| Długość | 272 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 5876 km² |
| Średni przepływ | 44,3 m³/s |
| Źródło | Karkonosze |
| Uchodzi do | Odra |
Polska nazwa rzeki jest wprost nazwą zwierzęcia i wywodzi się od słowiańskiego *bobrь. Najstarszy znany zapis, Pober, pochodzi z 1005 roku. Sąsiedzi używają form pokrewnych: po czesku Bobr, dawniej także Bobrava, po niemiecku Bober.
Po 1945 roku, gdy rzeka znalazła się w granicach Polski, nazewnictwo przez pewien czas się wahało. Krótko posługiwano się formą Bobrawa, następnie Bober, aż ostatecznie utrwaliła się postać Bóbr.
Źródła leżą w Czechach, we wschodniej części Karkonoszy, na wysokości 780 m n.p.m., na Bobrowym Stoku w sąsiedztwie dzielnicy Bobr należącej do miasta Žacléř. Inne opisy lokalizują je na zboczach grzbietu Rýchory, na wschodnim skraju pasma i na zachód od samego miasta, albo w jego południowo-wschodniej partii. Administracyjnie punkt ten należy do gminy Žacléř w powiecie Trutnov, w kraju hradeckim, a obszar źródliskowy przylega do granicy Karkonoskiego Parku Narodowego.
Ciek powstaje ze zbiegu kilku strumieni, przepływa przez osadę Bobr i po około dwóch kilometrach przekracza granicę państwową koło wsi Niedamirów (niem. Kunzendorf) w gminie Lubawka. Długość czeskiego fragmentu bywa jednak podawana rozmaicie: obok dwóch kilometrów pojawiają się wartości 2,5 oraz trzy kilometry. Kilka kilometrów dalej rzeka zasila zbiornik Bukówka.
Od źródeł nurt kieruje się na północny wschód i przecina Lubawkę oraz Kamienną Górę, obie położone w Kotlinie Kamiennogórskiej. W tym drugim mieście, na wysokości ulicy Bohaterów Getta, do Bobru wpada Zadrna.
W Marciszowie rzeka skręca ku północnemu zachodowi, a za Ciechanowicami obiera kierunek zachodni i przedziera się głęboką doliną przełomową pomiędzy Rudawami Janowickimi a Górami Kaczawskimi. Przełom kończy się w Janowicach Wielkich, po czym woda przecina północną część Kotliny Jeleniogórskiej. Przed Jelenią Górą Bóbr przyjmuje z lewej strony dopływy spływające z Rudaw Janowickich oraz z Karkonoszy.
Za Jelenią Górą bieg odchyla się na północny zachód i wchodzi w drugi odcinek przełomowy, nazywany Borowym Jarem, oddzielający Pogórze Izerskie od Gór Kaczawskich.
W Pilchowicach, gdzie rzekę przegrodzono zaporą, kierunek zmienia się na północny. Dalej dolina na przemian zwęża się i rozszerza, rozdzielając Pogórze Izerskie od Pogórza Kaczawskiego.
Na dalszej trasie leżą Bory Dolnośląskie i Wał Trzebnicki, a potem Obniżenie Milicko-Głogowskie oraz Wzniesienia Zielonogórskie, aż rzeka wkracza w dolinę środkowej Odry. Ujście wypada w okolicach Krosna Odrzańskiego, na rzędnej 38,1 m n.p.m., przy współrzędnych 52°03′04″N 15°04′18″E; Bóbr dołącza do Odry z jej lewej strony i jest największym z jej lewobrzeżnych dopływów.
Na całej długości rzeka pozostaje nieżeglowna. Płynie mniej więcej równolegle do Nysy Łużyckiej, a poniżej Żagania jej dolny odcinek wyznaczał niegdyś wschodni kraniec Dolnych Łużyc.
Łańcuch miejscowości zaczyna się jeszcze po czeskiej stronie, w Bobrze pod Žacléřem. Na Dolnym Śląsku rzeka mija Lubawkę, Kamienną Górę i Marciszów w powiecie kamiennogórskim, Janowice Wielkie w powiecie karkonoskim oraz Jelenią Górę, następnie Wleń i Lwówek Śląski w powiecie lwóweckim, a dalej Bolesławiec, gdzie koryto przekracza okazały wiadukt.
W województwie lubuskim nad wodą leżą Leszno Górne, Szprotawa, Małomice i Żagań w powiecie żagańskim, Nowogród Bobrzański w powiecie zielonogórskim, wreszcie Dychów oraz Krosno Odrzańskie w powiecie krośnieńskim. W zestawieniach miejscowości nadrzecznych pojawia się także Pstrąże.
Z prawej strony do Bobru trafiają Zadrna, Lesk, Krupówka, Bobrzyca oraz Szprotawa. Lewy brzeg przyjmuje Hutniczy Potok, znany również jako Miedziany Potok, dalej Janówkę, Łomnicę, Kamienną, Kamienicę, a w dolnym biegu Czerną Wielką i przede wszystkim Kwisę, która dołącza w okolicy Żagania i jest największym z dopływów.
Zestawienia najważniejszych spośród nich wymieniają zwykle Kamienną, Kwisę, Szprotawę, Czerną Wielką i Zadrnę. W granicach dorzecza mieści się cała północna, śląska strona Karkonoszy. Czeska część zlewni obejmuje 46 km², z czego mniej więcej połowa przypada na worek frydlancki, w zlewni potoku Jindřichovickiego.
Najczęściej powtarzana długość Bobru to 272 km, przy podziale 270 km w Polsce i dwa kilometry w Czechach. Inne opracowania mówią jednak o 279 km, z czego 276 km miałoby przypadać na Polskę, a trzy na Czechy; przy takim rachunku rzeka zajmuje dziesiąte miejsce wśród najdłuższych polskich cieków. Spotyka się także wartość 268 km.
Podobnie drobne różnice dotyczą dorzecza: obok 5876 km², dzielonych na 5830 km² polskich i 46 km² czeskich, podaje się 5874 km², w tym 44 km² po stronie czeskiej. Polski udział pozostaje w obu wariantach identyczny.
Rzeka odznacza się dużymi wahaniami wodostanów, a powodzie zdarzają się na niej często. Powodują je zarówno deszcze, jak i topniejący śnieg.
Przybór potrafi przy tym być gwałtowny: podnoszenie się zwierciadła sięga trzech, a nawet czterech metrów. Ta zmienność zaważyła zarówno na historii rzeki, jak i na sposobie jej zagospodarowania.
Odpowiedzią na kapryśny reżim wodny była budowa zbiorników. Powstawały one na Bobrze i na zasilających go rzekach pod koniec XIX oraz na początku XX wieku. Największym jest Jezioro Pilchowickie w Pilchowicach koło Jeleniej Góry, mieszczące 50 mln m³; na Kwisie utworzono Jezioro Leśniańskie i Jezioro Złotnickie o pojemnościach odpowiednio 10,5 i 15 mln m³. W górnym biegu rzeka zasila ponadto zbiornik Bukówka.
Zaporę w Pilchowicach, w północnej części Karkonoszy niedaleko Jeleniej Góry, wznoszono w latach 1904–1912, choć część opisów przesuwa początek prac na rok 1903. Powstała wtedy największa budowla tego rodzaju w Europie, przewyższająca nawet ukończoną w 1905 roku zaporę Urft, a spiętrzone jezioro sięga około czterech kilometrów długości. Ciężką konstrukcję murową posadowiono na gnejsie, projektując ją według zasady Intzego. Obiekt służy ochronie przeciwpowodziowej i wytwarzaniu energii: pracuje w nim sześć turbin Francisa o mocy od jednego do trzech megawatów każda, dostarczonych przez wytwórnie Voith oraz Siemens-Schuckert, z generatorami AEG. Roczna produkcja wynosi około 20 mln kWh przy mocy zainstalowanej rzędu 7585 kW.
Na Bobrze, na jego lewym dopływie Kwisie oraz na Nysie Łużyckiej działa największy w Polsce zespół elektrowni wodnych, znany jako Zespół Elektrowni Wodnych Dychów. Kompleks zaprojektował instytut Lengidroprojekt; tworzy go siedemnaście siłowni, z których dziewięć stoi nad samym Bobrem, a ich łączna moc sięga 79,5 MW. Sam obiekt w Dychowie pracuje w układzie szczytowo-pompowym.
Spośród elektrowni ulokowanych bezpośrednio na rzece największe znaczenie mają Dychów w pobliżu Krosna Odrzańskiego oraz Pilchowice przy Jeziorze Pilchowickim.
Brak żeglowności nie przeszkodził rzece stać się popularnym celem spływów. Dla kajaków dostępne jest 251 km jej biegu, a wśród wodniaków Bóbr cieszy się dużym uznaniem.
Raz w roku, w maju, odbywa się czterodniowy Międzynarodowy Spływ Kajakowy im. Andrzeja Strycharczyka na Bobrze. Trasa prowadzi z Janowic Wielkich do Bolesławca: pierwszy dzień kończy się w Jeleniej Górze, drugi pod zaporą w Pilchowicach, trzeci wiedzie z Wlenia do Lwówka Śląskiego, a ostatni z Lwówka do Bolesławca. Do 2000 roku impreza przebiegała inaczej, ze Lwówka Śląskiego do Żagania, z postojami w Bolesławcu, Parkoszowie i Szprotawie.
Od średniowiecza dolny odcinek Bobru, poniżej Żagania i ujścia Kwisy, oddzielał Śląsk na wschodzie od Dolnych Łużyc na zachodzie. Wcześniej, gdy Otton I ustanowił w 937 roku saską marchię wschodnią na ziemiach Słowian połabskich, margrabia Gero do 963 roku podporządkował sobie tereny łużyckie aż po granicę z państwem polskim, określanym jako Civitas Schinesghe. Po jego śmierci w 965 roku rzeka została wyznaczona jako wschodni kraniec nowo utworzonej marchii łużyckiej w Świętym Cesarstwie Rzymskim.
Zwierzchność Bolesława Chrobrego nad jego ziemiami cesarz Otton III uznał podczas zjazdu gnieźnieńskiego w roku 1000. Bolesław sięgał jednak również po obszary na zachód od Bobru i przejściowo uzyskał je na mocy pokoju w Budziszynie z 1018 roku. Cesarz Konrad II odzyskał je do 1031 roku, przywracając wcześniejszy układ sił. Granica stała się wewnętrzna dopiero wtedy, gdy Jan Luksemburski krok po kroku uzależnił od siebie piastowskich książąt śląskich i włączył ich ziemie do korony czeskiej, co Kazimierz III zaakceptował układem trenczyńskim z 1335 roku; od tej pory zarówno Łużyce na zachodzie, jak i Śląsk na wschodzie należały do krajów korony czeskiej.
W czasie wojen napoleońskich, w 1813 roku, wojska francuskie stoczyły nad Bobrem w okolicy Lwówka Śląskiego, pod Płakowicami, dwie bitwy; po stronie Napoleona walczyli także Polacy. Pierwsze starcie, 22 sierpnia, przyniosło zwycięstwo nad armią pruską.
Siedem dni później, 29 sierpnia, doszło do drugiej bitwy, zakończonej klęską Francuzów. Dywizjon generała Puthoda, który nie brał udziału w walkach nad Kaczawą, cofał się w stronę Jeleniej Góry, licząc na przeprawę na lewy brzeg. Wezbrana woda zerwała jednak mosty, więc oddziały ruszyły w dół rzeki. Próba zbudowania przeprawy w Płakowicach spełzła na niczym wobec wzburzonego nurtu, a naciskani przez korpus Langerona żołnierze rzucili się do wody wpław. Zginęło wówczas dwa tysiące ludzi, w tym generał i pułkownik; przedostać się na drugą stronę miało zaledwie czterdziestu. Przez kilka kolejnych dni ciała topielców wyrzucała woda na brzegi, a pochowano je we wspólnej mogile na łące pod Brunowem.
W czasie drugiej wojny światowej w leżącym nad rzeką Pstrążu, znanym też pod nazwami Świętoszów i Strachów, działał niemiecki ośrodek prac nad bronią przeciwpancerną i jej badań. Po wojnie stacjonował tam 255. gwardyjski pułk zmotoryzowany 20. dywizji pancernej.
W 1945 roku w rejonie Żagania toczyły się walki o sforsowanie Bobru. 13 lutego tego roku starszyna gwardii Michaił Aleksandrowicz Mazurin z 72. samodzielnego gwardyjskiego ciężkiego pułku pancernego otrzymał Złotą Gwiazdę i tytuł Bohatera Związku Radzieckiego za udaremnienie próby przeprawy dużych sił niemieckich.
Kilka miesięcy później rzeka pojawiła się w rozmowach o kształcie powojennych Niemiec. Stany Zjednoczone i Wielka Brytania proponowały wówczas, zamiast granicy na Odrze i Nysie, linię biegnącą Odrą, Bobrem i Kwisą — tę samą, która do XIV wieku wyznaczała wschodni kraniec Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Strona radziecka, zdecydowana już na wariant nyski, odmówiła zgody.
Poszczególne odcinki doliny objęto rozmaitymi formami ochrony, a sama rzeka bierze początek u granic Karkonoskiego Parku Narodowego, tuż przy linii granicznej z Polską.
Wśród parków krajobrazowych obejmujących dolinę wymienia się Park Krajobrazowy Doliny Bobru, a także obszary chroniące Rudawy Janowickie oraz okolice Przemkowa.
Bóbr uchodzi do rzeki Odra.
Opracowano na podstawie artykułu Bóbr (dopływ Odry) w polskiej Wikipedii oraz jego odpowiedników w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, czeskiej, rosyjskiej, ukraińskiej (CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane / infoboks polskiej Wikipedii. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Bóbr