| Długość | 272 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 5874 km² |
| Średni przepływ | 44,3 m³/s |
| Źródło | Karkonosze |
| Uchodzi do | Odry |
Polska nazwa rzeki jest wprost nazwą zwierzęcia i wywodzi się od słowiańskiego wyrazu *bobrь. Najstarszy znany zapis, Pober, pochodzi z 1005 roku. Po czesku rzeka nazywa się Bobr (dawniej także Bobrava), a po niemiecku Bober.
Gdy w 1945 roku rzeka znalazła się w granicach Polski, jej nazwa przez pewien czas się wahała. Krótko posługiwano się formą Bobrawa, następnie Bober, aż ostatecznie utrwaliła się postać Bóbr.
Po niemiecku odrębne nazwy mają także miejscowości nad rzeką: Jelenia Góra to Hirschberg im Riesengebirge, Bolesławiec – Bunzlau, Szprotawa – Sprottau, Żagań – Sagan, Krosno Odrzańskie – Crossen an der Oder, Dychów – Deichow, a Leszno Górne – Ober Leschen; czeski Žacléř nazywa się po niemiecku Schatzlar, a osada Bobr – Bober. Niemieckie nazwy dopływów to Lomnitz (Łomnica), Zacken (Kamienna), Kemnitz (Kamienica), Queis (Kwisa), Tschirne (Czerna), Zieder (Zadrna), Lässig (Lesk), Sprotte (Szprotawa) i Kleiner Bober (Bobrzyca). Bobrowy Stok, na którym rzeka bierze początek, nosi po czesku nazwę Boberská stráň, a po niemiecku Boberlehne; źródło leży zaledwie kilkaset metrów od granicy z Polską.
Źródła leżą w Czechach, we wschodniej części Karkonoszy, na wysokości 780 m n.p.m., na Bobrowym Stoku w sąsiedztwie dzielnicy Bobr należącej do miasta Žacléř. Według innych opisów znajdują się na wschodnim skraju pasma, na zboczach grzbietu zwanego po czesku Žacléřský hřbet, na zachód od samego miasta, albo na stoku gór Rýchory w południowo-wschodniej części Karkonoszy. Administracyjnie należą do gminy Žacléř w powiecie Trutnov, w kraju hradeckim, a obszar źródliskowy leży na samym skraju czeskiego Karkonoskiego Parku Narodowego.
Ciek powstaje ze zbiegu kilku strumieni, przepływa przez osadę Bobr i po około dwóch kilometrach przekracza granicę państwową koło wsi Niedamirów (niem. Kunzendorf) w gminie Lubawka. Długość czeskiego odcinka bywa jednak podawana rozmaicie: obok dwóch kilometrów spotyka się także około 2,5 kilometra i trzy kilometry. Kilka kilometrów dalej rzeka zasila zbiornik Bukówka.
Od źródeł nurt kieruje się na północny wschód i przecina Lubawkę oraz Kamienną Górę, obie położone w Kotlinie Kamiennogórskiej. W tym drugim mieście, na wysokości ulicy Bohaterów Getta, do Bobru wpada Zadrna.
W Marciszowie rzeka skręca ku północnemu zachodowi, a za Ciechanowicami obiera kierunek zachodni i przedziera się głęboką doliną przełomową pomiędzy Rudawami Janowickimi a Górami Kaczawskimi. Przełom kończy się w Janowicach Wielkich, po czym rzeka przecina północną część Kotliny Jeleniogórskiej. Zmierzając ku Jeleniej Górze, Bóbr przyjmuje z lewej strony dopływy spływające z Rudaw Janowickich oraz z Karkonoszy.
Za Jelenią Górą rzeka odchyla się na północny zachód i wpływa w drugi odcinek przełomowy, zwany Borowym Jarem, który oddziela Pogórze Izerskie od Gór Kaczawskich.
W Pilchowicach, gdzie rzekę przegrodzono zaporą, Bóbr zmienia kierunek na północny. Dalej dolina na przemian zwęża się i rozszerza, rozdzielając Pogórze Izerskie i Pogórze Kaczawskie.
Na dalszej trasie leżą Bory Dolnośląskie i Wał Trzebnicki, a potem Obniżenie Milicko-Głogowskie oraz Wzniesienia Zielonogórskie, aż w końcu rzeka wkracza w dolinę środkowej Odry. Ujście znajduje się w okolicach Krosna Odrzańskiego, na wysokości 38,1 m n.p.m., przy współrzędnych 52°03′04″N 15°04′18″E. Bóbr uchodzi do Odry z lewej strony i jest jej największym lewobrzeżnym dopływem.
Na całej długości rzeka jest nieżeglowna. Płynie mniej więcej równolegle do Nysy Łużyckiej, a poniżej Żagania jej dolny odcinek wyznaczał niegdyś wschodnią granicę Dolnych Łużyc.
W regionalizacji fizycznogeograficznej wyróżnia się jednostkę o nazwie Dolina Bobru. Według Jerzego Kondrackiego jest to mikroregion w obrębie Pogórza Zachodniosudeckiego, a według Wojciecha Walczaka – część Pogórza Izerskiego. Między Wleniem a Bolesławcem dolina rozdziela dwa mezoregiony: Pogórze Izerskie (332.26) i Pogórze Kaczawskie (332.27). Powyżej i poniżej Wlenia oraz powyżej Lwówka Śląskiego ma charakter przełomowy, miejscami zaś poszerza się do kilku kilometrów, a rzeka meandruje. Ważniejsze miejscowości w dolinie to m.in. Wleń, Lwówek Śląski, Żerkowice, Rakowice Wielkie, Rakowice Małe, Włodzice Małe, Kraszowice i Bolesławiec.
Zbocza i podłoże doliny budują skały osadowe, wulkaniczne i metamorficzne w wieku od prekambru po trzeciorzęd, należące do bloku karkonosko-izerskiego, metamorfiku kaczawskiego i niecki północnosudeckiej. Dno w znacznym stopniu pokrywają grube warstwy czwartorzędowych żwirów i piasków.
Dolny odcinek doliny, ciągnący się na długości około 30 km od okolic Krzywańca (72 m n.p.m.) po ujście w Krośnie Odrzańskim, wyodrębnia się jako mezoregion Dolina Dolnego Bobru (315.72). Jest to wąski, południkowo wydłużony pas doliny z licznymi meandrami, położony w środkowej części makroregionu Wzniesień Zielonogórskich i w całości w województwie lubuskim. Mezoregion sąsiaduje z Doliną Środkowej Odry na północy, ze Wzniesieniami Gubińskimi na zachodzie, z Obniżeniem Nowosolskim na południu i z Wysoczyzną Czerwieńską na wschodzie, a na bardzo krótkim odcinku na południowym wschodzie także z Wałem Zielonogórskim. Nie ma w nim ośrodków miejskich, a jedyną większą wsią są Bobrowice.
Łańcuch miejscowości zaczyna się jeszcze po czeskiej stronie, w osadzie Bobr pod Žacléřem. W województwie dolnośląskim rzeka mija Lubawkę, Kamienną Górę i Marciszów w powiecie kamiennogórskim, Janowice Wielkie w powiecie karkonoskim oraz Jelenią Górę, następnie Wleń i Lwówek Śląski w powiecie lwóweckim, a dalej Bolesławiec, gdzie nad Bobrem przerzucono wiadukt kolejowy.
W województwie lubuskim nad rzeką leżą Leszno Górne, Szprotawa, Małomice i Żagań w powiecie żagańskim, Nowogród Bobrzański w powiecie zielonogórskim, wreszcie Dychów oraz Krosno Odrzańskie w powiecie krośnieńskim. Do miejscowości nadrzecznych zalicza się także Pstrąże.
Z prawej strony do Bobru uchodzą Zadrna, Lesk, Krupówka, Bobrzyca oraz Szprotawa. Z lewej strony rzeka przyjmuje Hutniczy Potok, znany również jako Miedziany Potok, dalej Janówkę, Łomnicę, Kamienną, Kamienicę, Kwisę, która dołącza w okolicy Żagania i jest największym z dopływów, a także Czerną Wielką.
Kwisa, najdłuższy dopływ Bobru, ma 126,8 km długości i zlewnię o powierzchni 1026 km², z czego 994,9 km² przypada na Polskę. Wypływa na wysokości około 1020 m n.p.m. z północnych stoków Izerskich Garbów w Wysokim Grzbiecie Gór Izerskich, płynie przez Pogórze Izerskie i Bory Dolnośląskie, a jej ujście, położone na wysokości około 110 m n.p.m. w okolicach Żelisławia, leży już na Równinie Szprotawskiej. Spośród pozostałych dopływów Szprotawa liczy 57,5 km, Kamienna 33 km, Bobrzyca i Łomnica po 20 km, a Zadrna 16 km.
Do głównych dopływów Bobru należą Kamienna, Kwisa, Szprotawa, Czerna Wielka i Zadrna. W granicach dorzecza mieści się cała północna, śląska strona Karkonoszy. Czeska część zlewni obejmuje 46 km², z czego mniej więcej połowa przypada na obszar zwany po czesku Frýdlantský výběžek, w zlewni cieku Jindřichovický potok.
Oprócz głównych dopływów do Bobru uchodzi wiele innych cieków. Przed Lubawką są to Opawa, Złotna i Nidka, między Lubawką a Kamienną Górą – Świdnik i Bystra, a między Kamienną Górą a Jelenią Górą, poza Leskiem, Hutniczym Potokiem, Krupówką i Łomnicą, również Zakręta, Mienica, Świdna, Orla, Potok z Jańskiej Góry, Radomierka i Złotucha.
Na odcinku od Jeleniej Góry do Wlenia, oprócz Kamiennej i Kamienicy, rzeka przyjmuje Modrzewkę, a między Wleniem a Lwówkiem Śląskim uchodzą do niej Wierzbnik, Jamna, Złoty Strumień, Sklęczka, Ośna, Sobótka i Srebrna. Między Lwówkiem Śląskim a Bolesławcem wpadają do Bobru Płóczka, Widnica, Stara Płóczka, Rakówka, Chmielnik, Stoczek i Żeliszowski Potok, a poniżej Bolesławca, obok Bobrzycy, Szprotawy i Kwisy, także Ruda i Iławka. Dopływami Bobru są ponadto Brzeźnica, Brzeźniczanka, Czarnuszka, Młynówka Kosierska, Ostrężnik i Żywica.
Według jednych opisów Bóbr ma 272 km długości: 270 km w Polsce i dwa kilometry w Czechach. Inne opracowania mówią jednak o 279 km, z czego 276 km miałoby przypadać na Polskę, a trzy na Czechy. Spotyka się także wartość 268 km. Rzekę zalicza się do dziesięciu najdłuższych rzek Polski, a według części opisów zajmuje wśród nich dziesiąte miejsce.
Niewielkie rozbieżności dotyczą także dorzecza: obok 5876 km², dzielonych na 5830 km² polskich i 46 km² czeskich, podaje się 5874 km², w tym 44 km² po stronie czeskiej. Polski udział jest w obu wariantach identyczny.
W ujęciu, które przyjmuje długość 268 km, ujście leży na wysokości 39 m n.p.m., a dorzecze zajmuje 5882 km²; przy źródle położonym na 780 m n.p.m. daje to 741 m różnicy wysokości i spadek koryta 2,8‰. Średni przepływ rzeki wynosi 44,3 m³/s, choć podawana jest też wartość 44,8 m³/s.
Rzeka odznacza się dużymi wahaniami wodostanów. Według jednych źródeł powodzie zdarzają się na niej często; według innych, odkąd zaporę w Pilchowicach oddano do użytku, nawiedziły one dolinę Bobru tylko w latach 1915, 1926, 1930, 1938, 1958, 1997 i 2024. Powodują je zarówno deszcze, jak i topniejący śnieg.
Zwierciadło wody może się przy tym podnieść o trzy do czterech metrów.
Decyzję o budowie zapory w Pilchowicach podjęto 3 lipca 1900 roku w następstwie dużej powodzi z 1897 roku, a w trakcie budowy wezbrana woda podtapiała dół fundamentowy w latach 1906, 1908 i 1909. W górnym biegu zbiornik Bukówka zmniejszył pierwszą falę wezbrania z lipca 1997 roku o 87,1%.
Odpowiedzią na kapryśny reżim wodny była budowa zbiorników. Powstawały one na Bobrze i na zasilających go rzekach pod koniec XIX oraz na początku XX wieku. Największym jest Jezioro Pilchowickie w Pilchowicach koło Jeleniej Góry, mieszczące 50 mln m³; na Kwisie utworzono Jezioro Leśniańskie i Jezioro Złotnickie o pojemnościach odpowiednio 10,5 i 15 mln m³. W górnym biegu rzeka zasila ponadto zbiornik Bukówka.
Zaporę w Pilchowicach niedaleko Jeleniej Góry wznoszono w latach 1904–1912, choć jako początek prac podaje się też rok 1903. Powstała wtedy największa budowla tego rodzaju w Europie, przewyższająca nawet ukończoną w 1905 roku zaporę Urft, a utworzone przez nią jezioro ma około czterech kilometrów długości. Ciężką konstrukcję murową, zaprojektowaną według zasady Intzego, posadowiono na gnejsie. Obiekt służy ochronie przeciwpowodziowej i wytwarzaniu energii. W elektrowni przy zaporze pracowało sześć turbin Francisa o mocy od jednego do trzech megawatów każda, dostarczonych przez wytwórnie Voith oraz Siemens-Schuckert, z generatorami AEG; roczna produkcja wynosiła około 20 mln kWh, a moc zainstalowana – 7585 kW. Po modernizacji przeprowadzonej w 2013 roku, w ramach której zastosowano nowe turbozespoły, moc elektrowni wzrosła z 7,5 do 13,364 MW.
Jezioro Pilchowickie (niem. Bobertalsperre) zajmuje 240 ha, a jego lustro wody znajduje się na wysokości 287 m n.p.m.; długość zbiornika podaje się także jako 7 km. Głębokość zmienia się od 40 do 47 m zależnie od pracy elektrowni. Zapora w Pilchowicach, położona w gminie Wleń i nazywana po niemiecku Bobertalsperre Mauer, Talsperre Mauer lub Mauertalsperre, ma 62 m wysokości, 290 m długości w koronie i 140 m u podstawy, a grubość jej muru wynosi 50 m u dołu i 7 m w koronie. Jest najwyższą w Polsce zaporą kamienną i łukową, a zarazem drugą co do wysokości zaporą wodną w kraju (po zaporze w Solinie) i drugą najstarszą (po zaporze w Leśnej).
Według jeszcze innych danych pierwsze prace przy zaporze rozpoczęto już w 1902 roku. Budowę prowadziła firma B. Liebold & Co. AG z Holzminden i Berlina pod kierownictwem Alberta Cucchiera, a projekt opracowali prof. Otto Intze i dr Curt Bachmann. W 1904 roku zaczęto drążyć kanał o szerokości 9 m, wysokości 7 m i długości 383 m, który miał odprowadzać wodę z placu budowy; w odległości 152 m od jego wlotu znajduje się 45-metrowy szyb z betonową śluzą regulującą przepływ, działającą do dziś. Przegroda wzniesiona przed wlotem kanału przetrwała pod powierzchnią wody i chroni zaporę przed cięższymi fragmentami skał przesuwanymi po dnie. Kamień węgielny wraz z aktem erekcyjnym wmurowano uroczyście 20 czerwca 1908 roku.
Z budową zapory wiązała się linia kolejowa Jelenia Góra – Żagań, zwana Koleją Doliny Bobru, budowana od 1902 roku: zapora miała pełnić funkcje przeciwpowodziowe, energetyczne i turystyczne, a kolej wraz z mostem – zapewnić do niej dojazd. Most kolejowy nad jeziorem, długi na 131,7 m, zbudowała w 1909 roku firma B. Liebold & Co. AG z Holzminden kosztem 260 tysięcy marek. Wysadzony w maju 1945 roku, most został odbudowany i ponownie oddany do użytku w listopadzie 1946 roku. Uroczystość z 16 listopada 1912 roku z udziałem cesarza Wilhelma II opisywana jest jako oddanie zapory do użytku albo jako otwarcie mostu.
W elektrowni przy zaporze znajdowało się początkowo pięć zespołów turbin, a od lat dwudziestych XX wieku – sześć. W czerwcu 2026 roku, w ramach remontu zapory, zbiornik opróżniono. Szybkie obniżanie poziomu wody doprowadziło do katastrofy ekologicznej: masowo ginęły ryby, małże i inne organizmy wodne w zbiorniku oraz w Bobrze poniżej zapory, a w ciągu kilku dni wyłowiono 15 ton martwych ryb. Podobną katastrofą zakończyło się opróżnienie zbiornika podczas poprzedniego remontu, w 1978 roku.
Jezioro Bukowskie, znane też jako zbiornik Bukówka, leży w dolinie Bobru w gminie Lubawka, w powiecie kamiennogórskim. Zapora czołowa zamyka przełom rzeki przez Szczepanowski Grzbiet na zachód od wsi Bukówka; zlewnia w przekroju zapory ma powierzchnię 58,5 km². Zbiornik zasilają przede wszystkim Bóbr, Bachorzyna i Złotna. Przy maksymalnym piętrzeniu zajmuje 199 ha, a jego pojemność całkowita wynosi około 16,9 mln m³; pojemność użytkowa to 12,009 mln m³, a stała pojemność powodziowa – 3,873 mln m³.
Pierwotnie, w latach 1903–1907, po wzniesieniu zapory w przełomie powstał tu suchy zbiornik retencyjny. W latach 1978–1989 zbiornik powiększono: w przełomie stanęła zapora ziemna o wysokości 25,5 m z ekranem betonowym, a po zachodniej stronie czaszy – zapora boczna osłaniająca wieś Miszkowice; poza rejonem tej wsi prawie całą czaszę zamykają naturalne brzegi. Zbiornik uruchomiono w 1989 roku. Bukówka należy do najwyżej położonych zbiorników zaporowych w Polsce, a rzędna korony zapory wynosi 537,10 m n.p.m.
Zbiornik służy retencji i zaopatrzeniu w wodę pitną: utrzymuje w Bobrze przepływ nienaruszalny, a w okresach niżówek zapewnia w rzece wodę dla Zakładu Uzdatniania Wody w Marciszowie. Upust denny tworzą dwie rury o średnicy 1200 mm każda, zdolne odprowadzić 37 m³/s, przy przepływie dozwolonym wynoszącym jedynie 8 m³/s; wodę można upuszczać z dwóch poziomów. Zaporę wyposażono ponadto w przelew powierzchniowy, galerię zastrzykowo-kontrolną i wieżę upustów dennych, a rurociąg nieczynnego ujęcia wody wodociągowej zasila elektrownię wodną Bukówka. Na Cyplu Miszkowickim, od strony Miszkowic i Paprotek, w ramach współfinansowanego ze środków unijnych projektu „Łączy nas Bóbr” urządzono zaplecze turystyczne, m.in. slipy do wodowania łodzi i trasy pieszo-rowerowe.
W Borowym Jarze, na terenie Parku Krajobrazowego Doliny Bobru, leży Jezioro Modre, zbiornik zaporowy o długości około 1 km, zbudowany w latach 1924–1925. Na głównym spiętrzeniu, zamkniętym zaporą wysoką na około 10 m i długą na 80 m, działa trzyturbinowa elektrownia wodna Bobrowice I o mocy 1 MW. W górnym odcinku jeziora, w okolicy papierni zniszczonej w 1945 roku, pracuje druga elektrownia, Bobrowice II, której dwie turbiny mają łączną moc 0,23 MW. Na południowym brzegu stoi schronisko PTTK „Perła Zachodu”, a nad taflą przewieszono kładkę, po której można dojść do pobliskich skał i na wzniesienie Wieżyca (niem. Turm Stein).
Od strony Jeleniej Góry (około 4 km) prowadzi nad jezioro odnowiona droga spacerowa od Wzgórza Krzywoustego, a od strony Siedlęcina (około 1 km) można tu dojechać samochodem. W sierpniu 2006 roku zbiornik opróżniono na czas prac konserwacyjnych; zbyt szybkie spuszczenie wody wywołało katastrofę ekologiczną, natomiast prace modernizacyjne w 2014 roku nie spowodowały już podobnych zniszczeń.
Niżej, między Jeziorem Modrym a Jeziorem Pilchowickim, leży Jezioro Wrzeszczyńskie w gminie Jeżów Sudecki, w powiecie karkonoskim, powstałe w latach 1926–1927. Ma 40 ha powierzchni, około 3 km długości, do 200 m szerokości i 2 mln m³ pojemności, a wysokość jego zapory wynosi 21 m. Jest najmłodszym z energetycznych zbiorników na Bobrze i pełni funkcję zbiornika wyrównawczego dla Jeziora Pilchowickiego; elektrownia Wrzeszczyn ma dwa generatory, których łączna moc wynosi 4,2 MW. Wzdłuż brzegu biegnie żółty szlak turystyczny z Siedlęcina do Lubomierza.
W Rakowicach Wielkich i Rakowicach Małych koło Lwówka Śląskiego rzeka przepływa przez Jezioro Rakowickie – sztuczny zbiornik, który powstał po zatopieniu wyrobisk żwirowni i jest potocznie nazywany Żwirownią. Leży on w niecce lwóweckiej na Pogórzu Izerskim, a lustro wody znajduje się na wysokości około 190 m n.p.m. Rozciąga się od elektrowni wodnej Rakowice na południu po miejsce na północy, w którym do Bobru uchodzi potok Chmielnik; oprócz Bobru zasilają go Rakówka i Chmielnik. Południowa część (Jezioro Rakowickie I) ma około 80 ha, a północna (Jezioro Rakowickie II) – około 73 ha, co daje łącznie około 153 ha. Maksymalna długość zbiornika wynosi około 4100 m, szerokość – około 1000 m, a głębokość – 20 m; linia brzegowa liczy około 15 400 m. Jest to największy akwen gminy Lwówek Śląski.
Dawniej istniało tu pięć odrębnych zbiorników, które połączyły się wskutek powodzi i systematycznego wydobywania żwiru. W obrębie jeziora działa kopalnia surowców mineralnych Rakowice Wielkie, położona około 4 km na północny zachód od Lwówka Śląskiego. Wschodnie brzegi są piaszczyste, a zachodnie porastają głównie drzewa i krzewy. W zarybionym zbiorniku żyją pstrągi, sandacze, karpie, leszcze, karasie, okonie, jazie i płotki. Nad wodą działają bezpłatne, niestrzeżone kąpielisko, przystań, wypożyczalnia sprzętu wodnego i klub żeglarski „Czerwony Rak”.
Na Bobrze, na jego lewym dopływie Kwisie oraz na Nysie Łużyckiej działa Zespół Elektrowni Wodnych Dychów. Kompleks zaprojektował instytut Lengidroprojekt; tworzy go siedemnaście siłowni o łącznej mocy 79,5 MW, z których dziewięć stoi nad samym Bobrem. Elektrownia w Dychowie pracuje w układzie szczytowo-pompowym.
Zespół Elektrowni Wodnych Dychów utworzono 1 lipca 1991 roku z siedzibą w Dychowie, a od 31 marca 2011 roku działa on jako oddział spółki PGE Energia Odnawialna SA w Polskiej Grupie Energetycznej. Łączną moc zainstalowaną siedemnastu elektrowni zespołu określa się także na 103 MW, z czego 88 MW przypada na elektrownię szczytowo-pompową Dychów; pozostałe siłownie są przepływowe, o mocy od 0,3 do 4,5 MW. Oprócz obiektów na Bobrze i Nysie Łużyckiej w skład zespołu wchodzi elektrownia Kliczków na Kwisie, uruchomiona w 1994 roku.
Na samym Bobrze do zespołu należą elektrownie wodne (w nawiasach lata uruchomienia): Szprotawa (1998), Małomice (1911, ponownie 1992), Żagań I (1898), Żagań II (1900), Grajówka (1922), Gorzupia I (1935), Gorzupia II (1998), Dychów (1936) i Raduszec (1935). W dolnym odcinku doliny elektrownie wodne powstały w Dychowie i w Starym Raduszcu, a ostatnim akwenem na biegu rzeki przed ujściem jest Jezioro Raduszeckie.
Spośród elektrowni wodnych na rzece największe są Dychów koło Krosna Odrzańskiego oraz Pilchowice przy Jeziorze Pilchowickim.
Kanał Dychowski, kanał derywacyjny o długości ponad 20 km, zbudowany w latach 1933–1936, doprowadza wodę z Bobru do zbiornika przy elektrowni w Dychowie. Zaczyna się na Bobrze w Krzywańcu i kończy, również na Bobrze, w Dychowie, gdzie zasila Jezioro Dychowskie (Dychowski Zbiornik Wodny) w gminie Bobrowice. Ten sztuczny zbiornik, wybudowany przez Niemców w latach 1932–1936, zajmuje około 1 km², mieści 4 mln m³ wody i ma 10 m głębokości; zamyka go zapora o wysokości 27 m, a lustro wody leży na wysokości 73 m n.p.m. Zbiornik służy wyrównywaniu przepływu na potrzeby elektrowni. Kanał ma przede wszystkim znaczenie energetyczne, w pewnym stopniu także turystyczne; przerzucono nad nim dawny most kolejowy nieistniejącej już linii Lubsko – Krosno Odrzańskie.
Nad Bobrem, od źródeł po okolice Bolesławca, oraz nad jego dopływami odnotowano około 100 miejsc, w których stały historyczne młyny wodne. Wiele z nich już nie istnieje, a część po przebudowie służy innym celom. Bezpośrednio nad rzeką stały m.in. tartak w Bukówce (niem. Sägemühle Buchwald), dolny młyn w Janiszowie (Niedermühle Johnsdorf), pierwotnie zbożowy górny młyn w Ciechanowicach (Obermühle Rudelstadt) i tartak w Dębowym Gaju (Sägemühle Siebeneichen). Młyn we Wleniu (Lähn-Mühle), zamieniony później na gospodę „Zum Schwarzen Adler”, rozebrano, a jego dokładne położenie nie jest znane.
Kilka dawnych młynów mieści dziś elektrownie wodne. Małe elektrownie działają w dawnym dolnym młynie w Janiszowie oraz w Marczowie, w dawnym młynie Schlimme-Mühle Märzdorf. W Jeleniej Górze miejsce dawnej papierni, później fabryki papieru Weltende, zajmują elektrownie Bobrowice III i IV, a w Siedlęcinie młyn Boberröhrsdorf przekształcono najpierw w wytwórnię ścieru drzewnego, a następnie w elektrownię Bobrowice II. W Rakowicach Wielkich działa ponadto od 2005 roku mała elektrownia wodna Rakowice.
W Bolesławcu dolinę Bobru przecina kamienny wiadukt kolejowy, nazywany po niemiecku Boberviadukt; jego dawna nazwa to Viaduct in Bunzlau. Zbudowano go z kredowego piaskowca z kopalni w Dobrej w ramach przedłużania w kierunku Węglińca linii kolejowej, którą w 1845 roku doprowadzono do Bolesławca. Przeprawę wykonano według projektu pruskiego architekta Fryderyka Engelhardta Gansela, który zakładał długie nasypy i niemal półkilometrowy wiadukt na trzydziestu pięciu kamiennych łukach, przypominający antyczne akwedukty. Obiekt ma 490 m długości, 8 m szerokości i dwa tory, a jego 35 przęseł ma rozpiętość 15 m, 11,5 m lub 5,65 m.
Kamień węgielny położono w maju 1844 roku, a prace ruszyły 18 czerwca tego roku; przy samej budowie pracowało ponad 600 osób, a kolejnych 3200 było z nią związanych pośrednio. Wiadukt ukończono w lipcu 1846 roku; we wrześniu rozpoczął się po nim rozkładowy ruch pociągów, a w tym samym miesiącu uroczystego otwarcia dokonał król Fryderyk Wilhelm IV. W lutym 1945 roku wycofujące się wojska niemieckie wysadziły jedno z przęseł i trzy sklepienia; odbudowę zakończono w 1947 roku, co przywróciło pełną przejezdność linii. W sierpniu 2006 roku na wewnętrznych ścianach filarów zamontowano 58 projektorów oświetlających budowlę, a w październiku 2009 roku zakończono remont generalny, po którym pociągi mogą jeździć po wiadukcie z prędkością 160 km/h.
Inne przeprawy kolejowe nad rzeką to m.in. wiadukt w Starych Janowicach oraz most nad Jeziorem Pilchowickim na linii Jelenia Góra – Żagań. W pobliżu Bolesławca rzekę przekracza także most autostrady A4.
Brak żeglowności nie przeszkodził rzece stać się popularnym celem spływów. Kajakiem można przepłynąć 251 km jej biegu, a wśród kajakarzy Bóbr cieszy się dużą sympatią.
Raz w roku, w maju, odbywa się czterodniowy Międzynarodowy Spływ Kajakowy im. Andrzeja Strycharczyka na Bobrze. Trasa prowadzi z Janowic Wielkich do Bolesławca: pierwszy etap kończy się w Jeleniej Górze, drugi – przy zaporze w Pilchowicach, trzeci wiedzie z Wlenia do Lwówka Śląskiego, a ostatni – ze Lwówka do Bolesławca. Do 2000 roku spływ odbywał się na innej trasie: ze Lwówka Śląskiego do Żagania, z postojami w Bolesławcu, Parkoszowie i Szprotawie.
Od średniowiecza dolny odcinek Bobru, poniżej Żagania i ujścia Kwisy, oddzielał Śląsk na wschodzie od Dolnych Łużyc na zachodzie. Po tym, jak w 937 roku Otton I ustanowił Saską Marchię Wschodnią na ziemiach Słowian połabskich, margrabia Gero do 963 roku podporządkował sobie tereny łużyckie aż po granicę z państwem polskim, określanym jako Civitas Schinesghe. Po śmierci Gerona w 965 roku rzeka została wyznaczona jako wschodnia granica nowo utworzonej Marchii Łużyckiej w Świętym Cesarstwie Rzymskim.
Podczas zjazdu gnieźnieńskiego w 1000 roku cesarz Otton III uznał zwierzchność Bolesława Chrobrego nad jego ziemiami. Bolesław rościł sobie jednak prawa także do obszarów na zachód od Bobru i przejściowo uzyskał je na mocy pokoju w Budziszynie z 1018 roku. Do 1031 roku cesarz Konrad II odzyskał te ziemie i przywrócił wcześniejszy stan rzeczy. Granica stała się wewnętrzna dopiero wtedy, gdy król czeski Jan Luksemburski stopniowo uzależnił od siebie piastowskich książąt śląskich i włączył ich ziemie do Korony Czeskiej, na co król polski Kazimierz III zgodził się w układzie trenczyńskim z 1335 roku; od tej pory zarówno Łużyce na zachodzie, jak i Śląsk na wschodzie należały do krajów Korony Czeskiej.
W czasie wojen napoleońskich, w 1813 roku, wojska francuskie stoczyły nad Bobrem w okolicy Lwówka Śląskiego, pod Płakowicami, dwie bitwy; po stronie Napoleona walczyli także Polacy. Pierwsze starcie, 22 sierpnia, przyniosło Napoleonowi zwycięstwo nad wojskami pruskimi.
Siedem dni później, 29 sierpnia, doszło do drugiej bitwy, zakończonej klęską Francuzów. Dywizjon generała Puthoda, który nie brał udziału w walkach nad Kaczawą, cofał się w stronę Jeleniej Góry, by tam przeprawić się na lewy brzeg. Wezbrana woda zerwała jednak mosty, więc oddziały ruszyły w dół rzeki. Próba zbudowania przeprawy w Płakowicach spełzła na niczym wobec wzburzonego nurtu, a naciskani przez korpus Langerona żołnierze rzucili się wpław. Zginęło wówczas dwa tysiące żołnierzy, w tym generał i pułkownik; na drugi brzeg miało się przedostać zaledwie czterdziestu. Przez kilka kolejnych dni rzeka wyrzucała na brzegi ciała topielców, które pochowano w zbiorowej mogile na łące pod Brunowem.
W czasie drugiej wojny światowej w leżącym nad rzeką Pstrążu, znanym też pod nazwą Świętoszów, a później Strachów, działał niemiecki ośrodek opracowywania i testowania broni przeciwpancernej. Po wojnie stacjonował tam 255. gwardyjski pułk zmotoryzowany 20. dywizji pancernej.
W 1945 roku w rejonie Żagania toczyły się walki o sforsowanie Bobru. Dnia 13 lutego tego roku starszyna gwardii Michaił Aleksandrowicz Mazurin z 72. samodzielnego gwardyjskiego ciężkiego pułku pancernego otrzymał Złotą Gwiazdę i tytuł Bohatera Związku Radzieckiego za udaremnienie próby przeprawy dużych sił niemieckich.
W tym samym roku, podczas konferencji poczdamskiej, rzeka pojawiła się w rozmowach o kształcie powojennych Niemiec. Stany Zjednoczone i Wielka Brytania przez krótki czas proponowały wówczas, zamiast granicy na Odrze i Nysie, linię biegnącą Odrą, Bobrem i Kwisą – tę samą, która do XIV wieku wyznaczała wschodnią granicę Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Strona radziecka, zdecydowana już na wariant nyski, odmówiła zgody.
Poszczególne odcinki doliny objęto rozmaitymi formami ochrony, a sama rzeka bierze początek na skraju czeskiego Karkonoskiego Parku Narodowego, tuż przy granicy z Polską.
Wśród parków krajobrazowych obejmujących dolinę wymienia się Park Krajobrazowy Doliny Bobru, a także Rudawski Park Krajobrazowy i Przemkowski Park Krajobrazowy.
Park Krajobrazowy Doliny Bobru powołano 16 listopada 1989 roku uchwałą nr VIII/47/89 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Jeleniej Górze; w tym mieście znajduje się też siedziba parku. Park zajmuje 10 943 ha, w tym 4215 ha lasów (32%), a jego otulina obejmuje 12 552 ha. Leży w granicach gmin Wleń, Lwówek Śląski, Lubomierz, Stara Kamienica, Jeżów Sudecki, Świerzawa i Jelenia Góra, na obszarze Pogórza Izerskiego, Pogórza Kaczawskiego i Gór Kaczawskich. Najwyższym wzniesieniem parku jest Siedlęcinka (495 m n.p.m.), a otuliny – Wapienna (505 m n.p.m.).
W parku znajdują się dwa rezerwaty przyrody. Rezerwat Góra Zamkowa w gminie Wleń, utworzony w 1994 roku na powierzchni 21,00 ha, chroni grądy z licznymi cennymi gatunkami roślin oraz zabytki kultury materialnej. Rezerwat Dziki Wąwóz w gminie Lubomierz, ustanowiony w 2025 roku na 36,57 ha, ma zachować zboczowe lasy klonowo-lipowe i grądy wraz z walorami krajobrazowymi i geomorfologicznymi wąwozu Maciejowickiego Potoku. Wśród form ochrony przyrody wymienia się też specjalne obszary ochrony siedlisk sieci Natura 2000: „Ostoja nad Bobrem” o powierzchni 15 373 ha i „Panieńskie Skały” o powierzchni 11,5 ha. Na terenie parku ustanowiono 8 pomników przyrody: jaskinię Zimna Dziura w gminie Lwówek Śląski, buk pospolity w gminie Lubomierz oraz – w gminie Wleń – Dąb Napoleoński, Dąb Grzegorz, Dąb Pokoju, dąb szypułkowy, leszczynę pospolitą i skałkę bazaltową będącą nekiem wulkanicznym.
W parku żyją m.in. jeleń, sarna europejska, dzik, lis, kuna, tchórz, zając i puchacz, a na strychu kościoła św. Mikołaja we Wleniu – nocek duży. Rosną tu m.in. bluszcz pospolity, goryczka krzyżowa i goryczka orzęsiona, irga czarna, kruszczyk błotny, naparstnica purpurowa, orlik pospolity, tojad dzióbaty, wiciokrzew pomorski i włosocień cienisty. W parku i jego otulinie wytyczono około 92 km szlaków turystycznych (61 km w parku i 31 km w otulinie), w tym dwa szlaki dalekobieżne: niebieski Szlak Międzynarodowy E3 i zielony Szlak Zamków Piastowskich. Przez park prowadzi też Euroregionalny Turystyczny Szlak Rowerowy „Dolina Bobru” (ER-6), a jednym z punktów widokowych jest grupa skalna Stanek przy ujściu Kamienicy do Bobru, na wysokości 350 m n.p.m.
Bóbr uchodzi do Odry.
Opracowano na podstawie artykułu Bóbr (dopływ Odry) w polskiej Wikipedii oraz odpowiadających mu artykułów w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, czeskiej, rosyjskiej, ukraińskiej, litewskiej; wykorzystano także artykuły: Dolina Bobru, Dolina Dolnego Bobru, Jezioro Pilchowickie, Zapora Pilchowice, Jezioro Bukowskie (Lubawka), Jezioro Modre (Dolina Bobru), Jezioro Wrzeszczyńskie, Jezioro Rakowickie, Wiadukt kolejowy w Bolesławcu, Park Krajobrazowy Doliny Bobru, Kwisa, Kanał Dychowski, Jezioro Dychowskie, Zespół Elektrowni Wodnych Dychów, Liste von Mühlen am Bóbr (Wikipedia w wersji niemieckiej) (licencja CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane, a tam, gdzie różnią się od cytowanego artykułu, wartości podane w samym artykule. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Bóbr