową Wodą. Czarny Dunajec ma 48 km długości i zlewnię o powierzchni 456 km². Płynie przez Podhale, najpierw na północny zachód, między Pogórzem Gubałowskim a Orawicko-Witowskimi Wierchami, następnie na północ, przez Kotlinę Orawsko-Nowotarską, w której zakreśla obszerny łuk i zwraca się ku wschodowi. Przepływa również przez Koniówkę, Wróblówkę, Długopole i Krauszów. Szerokość rzeki waha się od 3 do 15 m, a głębokość wody jest zmienna – od płycizn po baniory sięgające 3 m. Do miejscowości Czarny Dunajec rzeka ma charakter górski, z licznymi progami i jazami w korycie; w dolnym biegu, w Kotlinie Orawsko-Nowotarskiej, zwalnia i zachowuje się jak rzeka nizinna, tworząc zakola i boczne odnogi.
Biały Dunajec, traktowany jako prawy dopływ Dunajca, ma 31 km długości i 224 km² zlewni. Powstaje na wysokości około 730 m n.p.m. w Rowie Podtatrzańskim, a jego dolny bieg i ujście leżą w Kotlinie Orawsko-Nowotarskiej. Płynie przez miejscowość Biały Dunajec, Szaflary i Nowy Targ, a przed połączeniem z Czarnym Dunajcem opływa rezerwat przyrody Bór na Czerwonem. Do Szaflar ma bardziej górski charakter: w jego łożysku leżą wielkie głazy, występują bystrza i głębokie baniory, a szerokość rzeki waha się od kilku do kilkudziesięciu metrów. Poniżej Szaflar koryto jest uregulowane i przegrodzone wysokimi betonowymi progami. Miejsce połączenia obu ramion leży na wysokości podawanej jako 579 m n.p.m. lub około 577 m n.p.m.
Za Nowym Targiem rzeka kieruje się na wschód i płynie obszerną doliną przez Kotlinę Nowotarską, trzymając się dna Nowotarskiego Rowu tuż pod stokami Gorców. Po prawej stronie, na płaskim i lekko nachylonym tarasie, biegła według opisu z 1976 roku pienińska szosa prowadząca z Nowego Targu przez Czorsztyn do Krościenka. Nad tym odcinkiem leżą Waksmund, Łopuszna, Dębno, Frydman, Kluszkowce i Czorsztyn.
Koryto ma tu zmienny charakter. Od Ostrowska rzeka gdzieniegdzie rozlewa się w płytkie, leniwe nurty, gdzie indziej zaś zwęża koryto, tworząc głębokie i urwiste kaniony – tak opisywał ten fragment Kazimierz Saysse-Tobiczyk. Według niego dopiero wody Białki, wpadające z szumem dwiema strugami między Dębnem a Frydmanem, zaczynają wydatnie zmieniać łagodny dotąd charakter krajobrazu.
Na 65.–73. kilometrze rzeka opływa Pieniny Spiskie, a na 73.–75. pokonywała dawniej Przełom Czorsztyński, dziś zajęty przez Jezioro Czorsztyńskie, spiętrzone zaporą w Niedzicy. Tuż poniżej znajduje się drugi, mniejszy zbiornik w Sromowcach Wyżnych; już na wysokości Dębna wody wchodzą w cofkę czorsztyńską. Rzeka oddziela tu polski Spisz od Spisza północnego. Płynąc od Nowego Targu na wschód, przyjmuje po polskiej stronie z prawej kolejno Leśnicę, Białkę oraz Kacwin, znany po słowacku jako Osturniansky potok.
Przełom Czorsztyński, nazywany też Niedzickim, to przełom Dunajca między Pieninami Czorsztyńskimi a Pieninami Spiskimi. Od zamierzchłych czasów prowadziło tędy przejście na południową stronę Karpat, znane w średniowieczu jako Via Regia. Nazwą przełomu obejmowano zwykle całą dolinę od Czorsztyna do zamku Dunajec w Niedzicy, długą na 2,5 km i zwężoną miejscami do 120 m, choć w ścisłym znaczeniu był nim tylko odcinek między Niedzicą na prawym brzegu a Czorsztynem i Sromowcami Wyżnymi na lewym. Dunajec dwukrotnie przecina Pieniny: po raz pierwszy w miejscu dzisiejszego Jeziora Czorsztyńskiego, po raz drugi niżej, w Pienińskim Przełomie Dunajca.
Przełom obfituje w odsłonięcia skalne, które mają dla geologów bardzo duże znaczenie przy poznawaniu budowy geologicznej Pienin. Do większych skał należą: na prawym brzegu Rybiarka w Zielonych Skałkach, a na lewym – Zamkowa Góra z Sobótką i Czubatą Zamecką, Wapiennik i Czubata. Skałami przełomu zajmowali się już w 1903 roku uczestnicy IX Kongresu Geologicznego, między innymi Maurice Lugeon, a Krzysztof Birkenmajer napisał w 1957 roku, że liczbą, różnorodnością i znaczeniem naukowym odsłonięć odcinek doliny między Czorsztynem a zamkiem w Niedzicy przewyższa nawet słynny przełom pieniński. Przełom zmienił się całkowicie, gdy w jego najwęższym miejscu, między skalistym wzniesieniem z zamkiem w Niedzicy a skałami Upszaru, zbudowano zaporę Niedzica, a także zaporę Jeziora Sromowskiego; powstały w nim wówczas dwa sztuczne zbiorniki. Oba akweny leżą w granicach Niedzicy, Czorsztyna, Sromowiec Wyżnych, Frydmana, Falsztyna, Dębna, Maniów i Kluszkowiec w powiecie nowotarskim.
Dunajec częściowo pełni rolę granicy od 1518 roku, rozdzielając kolejne, zmieniające się organizmy państwowe. Jako granica Polski i Słowacji funkcjonuje według jednych źródeł od 1993 roku, według innych wyznacza linię granicy słowacko-polskiej już od 1920 roku; w obu ujęciach chodzi o odcinek od Lysej nad Dunajcem, czyli od wysokości Spišskiej Starej Vsi, aż po ujście Leśnickiego Potoku.
Długość wspólnego odcinka podawana jest niejednakowo. Część źródeł mówi o 17 kilometrach granicznych między Sromowcami Wyżnymi a Szczawnicą, inne – o 18 kilometrach, które rzeka pokonuje na terytorium Słowacji. Fragment ten bywa lokalizowany w Pieninach Środkowych, zwanych po słowacku Centrálne Pieniny, na wschód od zbiornika czorsztyńskiego.
Od Lysej nad Dunajcem rzeka na krótkim odcinku biegnie ku wschodowi i mija od północy Spišską Starą Ves, gdzie z prawej dochodzi do niej Rieka; zatacza tam rozległy meander. Przy miejscowości Majere ponownie skręca na wschód i rozdziela się wokół dużej wyspy rzecznej. Dalej przyjmuje z prawej Jordanec, a łukiem pod Lechnicą zwraca się ku północy, zasilana z prawej przez Havkę. Na odcinku granicznym rzeka płynie przez region Zamagurie, a po obu stronach granicy leżą parki narodowe.
Przy rozległym meandrze na północ od Spišskiej Starej Vsi znajduje się przystań tratw. W słowackiej numeracji hydrologicznej Dunajec ma oznaczenie 3-01-01-1908.
Pod Czerwonym Klasztorem, tam, gdzie z prawej wpada Lipnik, rzeka wielkim meandrem wcina się w wapienne bradła masywu Trzech Koron, po słowacku nazywanego Tri Koruny i uznawanego za symbol Pienin. Wcięcie sięga miejscami trzystu metrów, a ściana Trzech Koron opada urwiskiem ocenianym na pięćset metrów.
Zaraz potem Dunajec gwałtownie skręca na północ i tworzy jeszcze dwa meandry, mijając wzgórze Holica o wysokości 828,1 m n.p.m. Pod bradłami Siedmiu Mnichów nurt Dunajca jest najbystrzejszy. Po kolejnym zakolu rzeka przyjmuje Leśnicki Potok i opuszcza terytorium Słowacji, kierując się ku Krościenku.
Po stronie polskiej ten sam odcinek nosi nazwę Pienińskiego Przełomu Dunajca i bywa opisywany jako fragment między Sromowcami Niżnymi a Szczawnicą. Wyróżnia się w nim skała Kotuńka, która nadaje temu miejscu charakter odmienny od reszty rzeki. Do atrakcji pogranicza, przez które płynie tu Dunajec, należą także dwa pienińskie zamki – w Czorsztynie i w Niedzicy.
Pieniński Przełom Dunajca ciągnie się przez Pieniny Właściwe na długości około 8 km, od Sromowiec Niżnych do Szczawnicy, a rzeka zakreśla na tym odcinku wiele zakoli. Spływ przełomem uznawany jest za atrakcję na skalę europejską. Ściany skalne przełomu zbudowane są głównie z tak zwanych wapieni pienińskich – białych wapieni rogowcowych, obfitujących w szczątki mikroorganizmów. Wapienie te powstawały w głębszych partiach zbiornika morskiego na pograniczu jury i kredy oraz we wczesnej kredzie, około 145–120 mln lat temu.
Pochodzenie przełomu, mimo szeroko zakrojonych badań, wciąż nie zostało jednoznacznie wyjaśnione. Najczęściej uważa się go za przełom antecedentno-strukturalny: Pieniny wypiętrzały się na tyle powoli, że meandrująca rzeka zdążyła się w nie wciąć, wykorzystując miejscowe różnice w odporności skał na erozję i dopasowując bieg do struktur podłoża, zwłaszcza do licznych uskoków. Według innej hipotezy dużą rolę mogła odegrać erozja wsteczna niektórych późnoneogeńskich rzek karpackich, w tym pra-Dunajca; w takim ujęciu byłby to przełom typu regresyjnego. Przyjmuje się, że kształtował się on od miocenu po pliocen.
Dunajec od dawna uważano za ważną drogę komunikacyjną. Już w II wieku przez Pieniny wiodła ścieżka kupców greckich i rzymskich wyprawiających się po bursztyn nad Bałtyk; obszar ten zamieszkiwali wówczas galijscy Celtowie. Po nich przyszli Germanie i Słowianie, którzy wykorzystywali rzekę do transportu towarów i ludzi w stronę Wisły oraz wybrzeża. Dawny trakt biegnący wzdłuż koryta odtworzono w latach 1908–1917, a jego współczesna nazwa brzmi Soľná cesta.
Przy ujściu Lipnika rzekę przekraczał dawny szlak handlowy między Wisłą a Cisą, a przy tamtejszym brodzie, po stronie słowackiej, powstał Czerwony Klasztor. Wzdłuż Dunajca ciągnie się ponadto łańcuch trzynastu średniowiecznych zamków, które służyły obronie granicy z Węgrami.
Za Pieninami rzeka płynie na północ przez Beskidy Zachodnie, gdzie tworzy Przełom Tylmanowski między Pasmem Lubania a Pasmem Radziejowej. Różnica wysokości między ujściem Białki a lustrem wody w Krościenku nad Dunajcem wynosi 530 m, a średni spadek – 3,2 m na kilometr.
Przełom Tylmanowski, zwany również Zielonym Przełomem Dunajca, leży w gminie Ochotnica Dolna w powiecie nowotarskim, między Wyśnią Górą (638 m n.p.m.), której zachodnie stoki bardzo stromo opadają ku rzece, a łagodniejszym północno-wschodnim grzbietem Marszałka (827 m n.p.m.) w Paśmie Lubania; Dunajec zatacza tu zakole między Pasmem Radziejowej a Gorcami. Prawobrzeżna część przełomu pod Kłodnem jest dzika i wyjątkowo trudno dostępna, dzięki czemu zachowała pierwotny krajobraz doliny górskiej rzeki; strome stoki Beskidu Sądeckiego, pocięte głębokimi jarami, opadają tam wprost do Dunajca, do którego uchodzą w tym miejscu potoki Podlipowiec i Lewa Ręka. Rezerwat przyrody Kłodne nad Dunajcem chroni prawy brzeg rzeki mniej więcej od ujścia Podlipowca do granicy zabudowań przysiółka Łęg Górny, naprzeciw osiedla Kłodne w Tylmanowej.
W Szczawnicy uchodzi do Dunajca z prawej Grajcarek, a wśród lewych dopływów rzeki wymienia się Krośnicę, Ochotnicę, podawaną też jako Ochotnicki Potok, oraz Kamienicę Gorczańską. Nad tym fragmentem biegu leżą Szczawnica, Krościenko nad Dunajcem i Łącko.
Po przedarciu się przez pasmo Gorców Dunajec wpływa do Kotliny Sądeckiej, mijając Stary Sącz i Nowy Sącz. Powyżej Nowego Sącza przyjmuje Poprad – swój największy dopływ, na który przypada przeważająca część słowackiej zlewni. Po tym połączeniu rzeka płynie szeroką doliną, wielodzielnym korytem; dalej dochodzi do niej Kamienica Nawojowska.
Za główne dopływy Dunajca uznaje się po prawej stronie Białkę, Grajcarek, Poprad, Kamienicę Nawojowską i Białą, a po lewej – Ochotnicę, Kamienicę Gorczańską i Łososinę. Białka nosi po słowacku nazwę Biela voda. Alfabetyczny wykaz dopływów Dunajca obejmuje ponad sto pozycji, od Baru i Barcynki po Żeglarkę; obok obu ramion źródłowych figurują w nim między innymi Stary Dunajec i Stare Dunajczysko, a także Kláštorský potok i Hrdínsky potok.
Poprad, największy dopływ Dunajca, ma 174,2 km długości, a na odcinku 31,1 km wyznacza granicę polsko-słowacką. Jego zlewnia zajmuje 2081 km², w tym 486,9 km² w Polsce; przepływ średni roczny w Mniszku nad Popradem to 22,3 m³/s. Rzeka powstaje w słowackiej części Tatr Wysokich z połączenia Hińczowego Potoku z Krupą i uchodzi do Dunajca między Starym a Nowym Sączem, naprzeciw wsi Podrzecze, na wysokości 292 m n.p.m.
Łososina, lewy dopływ Dunajca, ma 56 km długości i zlewnię o powierzchni 410,6 km², położoną niemal w całości w Beskidzie Wyspowym. Wypływa pod północnymi stokami Jasienia na wysokości około 940 m n.p.m. i uchodzi do cofki Jeziora Czchowskiego w Witowicach Dolnych, na wysokości 233 m n.p.m. Nazwa rzeki wywodzi się od łososi, które dawniej wędrowały nią na tarło do górskich potoków; w XX wieku drogę zamknęła im powstająca wówczas zapora we Włocławku. Zapora w Czchowie od początku istnienia ma przepławkę umożliwiającą wędrówkę łososia, lecz ryby te nie wróciły. Ponownie zarybiono więc Łososinę, wpuszczając do niej około 300 tysięcy sztuk narybku łososia, jednak w międzyczasie znacznie wzrosło zanieczyszczenie rzeki, niekorzystne dla tego gatunku.
Kolejną barierą są wzniesienia Pogórza Rożnowskiego. Rzeka przełamuje się przez nie, lecz na tym odcinku dwukrotnie zostaje spiętrzona: zapora w Rożnowie tworzy Jezioro Rożnowskie, a położona niżej zapora w Czchowie – Jezioro Czchowskie. W ich sąsiedztwie leżą Gródek nad Dunajcem i Czchów.
Dalej, mijając Zakliczyn i Wojnicz, rzeka zbliża się do Tarnowa. Brzegi są wysokie i strome, a nurt szybki na całym odcinku aż do tego miasta, gdzie Dunajec wychodzi na równinę i osiąga szerokość 50–57 metrów. Wkracza wtedy w Kotlinę Sandomierską, w której pokonuje ostatnie mniej więcej czterdzieści kilometrów, w końcowym odcinku płynąc przez Nizinę Nadwiślańską, w szerokiej dolinie, korytem ujętym w wały. Nad tym odcinkiem leży między innymi Żabno.
Dunajec uchodzi do Wisły na północ od Tarnowa, w okolicach Opatowca i Ujścia Jezuickiego. Według opisu Wincentego Pola z połowy XIX wieku rzeka usypywała przy ujściu wielkie zaspy mułu i kamieńca naniesionego z gór, a samo ujście, naprzeciw Opatowca, często się zatykało.
Wieś Ujście Jezuickie w gminie Gręboszów, w powiecie dąbrowskim województwa małopolskiego, leży u ujścia Dunajca do Wisły, która stanowi tu naturalną granicę z województwem świętokrzyskim. Do 2023 roku wieś miała przy samym ujściu Dunajca połączenie promowe przez Wisłę z Opatowcem na jej lewym brzegu, a zanim powstała przeprawa promowa, rzekę można było pokonać łodzią.
Do miejscowości położonych nad Dunajcem należą ponadto: Biskupice Radłowskie, Bobrowniki Wielkie, Gaboń, Gołkowice Dolne i Górne, Harklowa, Jazowsko, Jurków, Kadcza, Kurów, Lusławice, Maniowy, Marcinkowice, Maszkowice, Melsztyn, Nieciecza, Niedomice, Niedzica, Nowopole, Otfinów, Piaski-Drużków, Podegrodzie, Rożnów, Roztoka, Siedliszowice, Tropie, Tylmanowa, Wesołów, Wielogłowy, Wierzchosławice, Wietrzychowice, Wróblowice, Zabrzeż i Zgłobice.
Jezioro Rożnowskie, zwane też Zalewem Rożnowskim, budowano w latach 1935–1941; powstało ono w wyniku spiętrzenia Dunajca betonową zaporą o wysokości 49 m. Miało wyrównywać przepływy rzeki i zmniejszać fale powodziowe Dunajca, a w konsekwencji także Wisły; inwestycję przyspieszyła katastrofalna powódź z 1934 roku, a zbiornik ukończono w 1941 roku, już w czasie okupacji niemieckiej. Budowa zapory umożliwiła powstanie elektrowni Rożnów. Zbiornik leży w powiecie nowosądeckim, około 12 km na północ od Nowego Sącza, między Kurowem a Rożnowem, w przełomowym odcinku doliny Dunajca, ograniczonym od zachodu Pasmem Łososińskim Beskidu Wyspowego, a od wschodu wzniesieniami Pogórza Rożnowskiego. Zespół zbiorników Rożnów – Czchów należy do głównych elementów gospodarki wodnej w dorzeczu Dunajca: poza ochroną przeciwpowodziową i energetyką służy zaopatrzeniu w wodę oraz rekreacji i turystyce, a wyrównując przepływy, umożliwia spływ na Dunajcu i żeglugę na Wiśle poniżej ujścia Dunajca.
Jezioro ma zarys nieregularnej litery S. Jego długość, zależna od stanu wody, wynosi od 18 do 20 km (podaje się też 22 km), a szerokość – przeciętnie 1 km, tylko miejscami 2 km; powierzchnię określa się na 16–20 km², a pojemność całkowitą na 167 mln m³. Przy średnim stanie wody lustro leży na wysokości 265 m n.p.m. Największa głębokość wynosi 30–35 m; przy zaporze jest to około 30 m, natomiast w części południowej przy niskich stanach wody tworzą się płycizny i muliska. Od zapory jezioro tworzy zakole szerokie na około 500 m, następnie rozszerza się do 800 m w części zwanej Ploso pod Zamkiem, a za przewężeniem między Tabaszową a Wiesiółką przechodzi w Rogate Ploso, z półwyspami, zatokami, wyspą Grodzisko i głęboką Zatoką Bartkowską, dalej zaś w Szerokie Ploso, ciągnące się na 6 km do linii Tęgoborze – Zbyszyce. Na południe od Tęgoborza zbiornik jest płytki i silniej zamulony, a w całym jeziorze zatrzymuje się co roku około 1,6 mln m³ osadów, nanoszonych przez Dunajec i wpadające do niego potoki.
Wyspa Grodzisko, nazywana Małpią Wyspą, jest obszarem szczególnej ochrony krajobrazu i rezerwatem ptaków. W okolicy jeziora gnieździ się 165 gatunków ptaków, wśród nich bocian czarny, pojawiający się w rozlewiskach na pograniczu Gródka nad Dunajcem i Bartkowej. Nad brzegami leżą miejscowości turystyczne i letniskowe: Tęgoborze, Znamirowice, Zbyszyce, Bartkowa, Gródek nad Dunajcem, Tabaszowa i Rożnów; w Znamirowicach działa przystań jachtowa z wypożyczalnią sprzętu pływającego. Dzięki oczyszczalni ścieków w Nowym Sączu czystość wody w jeziorze się poprawia. Kąpać się można w całym akwenie, między innymi przy piaszczystej plaży w Gródku nad Dunajcem.
Elektrownia w Rożnowie pracuje w trybie szczytowym – uruchamia się ją w godzinach największego zapotrzebowania na energię. Aby uniknąć wahań poziomu wody poniżej zapory i związanej z nimi nadmiernej erozji brzegów Dunajca, w 1938 roku rozpoczęto w Czchowie budowę zapory ze zbiornikiem wyrównawczym dla Jeziora Rożnowskiego, ukończoną w 1948 roku; jako okres budowy podaje się też lata 1936–1949. Montaż urządzeń energetycznych w Czchowie zakończono w pełni dopiero w 1954 roku. Betonowa zapora ma 16 m wysokości, a w jej korpusie umieszczono turbiny elektrowni Czchów. Jezioro Czchowskie zaczyna się powyżej wsi Tropie, 4 km nad zaporą. Ma 750 m szerokości, 346 ha powierzchni, 23 km linii brzegowej, do 9,5 m głębokości i 12 mln m³ pojemności. Wydłużone ku północnemu wschodowi, ma strome, zalesione brzegi i słabo rozczłonkowaną linię brzegową, a jego cofka, obejmująca ujściowy odcinek Łososiny, jest mniej zabagniona niż cofka zbiornika rożnowskiego.
Dunajec jest typową rzeką górską o bardzo zmiennym przepływie i równie zmiennym poziomie wody, którego wahania mogą w dolnym biegu sięgać jedenastu metrów. Wodowskaz w Nowym Targu notuje przepływ minimalny 1,60 m³/s, średni 14,3 m³/s i maksymalny 604 m³/s. Przy ujściu wartość średnia rośnie do 84,3 m³/s, a maksymalna do 3500 m³/s.
Średni przepływ przy ujściu podaje się nie tylko jako 84,3 m³/s, lecz także jako 88,9 m³/s, a jako średni przepływ Dunajca spotyka się ponadto wartość 85,5 m³/s. Silnymi wezbraniami wiosną i latem odznacza się także Biały Dunajec; wahania jego stanów w ciągu roku sięgają średnio 3,4 m.
Tak duże wahania stanów i przepływów Dunajca nieraz prowadziły do katastrofalnych powodzi, między innymi w latach 1934 i 1970. Zbiorniki na rzece służą celom retencyjnym, energetycznym i rekreacyjnym, a w Rożnowie i Czchowie Dunajec spiętrzono głównie z myślą o ochronie przeciwpowodziowej.
Powódź z 1934 roku zaczęła się od intensywnych opadów, które w dniach 13–17 lipca, przy sumach dobowych przekraczających 50 mm, objęły dorzecze górnej Wisły; silne opady zanotowano w dorzeczach Raby, Skawy i Wisłoki, a w szczególności Dunajca (w Tatrach i Gorcach). Na Hali Gąsienicowej spadło wówczas, 16 lipca, 255 mm deszczu – był to polski rekord opadu dobowego, niepobity nawet podczas powodzi w 1997 roku. Mniejsze rzeki wylały tego samego dnia, a nazajutrz powódź objęła dorzecze Dunajca; fala powodziowa dotarła do Wisły 19 lipca. Powódź pochłonęła 55 ofiar, a jej następstwem było przyspieszenie prac przeciwpowodziowych.
W górnym biegu rzeki powstał zespół czorsztyński: zapora piętrząca Jezioro Czorsztyńskie oraz położony poniżej zbiornik wyrównawczy w Sromowcach Wyżnych, wiązany również z nazwą Niedzica. Daty i parametry podawane są rozbieżnie. Według jednych źródeł prace nad pięćdziesięciosześciometrową zaporą zakończono w 1995 roku, pracująca na niej elektrownia ma moc 92 MW, a jezioro zajmuje około 11 km². Według innych elektrownię Czorsztyn wraz ze zbiornikiem wyrównawczym oddano w 1997 roku, wyposażona jest ona w dwie turbiny o łącznej mocy zainstalowanej 90 MW, korona zapory liczy 404 metry, a akwen ma 10,5 km² powierzchni przy głębokości dochodzącej do pięćdziesięciu metrów. Według jeszcze innych danych zbiornik wyrównawczy w Sromowcach Wyżnych wraz z zaporą i tamtejszą elektrownią oddano do użytku już w 1994 roku.
Elektrownia pełni jeszcze jedno zadanie: w suchszych okresach poprawia przepływy na potrzeby spływu tratw przez przełom. Poza Czorsztynem na rzece pracuje między innymi elektrownia w Rożnowie, a zbiorniki zaporowe Dunajca tworzą łącznie ciąg czterech akwenów – czorsztyńskiego, sromowskiego, rożnowskiego i czchowskiego.
Zbiornik wyrównawczy poniżej zapory niedzickiej, między zamkiem w Niedzicy a Sromowcami Wyżnymi, nosi nazwę Jeziora Sromowskiego; nazywa się go też Sromowieckim Jeziorem lub Sromowcami. Ma 1,2 km długości, 0,75 km szerokości i 88 ha powierzchni, co odpowiada 8,3% powierzchni zbiornika głównego, a jego pojemność całkowita wynosi 7,5 mln m³. Lustro wody leży na wysokości 487 m n.p.m., a przy rezerwie powodziowej – 488,5 m. Ziemna zapora, wysoka na 11 m i długa na 460 m, jest uszczelniona i wzmocniona ścianą stalową oraz kurtyną cementową do głębokości 15 m. Po napełnieniu zbiornika w czerwcu 1994 roku jego wody zalały Rówień Sromowską na granicy Pienin Czorsztyńskich i Spiskich. Na brzegu w Sromowcach działa nieduża elektrownia przepływowa z 4 turbinami śmigłowymi o łącznej mocy 2,04 MW; jej roczną produkcję podaje się jako 10 mln kWh lub niecałe 8 GWh. Zapora pracuje ze stałą przepustowością, co zapewnia równomierny przepływ przez Pieniński Przełom Dunajca. Koroną zapory i wzdłuż południowego brzegu zbiornika biegnie odcinek drogi nr 543 z Krośnicy do Niedzicy.
W 1964 roku Komitet Rady Ministrów PRL podjął uchwałę w sprawie gospodarki wodnej w dorzeczu Dunajca, a 21 czerwca 1968 roku Prezydium Komisji Planowania przy Radzie Ministrów rozpatrzyło wstępny projekt zbiornika głównego w Niedzicy-Czorsztynie i wyrównawczego w Sromowcach Wyżnych; roboty miały się zakończyć w 1974 roku. Inwestycję rozpoczęto w 1969 roku; do zagospodarowania otoczenia zbiornika i budowy dróg przystąpiono w 1971 roku, a obiekty podstawowe zaczęto wznosić w 1975 roku. W latach 80. i 90. XX wieku budowa wywoływała ostre protesty ekologów. W 1988 roku koryto Dunajca przełożono przez sztolnie energetyczno-spustowe, by umożliwić budowę zapory głównej, a w 1997 roku obiekty przekazano do eksploatacji. Patronem zespołu zbiorników wodnych został Gabriel Narutowicz.
Jezioro Czorsztyńskie leży w Kotlinie Nowotarskiej, między Pieninami a Gorcami; powstało dzięki zaporze w Niedzicy, wzniesionej między Pieninami Spiskimi a Pieninami Właściwymi. Akwen ma 9 km długości i średnio 1,3 km szerokości (maksymalnie 1,75 km), a jego linia brzegowa liczy 29,7 km. Normalny poziom wody w zbiorniku wynosi 529,0 m n.p.m., maksymalny – 534,5 m, a minimalny – 510,0 m n.p.m.; powierzchnia wynosi przy normalnym poziomie 10,51 km² i waha się od 3,78 do 12,26 km². Przy normalnym poziomie zbiornik mieści 168,6 mln m³ wody, a jego pojemność całkowitą podaje się jako 231,9 mln m³ lub 234,5 mln m³. Całkowicie napełniony zbiornik ma 49,5 m głębokości (średnio 18,9 m); najgłębiej jest przy zaporze, a w stronę cofki, do której wpływa Dunajec, dno się wypłyca.
Zapora Niedzica, nazywana również Czorsztyńską, stoi w Czorsztynie i w Niedzicy-Zamku, 173,3 km od ujścia Dunajca, i zbiera wody z obszaru 1287 km². Jest najwyższą w Polsce zaporą ziemną z centralnym uszczelnieniem glinowym; jej wysokość podaje się jako 56 m (licząc od chodnika galerii) lub 59,4 m. Do jej wzniesienia zużyto 1,7 mln m³ żwiru, a korona o szerokości 7 m jest dostępna dla pieszych i pojazdów obsługi. Przelew stokowy może odprowadzić 975 m³ wody na sekundę, dwa spusty denne – 360 m³/s, a dwie turbiny – 250 m³/s. Galeria kontrolno-zastrzykowa ma 256,2 m długości. Z przewodnikiem można zwiedzać elektrownię oraz galerię kontrolną poprowadzoną w skale, 50 m pod wodą i nasypem zapory.
Najważniejszym zadaniem zbiornika jest ochrona doliny Dunajca przed powodzią przez gromadzenie nadmiaru wody w czasie wezbrań; służy temu rezerwa powodziowa 63,3 mln m³, a stała pojemność powodziowa obliczona dla maksymalnego piętrzenia wynosi 64,5 mln m³. W dniu oficjalnego otwarcia obiektu, 9 lipca 1997 roku, trwała tak zwana powódź tysiąclecia; zaobserwowana wtedy fala była drugą pod względem wysokości, po fali z 1934 roku. Największy dopływ wody szacowano wówczas na prawie 1400 m³/s, podczas gdy odpływ ze zbiornika wyrównawczego oscylował wokół 600 m³/s; w czerwcu 2001 roku wartości te wyniosły odpowiednio 850 i 475 m³/s. Elektrownia szczytowo-pompowa o mocy maksymalnej 90,5 MW wytwarza rocznie około 140 GWh, a blisko połowa tej energii pochodzi z wody wcześniej przepompowanej ze zbiornika wyrównawczego do głównego. Budowa zapory umożliwiła też dostarczanie wody pitnej do pobliskich miejscowości, gdzie wcześniej w okresach suszy jej brakowało.
W ramach inwestycji dokończono obwałowania chroniące Frydman, Dębno i Kluszkowce, rozebrano obiekty zabytkowe, przygotowując je do przeniesienia do muzeum-skansenu, przeprowadzono badania archeologiczne, odnowiono zamek w Niedzicy i utrwalono ruiny zamku w Czorsztynie. Szacowano, że jezioro podniesie temperaturę w promieniu do 5 km średnio o 0,3 °C, i zakładano, że zmniejszy jej dobowe wahania oraz o kilkanaście dni skróci okres z ujemną temperaturą powietrza; wyrażano obawy, że w dłuższej perspektywie może to zagrozić niektórym unikatowym gatunkom roślin w Pieninach. Z biegiem lat czasza zbiornika będzie intensywnie zamulana materiałem niesionym przez Dunajec, a objętość materiału, który może się do niej osunąć ze zboczy, wynosi około 1 mln m³.
Dunajec zaliczany jest do najczystszych rzek Europy Środkowej. Elektropołowy prowadzone w latach 1999 i 2000 poniżej jednego ze zbiorników zaporowych wykazały obecność 26 gatunków ryb. Najliczniej reprezentowane były ukleja, brzana, jelec, kleń i świnka, a pod względem masy odłowionych ryb znaczący udział miały również boleń i leszcz.
Rzeka obfituje także w lipienie i pstrągi. Występują w niej dogodne warunki do wędkowania, z wyłączeniem odcinka w obrębie Pienińskiego Parku Narodowego.
W Czarnym Dunajcu żyje przede wszystkim pstrąg potokowy, rzadziej lipień i kleń; wędkowanie na muchę dopuszczono na całej długości rzeki poza otuliną Tatrzańskiego Parku Narodowego, czyli poniżej ujścia Iwańskiego Potoku. W Białym Dunajcu, gdzie łowić wolno wyłącznie na sztuczną muchę i tylko od 15 marca do 15 grudnia, w górnym biegu jest dużo pstrągów potokowych i tęczowych, a lipienie są nieliczne; poniżej Szaflar lipienie występują licznie, a oprócz pstrągów trafiają się głowacice.
Równolegle z budową zespołu czorsztyńskiego powstawały oczyszczalnie ścieków. W 1986 roku rząd zdecydował o rozszerzeniu inwestycji o oczyszczalnie w zlewni Dunajca powyżej zapory w Sromowcach Wyżnych, a do 1997 roku ukończono oczyszczalnie w miejscowościach wokół zbiornika i w Nowym Targu oraz systemy kanalizacji i oczyszczalnie w miejscowościach w jego zlewni.
Spływ Pienińskim Przełomem Dunajca na drewnianych tratwach organizuje kilka firm po obu stronach granicy. Trasa polska prowadzi ze Sromowiec Wyżnych do Szczawnicy albo Krościenka nad Dunajcem i nadaje się również dla dzieci oraz osób starszych; po drodze widać Trzy Korony oraz Sokolicę. Czas spływu wynosi według jednych źródeł około dwóch godzin, według innych przeciętnie dwie i pół godziny do Szczawnicy i około dwóch godzin i trzech kwadransów do Krościenka. Wariant słowacki zaczyna się w miejscowości Majere lub przy Czerwonym Klasztorze i kończy w Leśnicy, mniej więcej dwieście metrów za ujściem Leśnickiego Potoku, w pobliżu turystycznego przejścia granicznego dla pieszych i rowerzystów. Według innego opisu słowaccy flisacy wyruszają z Czerwonego Klasztoru, tuż powyżej ujścia Lipnika, i kończą spływ już u ujścia Leśnickiego Potoku; ich trasa jest nieznacznie krótsza od polskiej. Spływy odbywają się na obszarze parku narodowego rozciągającego się po obu stronach granicy, gdzie koryto otaczają góry i skały.
Rzeka daje też dobre warunki do kajakarstwa górskiego. Od 1934 roku organizowane są w czerwcu międzynarodowe Spływy Kajakowe imienia Tadeusza Pilarskiego, a od 1963 roku rozgrywany jest słowacki Medzinárodný pieninský slalom.
Dla wodniaków rzeka jest spławna od Nowego Targu, gdzie łączą się oba Dunajce, aż po ujście; jako minimum zaleca się stan 240 cm na tamtejszym wodowskazie pod skałą. Poniżej zapory przepływ jest zwykle wyrównany, około 30 m³/s. Do Krościenka trudność oceniana jest na WW I+, dalej spada do kategorii ZWC i ZWA, a jako ciekawy wskazuje się głównie fragment od Czorsztyna lub Lysej do Krościenka lub Leśnicy, według innego opisu – od Czerwonego Klasztoru do Leśnicy lub Szczawnicy.
Zupełnie inny rodzaj turystyki rozwinął się nad zbiornikami. Okolice Jeziora Rożnowskiego i Jeziora Czchowskiego stanowią dla mieszkańców pobliskiego Nowego Sącza oraz Tarnowa i Krakowa bazę turystyczną i rekreacyjną z ośrodkami wczasowymi i hotelami.
Jezioro Czorsztyńskie przyciąga amatorów kąpieli, żeglarstwa, wędkarstwa i nurkowania, a spośród obiektów w jego okolicy najwięcej odwiedzających ściąga zapora główna. Dla ptactwa wodnego utworzono na jeziorze sztuczną wysepkę lęgową, zwaną Ptasią Wyspą; wokół zbiornika biegnie szlak rowerowy VeloDunajec, a w 2019 roku rozegrano tu wędkarskie Podlodowe Mistrzostwa Polski. Inaczej jest z Jeziorem Sromowskim: jego wody objęto całkowitą ochroną i nie wolno ich wykorzystywać do rekreacji, a teren po południowej stronie zbiornika należy do Pienińskiego Parku Narodowego i jest niedostępny dla turystów.
Najstarszym świadectwem spływu Pienińskim Przełomem jest polichromia z 1589 roku w starym kościele w Krościenku; z XVII wieku pochodzą przedstawienia spływu w Czerwonym Klasztorze. W pierwszej połowie XIX wieku spływ nabrał znaczenia gospodarczego. W Harklowej pnie zwiezione z Tatr i Gorców wiązano na Dunajcu w tratwy, które płynęły Dunajcem, a potem Wisłą aż do Gdańska, gdzie drewno wykorzystywano do budowy statków. W Sromowcach działał na rzece urząd podatkowy, a w Szczawnicy i Krościenku do spławu dołączano drewno z okolicy.
Od około 1831 roku spływ stał się atrakcją turystyczną, którą spopularyzował Józef Szalay; urządzał on gromadne wycieczki gości uzdrowiska w Pieniny i huczne spływy Dunajcem, w których uczestniczyło nieraz 100 osób. Flisacy pienińscy w regionalnych strojach wozili ich prymitywnymi łódkami wydłubanymi w pniach topoli, przy akompaniamencie góralskiej muzyki i śpiewu. Pasażerami byli wówczas najczęściej kuracjusze ze Szczawnicy oraz goście zamku w Niedzicy i dworu w Czorsztynie. Łucja Rautenstrauchowa opisała nocny spływ dłubankami z 1839 roku, który odbył się przy słabym świetle kaganków i podczas którego wywróciła się jedna z łodzi. Geolog Ludwik Zejszner wspominał spływy z połowy XIX wieku, rozpoczynane wtedy w Sromowcach, z muzyką na osobnej łodzi i wystrzałami z moździerzy w miejscach, gdzie odbija się echo. W 1860 roku w takim spływie wzięła udział Jadwiga Łuszczewska, znana pod pseudonimem Deotyma, która opisała budowę tratwy: kilka długich, płaskich i wąskich łódek zbijano razem, uzyskując konstrukcję bardzo mocną i prawie niemożliwą do wywrócenia.
W czerwcu 1960 roku poniżej urwisk Białej Skały doszło do tragedii: z powodu przeciążenia tratwy utonęło 16 uczniów i flisak, a nauczycielka, która płynęła z inną grupą uczniów sąsiednią tratwą, zmarła na atak serca. Z biegiem czasu zmieniało się miejsce startu: spływano spod Góry Zamkowej w Czorsztynie, a później wypływano z płaskiej Równi Czorsztyńskiej pod zamkiem w Niedzicy. Z obu tych miejsc zrezygnowano, gdy pod koniec lat 60. XX wieku rozpoczęła się budowa zapory w Niedzicy i zbiornika czorsztyńskiego.
Obecnie polscy flisacy wyruszają ze Sromowiec Wyżnych (Kątów), gdzie znajdują się przystań flisacka i pawilon Pienińskiego Parku Narodowego, albo z przystani w Sromowcach Niżnych, położonej naprzeciw słowackiego Czerwonego Klasztoru. Spływ kończy się w Szczawnicy, przed ujściem Grajcarka, albo w Krościenku; trasa do Szczawnicy liczy 15 km, a do Krościenka jest dłuższa o 3,5 km. Nie pływa się już na związanych dłubankach, lecz na czółnach z desek, połączonych w stabilniejsze tratwy. Przełom można też pokonać wypożyczonym kajakiem lub pontonem, a pieszo lub rowerem – zwiedzić Drogą Pienińską, która prowadzi ze Szczawnicy do Czerwonego Klasztoru wzdłuż prawego brzegu Dunajca, prawie w całości po stronie słowackiej.
W wydanym w połowie XIX wieku „Rzucie oka na północne stoki Karpat” Wincenty Pol streścił bieg rzeki w kilku zdaniach: oba potoki źródłowe łączą się pod Nowym Targiem; do Nowego Targu wody płyną z południa ku północy, stamtąd na wschód, w stronę Sącza, a dalej krętym biegiem na północ, ku ujściu. Długość całego biegu oceniał na trzydzieści cztery mile.
Według Pola dolina u początku jest dzika i górska, pod Sączem szeroko rozłożona i zasypana kamieńcem, a między Sączem a Wojniczem ciągnie się głębokim wyłomem, przerywając grzbiet Beskidu. Za Wojniczem kraj staje się równy, choć brzegi rzeki mają tam jeszcze do sześciu sążni wysokości. Ujście, położone naprzeciw Opatowca, opisywał jako miejsce, w którym rzeka usypuje zaspy niesionego z gór materiału, a połączenie z Wisłą często się zatyka.
Dyskusje o tym, który ciek uznać za źródło Czarnego Dunajca, trwały co najmniej od połowy XIX wieku; przypisywano wówczas tę rolę między innymi Potokowi Kościeliskiemu. Kwestią tą zajmował się Eugeniusz Janota w wydanym w 1860 roku „Przewodniku w wycieczkach na Babią Górę, do Tatr i Pienin”. Pisał, że jeśli jeden z trzech tatrzańskich potoków łączących się powyżej Witowa koniecznie ma być uważany za Czarny Dunajec, zaszczyt ten należy przyznać potokowi z Doliny Chochołowskiej, liczonemu od połączenia dwóch cieków poniżej tak zwanych Kominów Dudowych. Nazwę Czarnego Dunajca wyjaśniał tym, że od miejscowości Czarny Dunajec aż do Nowego Targu rzeka płynie przez torfowiska i ma brzegi nie skaliste, lecz zasypane drobnym żwirem i torfiaste, a jej łożysko, o mniejszym spadku, nie jest zawalone większymi odłamami tatrzańskich skał granitowych jak koryto wschodniego ramienia, czyli Białego Dunajca. Z tych powodów woda Czarnego Dunajca ma według niego barwę znacznie ciemniejszą niż woda Białego Dunajca.
Ponad sto lat po Wincentym Polu rzece poświęcił osobną monografię Kazimierz Saysse-Tobiczyk. Jego książka „Dunajec. Rzeka Tatr i Pienin” ukazała się w 1976 roku; opisał w niej między innymi odcinek rzeki od Ostrowska.
Dunajec uchodzi do Wisły.
Spośród rzek opisanych w tym serwisie do Dunajca uchodzi Poprad.
Opracowano na podstawie artykułu Dunajec w polskiej Wikipedii oraz odpowiadających mu artykułów w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, czeskiej, rosyjskiej, ukraińskiej, słowackiej, litewskiej; wykorzystano także artykuły: Wyżni Chochołowski Potok, Czarny Dunajec (rzeka), Biały Dunajec (rzeka), Czorsztyński Przełom, Pieniński Przełom Dunajca, Poprad (rzeka), Łososina (rzeka), Jezioro Czorsztyńskie, Zapora Niedzica, Jezioro Sromowskie, Jezioro Rożnowskie, Jezioro Czchowskie, Przełom Tylmanowski, Ujście Jezuickie, Powódź w Polsce (1934) (licencja CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane, a tam, gdzie różnią się od cytowanego artykułu, wartości podane w samym artykule. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Dunajec