| Długość | 96,4 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 1160 km² |
| Uchodzi do | Wisła |
Skawa nie ma jednego wyraźnego źródła — wypływa kilkoma potokami spod przełęczy położonej na wysokości około 700 m n.p.m., w Beskidzie Żywieckim. Sama przełęcz bywa nazywana Spytkowicką, ale spotyka się dla niej także nazwę Bory z podaną wysokością 709 m. Źródliska leżą w gminie Spytkowice, przy wsi o tej samej nazwie, mniej więcej dwanaście kilometrów na zachód od Rabki-Zdroju. Górny odcinek zachował własną, tradycyjną nazwę: mówi się o nim Wsiowy Potok.
Kierunek pierwszych kilometrów opisywany jest niejednolicie — raz jako wschodni, raz jako północno-wschodni, prowadzący przez wieś Spytkowice. Zgodne jest natomiast to, co następuje później: rzeka zawraca ku północnemu zachodowi i tak ustawiona wchodzi w bieg środkowy.
Na dwudziestym siódmym kilometrze Skawa mija Jordanów. Płynąc dalej przez Maków Podhalański, oddziela Beskid Żywiecki na południu od Beskidu Makowskiego na północy. W Suchej Beskidzkiej, po pięćdziesięciu czterech kilometrach od źródeł, zmienia kierunek na północny i przecina wschodni skraj Beskidu Małego.
Wadowice na siedemdziesiątym piątym kilometrze wyznaczają kolejną granicę krajobrazową — tu rzeka wkracza na Pogórze Wielickie. W dolnym biegu podąża na północ, mijając Zator na cztery kilometry przed końcem trasy. Uchodzi do Wisły w okolicy wsi Smolice, zaraz za tamtejszym stopniem wodnym wchodzącym w skład Drogi Wodnej Górnej Wisły; w niektórych opisach miejsce ujścia wskazywane jest jednak we wsi Podolsze.
Całość biegu zamyka się w 96,4 km, choć bywa ta wartość zaokrąglana do 96. Rzeka jest przy tym wyraźnie kręta: przy najkrótszej odległości między źródłem a ujściem wynoszącej 56,80 km współczynnik krętości sięga 1,70. Trasa prowadzi przez Beskidy Zachodnie i Pogórze Zachodniobeskidzkie — kolejno Beskid Żywiecki, Makowski i Mały — a następnie między Pogórzem Śląskim a Wielickim, aż po Dolinę Wisły. Cały bieg mieści się w województwie małopolskim, w powiatach nowotarskim, suskim i oświęcimskim.
Dorzecze obejmuje 1160 km² i — z wyjątkiem miejscowości Las — również w całości należy do Małopolski. Dzieli się, podobnie jak sam bieg rzeki, na część górską i przedgórską. Umowną granicę wyznacza profil hydrologiczny Wadowice, ustawiony na dwudziestym pierwszym kilometrze licząc od ujścia; zamykana przez niego zlewnia górska liczy 835 km².
Za najważniejsze dopływy uchodzi dziesięć cieków. Z lewej strony są to Bystrzanka, Skawica, Grzechynka, Stryszawka, Tarnawka i Wieprzówka, z prawej — Malejówka, Paleczka, Stryszówka oraz potok występujący pod nazwą Żarnowianka, w innych wykazach zapisywany jako Żarnowska Woda.
Pełna lista jest znacznie dłuższa i obejmuje ponad pięćdziesiąt nazw. Sporą ich grupę tworzą cieki mające w nazwie słowo „potok": Bandurów Potok, Baranów Potok, Dzialski Potok, Głęboki Potok, Potok Księży, Niedorowski Potok, Plebański Potok, Potok pod Stachurą, Skawski Potok, Snukowy Potok, Szeroki Potok, Wronków Potok i Zarębski Potok.
Dalsze pozycje wykazu to Choczenka, Dąbrówka, Kleczanka, Osielczyk, Ponikiewka, Radoczanka, Śleszówka, Zygodówka i Łowiczanka. Resztę wypełniają Bachorzówka, Brzanów, Brzezina, Bystrz, Cadynka, Cechówka, Czarczówka, Czerna, Dudrakówka, Jastrzębnik, Jaszczurówka, Kosiczne, Łękawka, Młynówka, Nawieśnica, Pożoga, Pudłówka, Sarnówka, Stachorówka, Stanaszkówka, Strącze, Szczepankówka i Wieprzec. Poza nazwanymi dopływami rzekę zasilają jeszcze bezimienne strumienie oraz wody piętrzone niewielkimi zaporami.
Do ważniejszych osad nad Skawą zalicza się Spytkowice, Skawę, Jordanów, Bystrą Podhalańską, Osielec i Juszczyn, dalej Maków Podhalański, Suchą Beskidzką, Zembrzyce i Tarnawę Dolną, a w dolnej części biegu Wadowice, Skawce oraz Zator. Prawa miejskie spośród nich mają Jordanów, Maków Podhalański, Sucha Beskidzka, Wadowice i Zator.
W opisach doliny i w kronikach wezbrań pojawiają się ponadto Świnna Poręba, Woźniki, Radocza, Jaroszowice, Gorzeń, Mucharz, Laskowa, Dąbrówka i Smolice.
Najstarszy znany zapis nazwy pochodzi z 1274 roku, gdzie rzeka figuruje jako fluvio Scaua; wzmianka ta wiąże się z tak zwanym korytarzem Radwanitów. Samą nazwę wyprowadza się od prasłowiańskiego czasownika o znaczeniu „kręcić".
W 1445 roku rzeka stała się osią nowo utworzonego księstwa zatorskiego. Znacznie później, w czasie II wojny światowej, jej środkowy bieg między Woźnikami a Suchą wyznaczał granicę między III Rzeszą a Generalnym Gubernatorstwem; posługiwano się wtedy niemiecką nazwą Schaue. Osadnictwu w tej dolinie poświęcono osobne opracowanie, wydane w 2016 roku pod tytułem „Najstarsze osadnictwo w dolinie Skawy".
Do końca XIX wieku Skawa zachowywała układ typowy dla karpackich dopływów Wisły: wielonurtowy, roztokowy albo wielokorytowy. Najbardziej rozbudowany system kilku równoległych koryt działał w dolnym biegu, w rejonie Zatora, gdzie cały pas rzeczny osiągał do dziewięciuset metrów szerokości.
Regulację przeprowadzono, traktując Skawę jako jedną z „rzek kanałowych", czyli takich, które miały mieć bezpośredni związek z Kanałem Galicyjskim budowanym od 1911 roku; wykonany fragment tego kanału włączono następnie w trasę Kanału Łączańskiego. Do końca lat czterdziestych XX wieku odcinek od Jordanowa aż po ujście w Smolicach ściśnięto do pojedynczego koryta. Dzisiejszy nurt pozostaje w większości uregulowany, a odcinki rozszerzone, o charakterze wielonurtowym, zachowały się jedynie miejscami. Bodźcem do prac była decyzja rządu wiedeńskiego, podjęta po dotkliwych stratach powodziowych z 1884 roku.
Reżim hydrologiczny Skawy jest górski, co oznacza małą bezwładność i dużą amplitudę przepływów: wezbrania przychodzą gwałtownie, ale trwają krótko. Potencjał powodziowy rzeki jest przez to znaczny i zapisał się w dziejach doliny serią katastrof.
Najstarsza odnotowana z nich, z 1580 roku, najmocniej uderzyła w dolny odcinek — wezbrane wody zniosły całą wieś Wiglowice, po której pozostała jedynie nazwa jednego z przysiółków Laskowej na prawym brzegu. W 1783 roku największe szkody poniosła Sucha, gdzie rzeka zniszczyła nadrzeczną, lewobrzeżną część miasta i zabrała większość brodów; wtedy właśnie uznano, że w Wadowicach potrzebna jest pierwsza przeprawa mostowa.
Powodzie powtarzały się szczególnie często w pierwszych dwóch dekadach XIX wieku, co miało bezpośrednie skutki komunikacyjne. Drogę z Wadowic do Suchej, budowaną w latach czterdziestych tego stulecia, poprowadzono w całości lewym brzegiem, mimo oczywistych trudności terenowych. Wcześniejszy trakt między Gorzeniem a Mucharzem przekraczał meandry rzeki w bród wielokrotnie, więc podczas wezbrań stawał się nieprzejezdny.
W lipcu 1867 roku ulewy podniosły stan wody w Wadowicach na tyle, że rzeka wylała daleko poza łożysko, wyrządzając duże szkody i odcinając most na drodze pocztowej. Straty w powiecie wadowickim w 1884 roku, zwłaszcza w uprawach rolnych, okazały się na tyle poważne, że skłoniły władze w Wiedniu do objęcia rzeki regulacją. Pięciotygodniowe opady z czerwca i lipca 1903 roku wywołały jedną z największych powodzi nie tylko na samej Skawie, ale i na całej górnej Wiśle; skutki były podobne jak dziewiętnaście lat wcześniej — na terenach zalanych zapanował głód.
Rekordowe stany przyniósł rok 1934, kiedy większość rzek karpackich osiągnęła swoje maksima. W leżących nad Skawą Woźnikach 17 lipca odnotowano wzrost poziomu wody o pięć metrów. Między 16 a 18 lipca rzeka zalała całą dolną Radoczę, przerwała wały i w dwóch miejscach uszkodziła tor linii kolejowej Trzebinia–Wadowice. W Jaroszowicach woda zalewająca gospodarstwa i uprawy utrzymywała się co najmniej przez tydzień.
Ponieważ uporządkowanie rzeki o tak częstych wylewach traktowano od lat priorytetowo, w Świnnej Porębie od 1986 roku budowano zbiornik zaporowy. Miał on chronić dolinę przed powodzią i zarazem dostarczać wodę mieszkańcom oraz przemysłowi. Terminy okazały się ruchome — zakończenie prac zapowiadano jeszcze na 2014 rok — ostatecznie zaporę otwarto, a zbiornik zalano, w 2017 roku. Był to pierwszy taki akwen na Skawie.
W dolinie rzeki potwierdzono stanowiska dwóch gatunków roślin rzadkich w Karpatach: rdestnicy nawodnej w Dąbrówce oraz rdestnicy włosowatej w Świnnej Porębie.
Ichtiofauna odpowiada górskiemu charakterowi cieku. W wodach Skawy żyją pstrąg potokowy, strzebla potokowa i lipień, a także głowacze.
Skawa uchodzi do rzeki Wisła.
Opracowano na podstawie artykułu Skawa (rzeka) w polskiej Wikipedii oraz jego odpowiedników w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, ukraińskiej (CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane / infoboks polskiej Wikipedii. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Skawa