| Długość | 303 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 10 415 km² |
| Średni przepływ | 35,9 m³/s (przy ujściu) |
| Źródło | Wieprzów Ordynacki |
| Uchodzi do | Wisły |
Wieprz bierze początek na Roztoczu Środkowym, w okolicy Tomaszowa Lubelskiego, na wysokości 273 m n.p.m. Źródła leżą między Wieprzowym Jeziorem a Wieprzowem Ordynackim. Rzeka jest prawym dopływem Wisły i płynie przez południowo-wschodnią część kraju.
Wypływy znajdują się na wschodnich stokach Roztocza, na skraju lasu przy kolonii Wieprzowe Jezioro, na północ od Tomaszowa Lubelskiego; współrzędne źródła to 50°30′01″N 23°26′13″E. Wieprzowe Jezioro jest sołectwem w gminie Tomaszów Lubelski w powiecie tomaszowskim. Jako miejsce źródeł wskazuje się też niekiedy Wieprzów Tarnawacki. Ta wieś w gminie Tarnawatka wchodzi wraz z Wieprzowem Ordynackim w skład sołectwa Wieprzów.
Niedaleko wypływów przebiega dział wód drugiego rzędu, oddzielający dorzecze Wieprza od dorzecza Bugu. Po jego drugiej stronie, w odległości mniej więcej czterech kilometrów od Wieprzowa Tarnawackiego, biją źródła dwóch innych rzek: na południowy wschód od wsi – Huczwy, a na południowy zachód – Sołokii. Obie należą już do dorzecza Bugu.
Rzeka kończy bieg na południowy zachód od Dęblina, gdzie uchodzi do Wisły; według innych danych ujście leży na południe od tego miasta. Przeważająca część opisów podaje, że od źródeł aż po ujście rzeka nie opuszcza granic jednego województwa – lubelskiego; niektóre wymieniają jednak obok niego także województwo mazowieckie.
W górnym biegu Wieprz przepływa przez Wyżynę Lubelską, a dalej, w ogólnym kierunku północno-zachodnim, płynie zabagnioną doliną przez tereny nizinne; ujście do Wisły leży w punkcie o współrzędnych 51°32′51″N 21°50′03″E. Między źródłami a Krasnobrodem na trasie rzeki leżą stawy w Tarnawatce.
Na górnym odcinku rzeka płynie wśród roztoczańskich wzgórz, gdzie deniwelacje nierzadko przekraczają sto metrów, a nachylenie stoków bywa większe niż 20%. Dalej nurt skręca ku północy i wkracza w Padół Zamojski.
W środkowym biegu głęboko wcięta dolina oddziela Działy Grabowieckie od Wyniosłości Giełczewskiej. Następnie rzeka przepływa kolejno przez Obniżenie Dorohuckie, północną część Płaskowyżu Świdnickiego oraz Wysoczyznę Lubartowską. Na ostatnim odcinku płynie Pradoliną Wieprza na zachód, ku Wiśle.
Pradolina Wieprza jest małym mezoregionem fizycznogeograficznym (318.97) o powierzchni około 353 km², położonym w całości w województwie lubelskim i stanowiącym południową część Niziny Południowopodlaskiej. Tworzy ją wydłużone równoleżnikowo obniżenie, poszerzające się do kilku kilometrów, które obejmuje dolinę dolnego Wieprza i jego dopływu Tyśmienicy. Dominują tu łąki i pastwiska, wśród których rozciągają się liczne bagna i stawy. Na zachodzie pradolina sąsiaduje z Doliną Środkowej Wisły, na południu z Wysoczyzną Lubartowską, na północy z Wysoczyzną Żelechowską i Równiną Łukowską, a na wschodzie z Zaklęsłością Łomaską i Równiną Parczewską.
Pradolina rozciąga się na terenie jedenastu gmin: Baranów, Borki, Czemierniki, Firlej, Jeziorzany, Kock, Michów, Ostrówek, Radzyń Podlaski, Ułęż i Żyrzyn. Głównymi miastami regionu są Kock i Radzyń Podlaski, położone na jego granicy z Równiną Łukowską; do ważniejszych miejscowości należą ponadto Baranów, Borki, Jeziorzany i Ułęż.
Najważniejszymi dopływami Wieprza są lewobrzeżna Bystrzyca i prawobrzeżna Tyśmienica. Do lewych dopływów należą ponadto Świerszcz, Pór, Łętownia, Werbka, Rakówka, Żółkiewka, Łopa, Marianka, Giełczewka, Minina i Bylina, a do prawych – Łabuńka, Wolica, Wojsławka, Siennica, Bzdurka, Rejka, Mogilnica, Świnka, Zalesianka i Irenka. Według innych danych Giełczewka jest jednak dopływem prawym.
W górnym biegu, między Krasnobrodem a Zwierzyńcem, do rzeki wpada Jacynka, a między Zwierzyńcem a Szczebrzeszynem – Świerszcz. Pór uchodzi do Zbiornika Nielisz we wsi Kulików. Na odcinku od zbiornika do Krasnegostawu Wieprz przyjmuje kolejno Łętownię, Werbkę, Łabuńkę, Wolicę, Wojsławkę i Żółkiewkę, a między Krasnymstawem a Łęczną – Siennicę, Bzdurkę, Rejkę, Łopę, Giełczewkę i Mogilnicę; na tym samym odcinku, powyżej ujścia Giełczewki, odchodzi od niego Kanał Wieprz-Krzna. Na odcinku od Łęcznej do Lubartowa uchodzą do niego Świnka i Bystrzyca, a poniżej Lubartowa – kolejno Biłka, Tyśmienica, Minina, Bylina i Irenka.
Bystrzyca, największy dopływ lewobrzeżny, ma 86,91 km długości, a jej dorzecze zajmuje 1318,37 km². Wypływa na wschód od Szastarki, na wysokości 275 m n.p.m., przecina Lublin, gdzie przyjmuje m.in. Czerniejówkę i Czechówkę, i łączy się z Wieprzem poniżej Spiczyna, na wysokości 152 m n.p.m.
Prawobrzeżna Tyśmienica ma 74,47 km długości i zlewnię o powierzchni 2689 km²; w Tchórzewie jej średni przepływ wynosi 8,31 m³/s. Płynie przez Równinę Łęczyńsko-Włodawską, Zaklęsłość Sosnowicką i Równinę Parczewską, a po drodze przepływa m.in. przez Ostrów Lubelski i Kock; do Pradoliny Wieprza dociera doliną szeroką na około 3,5 km. Z Wieprzem łączy się na południowy wschód od Ruskiej Wsi, na wysokości 131,7 m n.p.m.
Łabuńka, prawy dopływ o długości 37,09 km i powierzchni zlewni 557,5 km², wypływa na Roztoczu Środkowym, na północ od wsi Łabunie, i przepływa przez Zamość. Do Wieprza uchodzi we wsi Ruskie Piaski, około 15 km od Zamościa, na wysokości 188,6 m n.p.m. Pór, zwany też Purem lub Porem, ma około 45 km długości i zlewnię o powierzchni 590 km², a jego średni roczny przepływ przy ujściu według danych z lat 1966–70 wynosi 3,26 m³/s.
Zlewnia górnego i środkowego biegu zbudowana jest głównie z utworów kredowych, trzeciorzędowych i czwartorzędowych. Przeważają tu skały takie jak gezy, opoki, margle i wapienie margliste. Utwory trzeciorzędowe występują zwłaszcza na Roztoczu i w północno-wschodniej części Wyżyny Lubelskiej – reprezentują je mioceńskie wapienie, piaskowce i piaski.
Duże powierzchnie zajmują jednak utwory czwartorzędowe, zwłaszcza gliny morenowe, piaski, żwiry rzeczne i fluwioglacjalne oraz osady mulaste i pylaste. Osobno należy wymienić lessy, które pokrywają znaczne obszary zlewni.
Spadek podłużny doliny nie jest jednakowy na całej trasie. Największy, wynoszący 1,24‰, ma odcinek od źródeł do Zwierzyńca. Niżej, do Krasnegostawu, spadek maleje do 0,65‰, a minimum – 0,26‰ – osiąga między Krasnymstawem a Łęczną. Dalej rośnie: między Łęczną a Lubartowem wynosi 0,34‰, a od Lubartowa do ujścia – 0,35‰.
Wieprz jest rzeką drugiego rzędu i dziewiątą co do długości rzeką Polski. Najczęściej podawana długość rzeki wynosi 303 km, spotyka się jednak także wartości 328 km i 349 km. Dorzecze leży w całości w Polsce; jego powierzchnię określa się na 10 415 km², a według innych danych – na 10 400, 10 497 lub 10 700 km².
Źródła leżą według różnych danych na wysokości 273 lub 274 m n.p.m., ujście – na wysokości około 112 m n.p.m., a spadek rzeki wynosi 0,55‰. Średni przepływ przy ujściu określa się na 35,9 m³/s; podawane są też wartości 36,4 m³/s oraz – jako średni przepływ wieloletni – 40 m³/s.
Wiosną stany wody są wyższe i na rzece zdarzają się wezbrania, latem zaś poziom wody opada i występuje niżówka.
Rzeka przecina Roztoczański Park Narodowy, a także trzy parki krajobrazowe: Krasnobrodzki, Szczebrzeszyński i Nadwieprzański. Wśród mijanych miast są Krasnobród, Zwierzyniec z zalewem Rudka, Szczebrzeszyn i Krasnystaw, a w dalszym biegu Łęczna, Lubartów oraz Dęblin.
Wzdłuż koryta wyznaczono pięć obszarów sieci Natura 2000. Noszą one nazwy: Roztocze, Ostoja Nieliska, Izbicki Przełom Wieprza, Dolina Środkowego Wieprza i Dolny Wieprz.
Fragment doliny górnego Wieprza leży w Krasnobrodzkim Parku Krajobrazowym, utworzonym w 1988 roku na Roztoczu Środkowym i zajmującym 93,90 km². Wieprz jest największą rzeką tego ubogiego w wody parku. Atrakcją są tu źródła podzboczowe; najwydajniejsze z nich – w Hutkach, w Husinach i przy kaplicy „Na wodzie” – są chronione jako pomniki przyrody.
Wzdłuż środkowego biegu Wieprza, od ujścia Giełczwi do ujścia Bystrzycy, ciągnie się Nadwieprzański Park Krajobrazowy, utworzony w 1990 roku na Płaskowyżu Świdnickim i w Obniżeniu Dorohuckim, w okolicach Łęcznej. Leży on na terenie gmin Łęczna, Milejów, Puchaczów, Spiczyn i Trawniki. Początkowo miał 44,32 km², po powiększeniu zajmuje 62,28 km², a jego otulina – 114,73 km². Rzeka płynie tu miejscami przełomami o stromych zboczach, dochodzących niekiedy do 25 m wysokości; gdzieniegdzie widać na nich odsłonięte utwory kredowe.
W parku rosną bory sosnowe i lasy łęgowe. Na nasłonecznionych stokach występuje roślinność kserotermiczna, m.in. miłek wiosenny i zawilec wielokwiatowy, a na licznych łąkach – storczyk szerokolistny, czosnek kątowaty i kosaciec syberyjski. Planuje się utworzenie w parku dwóch rezerwatów leśnych, „Uroczysko Sosnowiec” i „Zakrzów”, a w otulinie dwóch rezerwatów torfowiskowych, „Bilsko” i „Uroczysko Jezioro”.
Na Wieprzu leży także jezioro Piskory. Jezioro to było osuszone, lecz dzięki programowi odtworzenia zostało ponownie zalane i stało się rezerwatem przyrody.
Dolina Wieprza należy do terenów słabo uprzemysłowionych. Dlatego poza ściekami komunalnymi z miejscowości leżących tuż nad rzeką i nad jej dopływami trafiają do Wieprza zrzuty jedynie z nielicznych zakładów przemysłowych.
Skład chemiczny wód kształtują trzy główne czynniki. Pierwszy z nich, antropogeniczny, wiąże się z gospodarką ściekami komunalnymi i podnosi zawartość sodu, potasu, chlorków oraz siarczanów. Drugi ma charakter naturalny: wietrzenie i erozja skał budujących zlewnię wpływają na zawartość wapnia, magnezu i strontu. Trzeci, również antropogeniczny, wiąże się z wykorzystywaniem cynku i ołowiu przez człowieka.
Wieprza ani jego szerokiej doliny nie uregulowano, dzięki czemu przyroda nad rzeką jest bardzo zróżnicowana. Meandrującą rzekę i jej starorzecza zamieszkują liczne ptaki, a także wydry i bobry. Stawy nad rzeką w okolicach Krasnobrodu są ostoją ptactwa wodnego i bobra europejskiego, który znajduje tam dogodne siedliska. W wodach Wieprza w granicach Krasnobrodzkiego Parku Krajobrazowego obok raków żyje wiele gatunków ryb.
W wodach górnego biegu stwierdzono 28 gatunków makrofitów. Licznie występują wśród nich mozga trzcinowata, psianka słodkogórz, gałęzatka, jeżogłówek, rdest plamisty oraz moczarka kanadyjska.
Ten sam odcinek zalicza się do krainy pstrąga i lipienia. Wody między Krasnobrodem a Szczebrzeszynem trafiły do wykazu wód górskich prowadzonego przez Polski Związek Wędkarski. Żyją tu również raki.
Ostoja Nieliska daje schronienie licznym gatunkom ptaków. Najliczniej występują tam krzyżówka, batalion, świstun, cyranka, łyska, żuraw zwyczajny i łabędź niemy. Zdarza się też spotkać gatunki rzadkie w skali kraju, m.in. orlika krzykliwego, puchacza i bielika.
W strefie ujścia Bystrzycy brzegi obu rzek porastają typowe dla łęgów drzewa i krzewy. Obficie rosną tam pokrzywa zwyczajna i uczepy, a także wiele roślin szuwarowych, wśród nich manna mielec.
Kanał melioracyjny Wieprz-Krzna, najdłuższa budowla tego rodzaju w Polsce, łączy Wieprz z Krzną. Na żadnym odcinku rzeki nie wyznaczono natomiast śródlądowej drogi wodnej.
Kanał odchodzi od środkowego biegu Wieprza w Borowicy, poniżej Krasnegostawu, na wysokości 172 m n.p.m., a kończy się w Międzyrzecu Podlaskim, gdzie na wysokości 144,5 m n.p.m. łączy się z Krzną Południową; różnica poziomów wynosi około 27,5 m. Ma 139,9 km długości (w zaokrągleniu 140 km) i nie jest żeglowny. Krzna, do której prowadzi, należy już do dorzecza Bugu.
Kanał budowano w latach 1954–1961: pierwszy odcinek, przy Borowicy, oddano do użytku w sierpniu 1958 roku, a całość – w październiku 1961 roku. Autorem projektu tej największej wówczas w kraju inwestycji melioracyjnej był inżynier Jan Kwapiszewski.
Rzeka meandruje na całej długości, a przenosek i sztucznych przeszkód jest na niej niewiele; wypożyczalnie kajaków działają na wielu odcinkach. Za najlepszy do spływów uchodzi odcinek poniżej Hutek, natomiast fragment przecinający Roztoczański Park Narodowy jest dla kajakarzy zamknięty na mocy regulaminu parku. W Krasnymstawie urządzono przystań kajakową wyposażoną w zatokę, slip, schody i mur oporowy.
Krasnobród ma zalew o powierzchni 17 ha i głębokości dochodzącej do 2,5 m. Drugi sztuczny akwen leży w Zwierzyńcu. Oba mają wyznaczone kąpieliska i zaplecze turystyczne. Kolejnym sztucznym zbiornikiem na trasie rzeki jest jezioro w Nieliszu, do którego wpływa rzeka Pór.
Zbiornik Nielisz utworzono na górnym Wieprzu w latach 1994–1998 (według innych danych – w 2008 roku), w Kotlinie Zamojskiej, na terenie powiatu zamojskiego. Akwen obejmuje grunty wsi Nielisz, Nawóz, Kulików i Deszkowice, a lustro wody znajduje się na wysokości 191 m n.p.m. Pojemność zbiornika wynosi 15,7 mln m³. Przekrój piętrzenia, usytuowany w kilometrze 235,4 biegu Wieprza, zamyka zlewnię Wieprza i Poru o powierzchni 1281 km².
Zapora czołowa, położona w Nieliszu w ciągu drogi z Nielisza do Nawozu, była pierwszym obiektem hydrotechnicznym tej wielkości w ówczesnym województwie zamojskim. Stoi w miejscu dawnej zapory zbiornika suchego, która istniała od 1976 roku. Po przebudowie w latach 1994–1998 ma 760 m długości, a jej korona, szeroka na osiem metrów, leży na rzędnej 196 m n.p.m. Zaporę wykonano z miejscowych piasków drobnych i pylastych. Ze względu na trudne warunki geotechniczne, czyli grunty słabonośne, trzeba było wzmocnić podłoże. Żelbetowy jaz ma dwa sześciometrowe przęsła z mechanicznymi zamknięciami klapowymi; zaprojektowano go tak, by można go było nadbudować o 5,95 m, do rzędnej piętrzenia 198,75 m n.p.m.
Podstawowym zadaniem zbiornika jest ochrona przeciwpowodziowa. Pełni on również funkcję hodowlaną, związaną z zarybianiem, oraz rekreacyjną, istotną zwłaszcza dla Zamościa. Przepływowa elektrownia wodna Nielisz, oddana do użytku w grudniu 1997 roku, wykorzystuje istniejące piętrzenie w kilometrze 235+200. Wyposażono ją w jeden hydrozespół Mecamidi France typu Kaplana o osi pionowej. Jej moc wynosi 370 kW, choć w projekcie zakładano 220 kW.
Według analizy z 2014 roku powstanie zbiornika korzystnie wpłynęło na wyrównanie niskich przepływów Wieprza. Podniesienie poziomu wód podziemnych w okolicy zalewu przyczyniło się do poprawy warunków krążenia wody w sąsiednich zlewniach, a sam zbiornik wpływa na stabilizację przepływów poniżej ujęcia wody do Kanału Wieprz-Krzna.
W dolinie rzeki leży Zagroda Guciów, którą magazyn „National Geographic Traveler” umieścił wśród siedmiu nowych cudów Polski.
Rzece towarzyszą liczne szlaki piesze i ścieżki turystyczne, w szczególności na odcinku roztoczańskim, ale także w dolnym biegu. Rowerzyści mają do dyspozycji między innymi szlak rowerowy „Nad Wieprzem” o długości siedemnastu kilometrów oraz Green Velo, najdłuższą trasę rowerową w kraju, biegnącą doliną rzeki na odcinku od Zwierzyńca do Krasnegostawu.
Nad brzegami przybywa miejsc wypoczynku. Wiele z nich ma charakter tymczasowy, a ich położenie bywa zmienne – zależy od czynników zarówno przyrodniczych, jak i społecznych.
W 1838 roku Feliks Pancer, inżynier budownictwa lądowego i wodnego, pełniący od tego roku obowiązki Generalnego Inspektora Dróg i Mostów, przygotował projekt drewnianego mostu przez Wieprz pod Kośminem. Most zbudowano w 1841 roku; było to wówczas najwybitniejsze w Polsce osiągnięcie w dziedzinie budowy mostów. Miał on jedno łukowe przęsło o rozpiętości 78 m, podczas gdy w mostach budowanych w tamtym czasie przęsła rzadko przekraczały 54 m.
Warunki miejscowe nie pozwalały na znaczne podniesienie pomostu, dlatego konstruktor zastosował układ mostu wiszącego. Nadanie drewnianej konstrukcji właściwej stateczności było w takim układzie bardzo trudne, jednak Pancer sprostał temu zadaniu, a most wyróżniał się starannie opracowanymi detalami. W nagrodę inżynier otrzymał Order Świętego Włodzimierza IV klasy.
Latem 1920 roku, w trakcie wojny polsko-bolszewickiej, Wojsko Polskie cofało się po wyprawie kijowskiej, a oddziały sowieckie podchodziły pod Warszawę. Dowództwo postanowiło wówczas przejść do kontrnatarcia. Tadeusz Rozwadowski zgromadził nad Wieprzem, w rejonie Dęblina, znaczne zgrupowanie: do natarcia na pozycje bolszewickie przygotowano blisko pięćdziesiąt tysięcy żołnierzy, wspartych artylerią i karabinami maszynowymi. Naprzeciw stało zaledwie jedenaście tysięcy żołnierzy Grupy Mozyrskiej.
Ostateczną koncepcję kontrofensywy wypracowano w nocy z 5 na 6 sierpnia. W planowanej operacji 4 Armia gen. Leonarda Skierskiego, złożona m.in. z 14 i 16 Dywizji Piechoty oraz 21 Dywizji Piechoty Górskiej, miała się skoncentrować na linii Wieprza od Dęblina po Kock, a 3 Armia gen. Zygmunta Zielińskiego – między Kockiem a Chełmem. Pierwsza grupa uderzeniowa zebrała się w rejonie Dęblina; przy wchodzącej w jej skład 14 Dywizji Piechoty stanowisko dowodzenia umieścił sam Józef Piłsudski, który objął dowództwo grup uderzeniowych.
Natarcie ruszyło o świcie 16 sierpnia z odcinka między Dęblinem a Lubartowem i niespodziewanie spadło na skrzydło i tyły przeciwnika. Oddziały 4 Armii posuwały się w tempie dochodzącym do 40 km na dobę; jedynie 21 Dywizja Piechoty Górskiej stoczyła krótki bój o Kock. Cała operacja trwała od 16 do 26 sierpnia 1920 roku.
Atak bardzo szybko zakończył się sukcesem – już pierwszego dnia, 16 sierpnia, polskie siły kontrolowały obszar od Garwolina po Włodawę. Nazajutrz uderzono w stronę Mińska Mazowieckiego siłami wzmocnionymi pięcioma sekcjami czołgów, dziesięcioma samolotami i trzema pociągami pancernymi. Bolszewików odepchnięto aż po Bug.
We wrześniu 1939 roku nad Wieprzem doszło do kilkudniowych walk pod Tomaszowem Lubelskim, toczonych w rejonie Tarnawatki, Zielonego i Krasnobrodu. Pod względem skali ustępowały one w całej kampanii wrześniowej jedynie bitwie nad Bzurą.
Nazwa rzeki znaczy dosłownie „wieprz”, a jej wymowę zapisuje się w alfabecie fonetycznym jako [ˈvjɛpʂ] lub [vʲɛpʃ]. Po ukraińsku rzeka nazywa się Вепр (w transliteracji łacińskiej Vepr), niekiedy także Вепш lub Вєпш. Po białorusku i po rosyjsku nosi nazwę Вепш; w języku starobiałoruskim nazywano ją Вепр, a przestarzałe rosyjskie formy to Вепрж i Вепрь. Litewska nazwa rzeki brzmi Vepšas. W „Słowniku encyklopedycznym Brockhausa i Efrona” rzece poświęcono dwa hasła.
Wieprz uchodzi do Wisły.
Opracowano na podstawie artykułu Wieprz (rzeka) w polskiej Wikipedii oraz odpowiadających mu artykułów w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, czeskiej, rosyjskiej, ukraińskiej, białoruskiej, litewskiej; wykorzystano także artykuły: Zbiornik Nielisz, Kanał Wieprz-Krzna, Nadwieprzański Park Krajobrazowy, Krasnobrodzki Park Krajobrazowy, Pradolina Wieprza, Bystrzyca (dopływ Wieprza), Tyśmienica (dopływ Wieprza), Łabuńka, Pór, Wieprzowe Jezioro, Wieprzów Tarnawacki, Feliks Pancer, Kontruderzenie znad Wieprza (licencja CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane, a tam, gdzie różnią się od cytowanego artykułu, wartości podane w samym artykule. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Wieprz