| Długość | 328 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 10 700 km² |
| Źródło | Wieprzów Ordynacki |
| Uchodzi do | Wisła |
Rzeka bierze początek na Roztoczu Środkowym, na wysokości 273 m n.p.m., w okolicy Tomaszowa Lubelskiego — dokładnie na obszarze rozdzielającym dwie miejscowości: Wieprzowe Jezioro i Wieprzów Ordynacki. Jest prawym dopływem Wisły i płynie przez południowo-wschodnią część kraju.
W bezpośrednim sąsiedztwie wypływów przebiega dział wód drugiego rzędu, oddzielający zlewnię Wieprza od zlewni Bugu. Po jego drugiej stronie, w odległości mniej więcej czterech kilometrów od Wieprzowa Tarnawackiego, biją źródła dwóch innych rzek — Huczwy na południowy wschód i Sołokii na południowy zachód. Obie należą już do dorzecza Bugu.
Koniec biegu wypada na południowy zachód od Dęblina, gdzie wody wpadają do Wisły. Od pierwszych wypływów aż po ujście rzeka nie opuszcza granic jednego województwa — lubelskiego.
Górny odcinek prowadzi wśród roztoczańskich wzgórz, gdzie deniwelacje sięgają nierzadko ponad stu metrów, a stoki bywają nachylone o więcej niż 20%. Dalej nurt skręca ku północy i wkracza w Padół Zamojski.
W środkowym biegu dolina jest głęboko wcięta i tworzy wyraźną granicę w rzeźbie terenu: po jednej stronie zostają Działy Grabowieckie, po drugiej Wyniosłość Giełczewska. Następnie rzeka mija kolejno Obniżenie Dorohuckie, północny fragment Płaskowyżu Świdnickiego oraz Wysoczyznę Lubartowską. Ostatni odcinek biegnie Pradoliną Wieprza, którą wody kierują się na zachód, ku Wiśle.
Zlewnia górnego i środkowego biegu powstała na utworach kredy, trzeciorzędu i czwartorzędu. Dominują tu gezy i opoki, a obok nich margle oraz wapienie margliste. Trzeciorzęd zaznacza się przede wszystkim na Roztoczu i w północno-wschodniej części Wyżyny Lubelskiej — reprezentują go mioceńskie wapienie, piaskowce i piaski.
Największe powierzchnie przypadają jednak na czwartorzęd: piaski, gliny morenowe, żwiry rzeczne i fluwioglacjalne oraz osady pylaste i mulaste. Osobno wymienić trzeba lessy, które w zlewni pokrywają znaczne obszary.
Spadek podłużny doliny nie jest jednakowy na całej trasie. Największy, wynoszący 1,24‰, ma odcinek źródłowy kończący się w Zwierzyńcu. Poniżej wartość maleje do 0,65‰ na trasie do Krasnegostawu i osiąga minimum — 0,26‰ — pomiędzy Krasnymstawem a Łęczną. Dalej rośnie już tylko nieznacznie: 0,34‰ dzieli Łęczną od Lubartowa, a na drogę od Lubartowa do ujścia przypada 0,35‰.
Rzeka przecina Roztoczański Park Narodowy, a także trzy parki krajobrazowe — Krasnobrodzki, Szczebrzeszyński i Nadwieprzański. Wśród mijanych miast są Krasnobród, Zwierzyniec z zalewem Rudka, Szczebrzeszyn i Krasnystaw, a w dalszym biegu Łęczna, Lubartów oraz Dęblin.
Wzdłuż koryta wyznaczono pięć obszarów sieci Natura 2000. Trzy z nich noszą nazwy: Roztocze, Ostoja Nieliska i Izbicki Przełom Wieprza. Dwa pozostałe odnoszą się wprost do odcinków rzeki — to Dolina Środkowego Wieprza oraz Dolny Wieprz.
Dolina należy do terenów słabo uprzemysłowionych. Do rzeki trafiają głównie ścieki komunalne z miejscowości leżących tuż nad nią i nad jej dopływami; zrzuty przemysłowe pochodzą zaledwie z kilku zakładów.
O składzie chemicznym wód decydują trzy czynniki. Pierwszy z nich, antropogeniczny, wiąże się z gospodarką ściekami komunalnymi i podnosi zawartość sodu, potasu, chlorków oraz siarczanów. Drugi ma charakter naturalny: wietrzenie i erozja skał budujących zlewnię dostarczają wapnia, magnezu i strontu. Trzeci, również będący skutkiem działalności człowieka, wynika z wykorzystywania cynku i ołowiu.
W wodach górnego biegu naliczono 28 gatunków makrofitów. Do najliczniej reprezentowanych należą mozga trzcinowata i psianka słodkogórz, a obok nich gałęzatka, jeżogłówek, rdest plamisty oraz moczarka kanadyjska.
Ten sam odcinek zaliczany jest do krainy pstrąga i lipienia. Wody między Krasnobrodem a Szczebrzeszynem trafiły do wykazu wód górskich prowadzonego przez Polski Związek Wędkarski. Żyją tu również raki.
Ostoja Nieliska daje schronienie licznym gatunkom ptaków. Najczęściej pojawiają się tam łyska i krzyżówka, żuraw zwyczajny oraz łabędź niemy, a także cyranka, świstun i batalion. Zdarza się też spotkać gatunki rzadkie w skali kraju: bielika, puchacza i orlika krzykliwego.
Z Krzną łączy Wieprz kanał melioracyjny Wieprz-Krzna — najdłuższa budowla tego rodzaju w Polsce. Śródlądowej drogi wodnej nie wyznaczono natomiast na żadnym z odcinków rzeki.
Kajakarzom sprzyja koryto meandrujące na całej długości, z niewielką liczbą przenosek i sztucznych przeszkód; wypożyczalnie sprzętu działają w wielu miejscach. Za najlepszy do spływów uchodzi bieg poniżej Hutek, natomiast fragment przecinający Roztoczański Park Narodowy pozostaje dla kajakarzy zamknięty na mocy parkowego regulaminu. W Krasnymstawie urządzono przystań wyposażoną w zatokę, slip, schody i mur oporowy.
Krasnobród ma zalew o powierzchni 17 ha, którego największa głębokość dochodzi do 2,5 m. Drugi sztuczny akwen leży w Zwierzyńcu. Na obu wyznaczono kąpieliska i zapewniono zaplecze turystyczne. Trzecim zbiornikiem na trasie rzeki jest sztuczne jezioro w Nieliszu, do którego wpływa rzeka Pór.
W dolinie leży Zagroda Guciów, którą magazyn National Geographic Traveler umieścił wśród siedmiu nowych cudów Polski.
Rzece towarzyszą liczne piesze szlaki i ścieżki turystyczne — najgęstsza ich sieć przypada na odcinek roztoczański, ale nie brakuje ich także w dolnym biegu. Rowerzyści mają do dyspozycji między innymi Szlak rowerowy Nad Wieprzem o długości siedemnastu kilometrów oraz Green Velo, najdłuższą trasę rowerową w kraju, która doliną rzeki prowadzi od Zwierzyńca do Krasnegostawu.
Nad brzegami przybywa miejsc wypoczynku. Wiele z nich ma charakter tymczasowy, a ich położenie bywa zmienne — zależy od czynników zarówno przyrodniczych, jak i społecznych.
Latem 1920 roku, w trakcie wojny polsko-bolszewickiej, Wojsko Polskie cofało się po wyprawie kijowskiej, a oddziały sowieckie podchodziły w okolice Warszawy. Dowództwo postanowiło wówczas uderzyć. Tadeusz Rozwadowski zgromadził nad rzeką, w rejonie Dęblina, znaczne zgrupowanie: do natarcia na pozycje bolszewickie przygotowano blisko pięćdziesiąt tysięcy żołnierzy, wspartych artylerią i karabinami maszynowymi. Po przeciwnej stronie stała Grupa Mozyrska, licząca zaledwie jedenaście tysięcy ludzi.
Atak ruszył 16 sierpnia i powiódł się błyskawicznie — już pierwszego dnia w polskich rękach znalazł się pas ciągnący się od Garwolina po Włodawę. Nazajutrz uderzono w stronę Mińska Mazowieckiego siłami wzmocnionymi pięcioma sekcjami czołgów, dziesięcioma samolotami i trzema pociągami pancernymi. Bolszewików odepchnięto aż po Bug.
We wrześniu 1939 roku nad Wieprzem doszło do walk pod Tomaszowem, toczonych przez kilka dni w rejonie Tarnawatki, Zielonego i Krasnobrodu. Pod względem skali ustępowały one w całej kampanii wrześniowej jedynie bitwie nad Bzurą.
Wieprz uchodzi do rzeki Wisła.
Opracowano na podstawie artykułu Wieprz (rzeka) w polskiej Wikipedii (CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane / infoboks polskiej Wikipedii. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Wieprz