| Długość | 247 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 6804 km² |
| Średni przepływ | 84,3 m³/s |
| Źródło | Tatry Wysokie |
| Uchodzi do | Wisła |
Nazwa rzeki powstała jako zdrobnienie wyrazu Dunaj i była w użyciu już na początku XIII stulecia. Kluczem do jej rozumienia jest dawne znaczenie samego słowa dunaj: określano nim wody, rzeki i stawy, a nie jeden konkretny ciek. Po słowackiej stronie granicy rzeka nosi tę samą nazwę — Dunajec; w gwarach góralskich zapisywano postać Dónajec, a w piśmiennictwie niemieckim funkcjonowały warianty Dunajez i Dunajetz oraz rzadko spotykana forma Dohnst.
W hierarchii sieci rzecznej Dunajec jest ciekiem drugiego rzędu — prawym dopływem Wisły, na całej długości nieżeglownym. Bywa nazywany główną rzeką ziem góralskich, a po stronie słowackiej ma status wyjątkowy: to jedyna rzeka tego kraju, której wody należą do zlewiska Morza Bałtyckiego.
Rzeka zaczyna się tam, gdzie pod Nowym Targiem schodzą się dwa potoki spływające z północnych stoków Tatr: Czarny Dunajec i Biały Dunajec. Za właściwy początek biegu przyjmuje się ramię czarne, a licząc jeszcze wyżej — Wyżni Chochołowski Potok w Tatrach Zachodnich; od niego odmierza się długość całego cieku.
Wzdłuż Białego Dunajca leżą Zakopane, Poronin, Biały Dunajec i Szaflary, wzdłuż Czarnego — Kościelisko, Witów, Chochołów, Podczerwone, Czarny Dunajec oraz Ludźmierz. Oba ciągi osad kończą się w Nowym Targu, od którego zaczyna się Dunajec właściwy. Zdarza się przy tym, że Zakopane wymienia się wprost wśród miast położonych nad Dunajcem, obok Nowego Targu i Nowego Sącza.
Liczby opisujące rzekę bywają rozbieżne. Najczęściej powtarzana długość to 247 km wraz z Czarnym Dunajcem, ale spotyka się też wartość 249 km, przy której Dunajec zajmuje trzynaste miejsce wśród najdłuższych rzek Polski. W jednym z opracowań pojawia się nawet 274 km, z zastrzeżeniem, że wcześniejsze szacunki mieściły się w przedziale od 243 do 251 km. Podobnie jest z dorzeczem: obok 6804 km², dzielonych na 4854,1 km² po stronie polskiej i 1949,9 km² po słowackiej, podawana jest wartość 6796 km², z czego na Polskę miałoby przypadać 4838 km², a na Słowację 1958 km². Ze słowackiej części zlewni zdecydowana większość, bo 1594,1 km², należy do dorzecza Popradu; na samą zlewnię Dunajca w odcinku granicznym przypada 355,8 km².
Za Nowym Targiem rzeka kieruje się na wschód i płynie obszerną doliną przez Kotlinę Nowotarską, trzymając się dna Nowotarskiego Rowu tuż pod stokami Gorców. Po prawej stronie, na płaskim i lekko nachylonym tarasie, biegnie równolegle pienińska szosa prowadząca z Nowego Targu przez Czorsztyn do Krościenka. Nad tym odcinkiem leżą Waksmund, Łopuszna, Dębno, Frydman, Kluszkowce i Czorsztyn.
Charakter koryta zmienia się tu co kilka kilometrów. Poniżej Ostrowska nurt raz rozlewa się w płytkie, leniwe strugi, raz ściska się w wąskie gardziele o urwistych ścianach — tak opisywał ten fragment Kazimierz Saysse-Tobiczyk. Prawdziwy przełom w krajobrazie przynosi dopiero Białka, która między Dębnem a Frydmanem wpada z szumem dwiema strugami.
Na 65.–73. kilometrze rzeka opływa Pieniny Spiskie, a na 73.–75. pokonywała dawniej Przełom Czorsztyński, dziś zajęty przez Jezioro Czorsztyńskie spiętrzone zaporą w Niedzicy. Tuż poniżej znajduje się drugi, mniejszy zbiornik w Sromowcach Wyżnych; już na wysokości Dębna wody wchodzą w cofkę czorsztyńską. Rzeka rozgranicza tu polski Spisz od Spisza północnego, a po polskiej stronie przyjmuje z prawej Leśnicę, Białkę oraz Kacwin, znany po słowacku jako Osturniansky potok.
Rolę granicy Dunajec pełni częściowo od 1518 roku, gdy rozdzielał kolejne, zmieniające się organizmy państwowe. W dzisiejszym kształcie — jako granica Polski i Słowacji — funkcjonuje od 1993 roku, na odcinku od Lysej nad Dunajcem, czyli od wysokości Spišskiej Starej Vsi, aż po ujście Potoku Leśnickiego.
Długość wspólnego odcinka podawana jest niejednakowo. Część źródeł mówi o 17 kilometrach granicznych między Sromowcami Wyżnymi a Szczawnicą, inne o 18 kilometrach, jakie rzeka przepływa terytorium Słowacji. Fragment ten bywa lokalizowany w Pieninach Środkowych, zwanych po słowacku Centrálne Pieniny, na wschód od zbiornika czorsztyńskiego.
Od Lysej nad Dunajcem rzeka na krótko biegnie ku wschodowi i mija od północy Spišską Starą Ves, gdzie z prawej dochodzi do niej Rieka; zatacza tam rozległy meander. Pod Majere ponownie skręca na wschód i rozdziela się wokół dużej wyspy rzecznej. Dalej przyjmuje Jordanec, a łagodnym łukiem pod Lechnicą zwraca się ku północy, zasilana z prawej przez Havkę. Cały ten fragment należy do regionu Zamagurie, a po obu stronach granicy rozciągają się parki narodowe.
Pod Czerwonym Klasztorem, tam gdzie z prawej wpada Lipnik, zaczyna się najbardziej znany fragment biegu: rzeka wielkim meandrem wcina się w wapienne bradła masywu Trzech Koron, po słowacku nazywanego Tri Koruny i uznawanego za symbol Pienin. Wcięcie sięga miejscami trzystu metrów, a ściana Trzech Koron opada urwiskiem ocenianym na pięćset metrów.
Zaraz potem Dunajec gwałtownie zawraca na północ i tworzy jeszcze dwa meandry, mijając wzgórze Holica o wysokości 828,1 m n.p.m. Pod bradłami Siedmiu Mnichów nurt osiąga największą bystrość na całym przełomie. Po kolejnym zakolu rzeka przyjmuje Potok Leśnicki i opuszcza terytorium Słowacji, kierując się ku Krościenku.
Po stronie polskiej ten sam odcinek nosi nazwę Pienińskiego Przełomu Dunajca i bywa opisywany jako fragment między Sromowcami Niżnymi a Szczawnicą. Wyróżnia się w nim skała Kotuńka, która nadaje temu miejscu charakter odmienny od reszty rzeki. W bezpośrednim sąsiedztwie przełomu stoją dwa pienińskie zamki — w Czorsztynie i w Niedzicy.
Dolina Dunajca służyła jako droga od czasów bardzo odległych. Już w II wieku przez Pieniny wiodła ścieżka kupców greckich i rzymskich wyprawiających się po bursztyn nad Bałtyk; obszar ten zamieszkiwali wówczas galijscy Celtowie. Po nich przyszli Germanie, a następnie Słowianie, którzy rzeką transportowali towary i ludzi w stronę Wisły oraz wybrzeża. Dawny trakt biegnący wzdłuż koryta odtworzono w latach 1908–1917, a jego współczesna nazwa brzmi Soľná cesta, czyli Droga Solna.
Osobne znaczenie miał bród przy ujściu Lipnika. Tędy stary szlak handlowy łączący dorzecza Wisły i Cisy przekraczał rzekę, a przy samej przeprawie, po stronie słowackiej, powstał Czerwony Klasztor. Wzdłuż Dunajca ciągnie się ponadto łańcuch trzynastu średniowiecznych zamków, wzniesionych dla obrony granicy z Węgrami.
Za Pieninami rzeka wchodzi w Beskidy Zachodnie i przecina je Przełomem Tylmanowskim, rozdzielającym Pasmo Lubania od Pasma Radziejowej. Spadek na tym odcinku jest znaczny: między ujściem Białki a lustrem wody w Krościenku nad Dunajcem rzeka obniża się o 530 metrów, co daje średnio 3,2 metra na kilometr.
Z prawej strony zasilają ją tu Białka i Grajcarek, z lewej Krośnica, Ochotnica wymieniana też jako Ochotnicki Potok oraz Kamienica z przydomkiem Gorczańska. Nad tym fragmentem leżą Krościenko nad Dunajcem, Szczawnica i Łącko.
Po przedarciu się przez pasmo Gorców Dunajec wpływa do Kotliny Sądeckiej, mijając Stary Sącz i Nowy Sącz. Powyżej Nowego Sącza przyjmuje Poprad — swój największy dopływ, na który przypada przeważająca część słowackiej zlewni. Poniżej tego połączenia dolina wyraźnie się rozszerza, a rzeka płynie wielodzielnym korytem; nieco dalej dochodzi do niej Kamienica Nawojowska.
Kolejną barierą są wzniesienia Pogórza Rożnowskiego. Rzeka przełamuje się przez nie, lecz na tym odcinku dwukrotnie zostaje zatrzymana: zapora w Rożnowie tworzy Jezioro Rożnowskie, a położona niżej zapora w Czchowie — Jezioro Czchowskie. W ich sąsiedztwie leżą Gródek nad Dunajcem i Czchów.
Dalej, mijając Zakliczyn i Wojnicz, rzeka zbliża się do Tarnowa. Brzegi pozostają wysokie i strome, a nurt szybki aż do miejsca, w którym wpada Biała; poniżej Dunajec wychodzi na równinę i osiąga szerokość rzędu 50–57 metrów. Wkracza wtedy w Kotlinę Sandomierską i ostatnie mniej więcej czterdzieści kilometrów pokonuje przez Nizinę Nadwiślańską, w szerokiej dolinie, korytem ujętym w wały. Wśród osad tego odcinka wymieniane jest Żabno.
Ujście lokalizowane jest w okolicach Opatowca i Ujścia Jezuickiego, choć bywa też wskazywane ogólniej jako miejsce na północ od Tarnowa. Niesiony z gór materiał — muł i kamieniec — usypuje przy ujściu rozległe zaspy, przez co samo połączenie z Wisłą bywało okresowo zatykane.
Dunajec jest typową rzeką górską o bardzo zmiennym przepływie i równie zmiennym poziomie — w dolnym biegu różnica potrafi sięgnąć jedenastu metrów. Wodowskaz w Nowym Targu notuje przepływ minimalny 1,60 m³/s, średni 14,3 m³/s i maksymalny 604 m³/s. Przy ujściu wartość średnia rośnie do 84,3 m³/s, a maksymalna do 3500 m³/s.
Taka amplituda kilkakrotnie kończyła się katastrofą; za najgroźniejsze uchodzą powodzie z lat 1934 i 1970. Zbudowane później zbiorniki mają przede wszystkim zatrzymywać wodę i chronić dolinę przed wezbraniami — przy zaporach w Rożnowie i Czchowie funkcja przeciwpowodziowa wymieniana jest jako główna — służą jednak także energetyce i rekreacji.
Największą inwestycją na rzece jest zespół czorsztyński: zapora piętrząca Jezioro Czorsztyńskie oraz położony poniżej zbiornik wyrównawczy w Sromowcach Wyżnych, wiązany również z nazwą Niedzica. Daty i parametry podawane są rozbieżnie. Według jednych źródeł prace nad pięćdziesięciosześciometrową zaporą zakończono w 1995 roku, pracująca na niej elektrownia ma moc 92 MW, a jezioro zajmuje około 11 km². Według innych elektrownię Czorsztyn wraz ze zbiornikiem wyrównawczym oddano w 1997 roku, wyposażona jest ona w dwie turbiny o łącznej mocy zainstalowanej 90 MW, korona zapory liczy 404 metry, a akwen ma 10,5 km² powierzchni przy głębokości dochodzącej do pięćdziesięciu metrów.
Elektrownia pełni jeszcze jedno zadanie, istotne dla ruchu turystycznego: w okresach suchych zrzuty z niej podtrzymują przepływ potrzebny do spływu tratw przez przełom. Poza Czorsztynem na rzece pracuje elektrownia w Rożnowie, a zbiorniki zaporowe Dunajca tworzą łącznie ciąg czterech akwenów — czorsztyńskiego, sromowskiego, rożnowskiego i czchowskiego.
Dunajec zaliczany jest do najczystszych rzek Europy Środkowej. Elektropołowy prowadzone w latach 1999 i 2000 poniżej jednego ze zbiorników zaporowych wykazały obecność 26 gatunków ryb. Najliczniej reprezentowane były ukleja, brzana, jelec, kleń i świnka, a jeśli brać pod uwagę masę odłowionych ryb, istotny udział miały również boleń i leszcz.
W opisach rzeki podkreśla się także obfitość lipienia i pstrąga. Wędkowanie możliwe jest na większości biegu, z wyłączeniem odcinka przechodzącego przez Pieniński Park Narodowy.
Spływ przełomem na drewnianych tratwach organizuje kilka firm po obu stronach granicy. Trasa polska prowadzi ze Sromowiec Wyżnych do Szczawnicy albo Krościenka nad Dunajcem, trwa około dwóch godzin, a jej łagodny charakter sprawia, że korzystają z niej również dzieci i osoby starsze; po drodze widać Trzy Korony oraz Sokolicę. Wariant słowacki zaczyna się w Majere lub przy Czerwonym Klasztorze i kończy w Leśnicy, jakieś dwieście metrów za ujściem Potoku Leśnickiego, w pobliżu turystycznego przejścia granicznego dostępnego dla pieszych i rowerzystów. Spływy odbywają się na obszarze parku narodowego rozciągającego się po obu stronach granicy, gdzie koryto otaczają góry i skały.
Rzeka daje też dobre warunki do kajakarstwa górskiego. Od 1934 roku organizowane są w czerwcu międzynarodowe Spływy Kajakowe imienia Tadeusza Pilarskiego, a od 1963 roku po słowackiej stronie rozgrywany jest Medzinárodný pieninský slalom.
Dla wodniaków rzeka jest spławna od Nowego Targu, gdzie schodzą się oba Dunajce, aż po ujście; jako minimum zaleca się stan 240 cm na tamtejszym wodowskazie pod skałą. Poniżej zapory przepływ utrzymuje się na wyrównanym poziomie, około 30 m³/s. Do Krościenka trudność oceniana jest na WW I+, dalej spada do kategorii ZWC i ZWA, a za najciekawszy uchodzi fragment od Czorsztyna i Lysej do Krościenka i Leśnicy.
Zupełnie inny rodzaj turystyki rozwinął się nad zbiornikami. Okolice jeziora Rożnowskiego i Czchowskiego pełnią funkcję zaplecza wypoczynkowego, z ośrodkami wczasowymi i hotelami, z których korzystają przede wszystkim mieszkańcy Nowego Sącza, Tarnowa i Krakowa.
W wydanym w połowie XIX wieku „Rzucie oka na północne stoki Karpat" Wincenty Pol streścił bieg rzeki w kilku zdaniach: od miejsca, gdzie oba potoki źródłowe łączą się pod Nowym Targiem, płynie ona z południa ku północy, potem skręca na wschód w stronę Sącza, a stamtąd wije się już ku ujściu. Długość całego biegu oceniał na trzydzieści cztery mile.
Charakteryzując dolinę, Pol zwracał uwagę na jej zmienność: dziką i górską u początku, pod Sączem szeroko rozłożoną i zasypaną kamieńcem, a między Sączem a Wojniczem wciętą w głęboki wyłom przecinający grzbiet Beskidu. Za Wojniczem kraj staje się równy, choć brzegi mierzą tam jeszcze do sześciu sążni. Ujście, położone naprzeciw Opatowca, opisywał jako miejsce, w którym rzeka usypuje zaspy niesionego z gór materiału i gdzie połączenie z Wisłą często się zatyka.
Sto dwadzieścia lat później rzece poświęcił osobną monografię Kazimierz Saysse-Tobiczyk. Jego książka „Dunajec. Rzeka Tatr i Pienin" ukazała się w 1976 roku i to z niej pochodzi jeden z najczęściej przywoływanych opisów odcinka poniżej Ostrowska.
Dunajec uchodzi do rzeki Wisła.
Spośród rzek opisanych w tym serwisie do Dunajec uchodzą: Poprad.
Opracowano na podstawie artykułu Dunajec w polskiej Wikipedii oraz jego odpowiedników w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, czeskiej, rosyjskiej, ukraińskiej (CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane, a tam gdzie różnią się od cytowanego artykułu — wartości podane w samym artykule. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Dunajec