| Długość | 808,2 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 54 529 km² |
| Średni przepływ | 195 m³/s (przy ujściu) |
| Uchodzi do | Odry |
Wśród rzek płynących przez Polskę Warta ustępuje długością jedynie dwóm, a spośród tych, których cały bieg mieści się w granicach państwa, zajmuje drugie miejsce. Jest najważniejszym dopływem Odry i uchodzi do niej z prawej strony. Poza polszczyzną rzeka nosi nazwy: niemiecką Warthe, łacińską i czeską Varta oraz rosyjską Варта.
Rzeka płynie przez województwa śląskie, łódzkie, wielkopolskie i lubuskie. Zaczyna bieg na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, przemierza kolejno ziemię łódzką, Wielkopolskę i ziemię lubuską, po czym pod Kostrzynem osiąga granicę z Niemcami.
W miejscu połączenia obu rzek Warta okazuje się dłuższa od Odry: jej bieg od źródeł do punktu spotkania przewyższa długością drogę, jaką do tego samego miejsca pokonuje od swoich źródeł rzeka główna. Wody niesie jednak wyraźnie mniej, ponieważ jej zlewnia leży niemal w całości na stosunkowo suchym Niżu Polskim.
Źródło bije na wysokości 380 m n.p.m. Wysokość ujścia podawana jest rozbieżnie – według jednych danych wynosi 12 m n.p.m., według innych 9 m – natomiast współrzędne tego punktu w obu ujęciach wskazują praktycznie to samo miejsce, w okolicach 52°35′ szerokości północnej i 14°36′ długości wschodniej.
Początek rzece daje źródło w Kromołowie, ujęte w kaplicy pod wezwaniem św. Jana Nepomucena. Kromołów był niegdyś odrębnym miastem, obecnie stanowi część Zawiercia. Miejsce wypływu opisuje się też inaczej: na stoku Jury Krakowsko-Częstochowskiej, powyżej osady Mrzygłód pod Kromołowem, na wschód od Zawiercia.
Kromołów, w którym leży źródło, jest najstarszą częścią Zawiercia, a samo źródło znajduje się na wschodnim skraju miasta. Stojąca nad nim ceglana kaplica św. Jana Nepomucena została wymurowana w 1803 roku w miejscu kapliczki, która spłonęła podczas pożaru Kromołowa w 1790 roku. Ma ośmioboczną bryłę, dach kryty blachą i sygnaturkę zwieńczoną krzyżem, a w jej wnętrzu znajdują się obraz św. Tekli oraz figury św. Jacka i św. Jana Nepomucena. W 1988 roku, z powodu podniesienia się poziomu ulic, kaplicę rozebrano do fundamentów i odbudowano o 1 m wyżej, rezygnując przy tym z ozdobnego układu cegieł nad wejściem. Budowla figuruje w gminnej ewidencji zabytków. Na co dzień jest zamknięta, a wody Warty wydostają się na zewnątrz w pobliżu remizy.
Przynależność regionalna tego miejsca bywa opisywana niejednakowo. Według jednych opisów źródło leży w Małopolsce, według innych – w województwie śląskim, do którego należy Zawiercie; spotyka się też ujęcie, zgodnie z którym rzeka zaczyna bieg na Wyżynie Małopolskiej i przecina Wyżynę Krakowsko-Częstochowską. Na tym samym płaskowyżu co Warta mają swoje początki także Pilica i Przemsza, obie należące do dorzecza Wisły.
Poniżej źródeł rzeka płynie tektonicznym Obniżeniem Górnej Warty i trzyma się krawędzi wyżyny. Kierunek jej biegu w Częstochowie opisywany jest rozbieżnie: według jednych opisów rzeka zwraca się tam na wschód, według innych zmienia kierunek i płynie na północ wąską doliną. W jeszcze innym ujęciu płynie ona początkowo na północ, przez Częstochowę, a w pobliżu Radomska wkracza na Niż Polski.
Obniżenie Górnej Warty, którym rzeka płynie w górnym biegu, jest mezoregionem fizycznogeograficznym, a jego wydłużony kształt wyznacza dolina rzeki. Stanowi najdalej wysuniętą na południe część Wyżyny Woźnicko-Wieluńskiej i leży w całości w województwie śląskim. Pas obniżenia ciągnie się z północnego zachodu na południowy wschód i ma dodatkowe ramię wschodnie, odpowiadające zakrętowi rzeki. Od zachodu graniczy z Progiem Herbskim i Progiem Woźnickim, od wschodu z Wyżyną Częstochowską, a na południu styka się z Garbem Tarnogórskim. Dno obniżenia, wykorzystywanego przez Wartę, opada na odcinku między Ząbkowicami a Częstochową z 300 do 220 m n.p.m. W obrębie obniżenia rzeka przepływa m.in. przez Poraj, Kolonię Borek, Kolonię Poczesną, Poczesną, Korwinów i Słowik.
Obniżenie zostało wypreparowane w rudonośnych iłach środkowojurajskich, łatwo ulegających wietrzeniu, a jego podłoże przykrywają czwartorzędowe piaski i gliny; występują tu pagóry morenowe oraz wały piaszczyste i żwirowe, czyli recesyjne moreny czołowe i kemy. Przeważają gleby lekkie, głównie bielicowe i rdzawe. Obszar jest obficie zalesiony, a zarazem gęsto zaludniony i ma charakter przemysłowo-górniczy, z hałdami i wyrobiskami po kopalniach; biegnie tędy linia kolejowa z Warszawy do Katowic. Obniżenie rozciąga się na obszarze piętnastu gmin, od Wręczycy Wielkiej na północy po Zawiercie na południu, a jego głównymi miastami są Częstochowa, Myszków i Zawiercie. Rzeka widnieje w herbach gmin Wręczyca Wielka i Poczesna oraz Myszkowa, Poręby i Zawiercia.
W gminie Poraj na rzece znajduje się Jezioro Porajskie, zwane też Zbiornikiem Poraj. Ten zbiornik zaporowy utworzono w 1978 roku na potrzeby Huty im. Bolesława Bieruta, spiętrzając wody Warty zaporą w Poraju; akwen leży na południowy zachód od tej miejscowości. Przy maksymalnym napełnieniu zajmuje 5,5 km² i mieści około 25 mln m³ wody; ma 4,9 km długości, do 1,4 km szerokości i około 15 km linii brzegowej. Jego głębokość dochodzi do 13 m, a średnio wynosi 3,9 m. Dla pracowników częstochowskiej huty urządzono nad wodą ośrodek wczasowy i wodny.
Według jednego z opisów rzeka za Częstochową spotyka Wyżynę Wieluńską w miejscu jej styku z Wyżyną Częstochowską i wcina się w nią doliną głęboką na siedemdziesiąt metrów. Ten odcinek nosi nazwę Mirowskiego Przełomu Warty. Według innego opisu przełom zaczyna się jeszcze w granicach miasta, w częstochowskiej dzielnicy Mirów, a sam odcinek przełomowy zalicza się do Wyżyny Częstochowskiej. Po jego przebyciu nurt łagodnie zakręca ku północy, a w rejonie Radomska – ku zachodowi.
Rzeka przecina Wyżynę Wieluńską jeszcze dwukrotnie: po raz drugi w Działoszyńskim Przełomie Warty, po raz trzeci nieco dalej, gdy opływa rozległy Łuk Załęczański i na krótko zawraca, zmieniając kierunek biegu o sto osiemdziesiąt stopni ku wschodowi. Na niektórych odcinkach koryto rozdziela się na kilka ramion, zanim rzeka dotrze do Sieradza i miasta Warta w ziemi sieradzkiej.
Na odcinku dzielącym miasto Warta od Skęczniewa wody spiętrzono, tworząc zbiornik Jeziorsko. Ostatecznie opuściwszy wyżynę, rzeka obiera kierunek północny i utrzymuje go aż po Koło. Tam skręca na zachód, mija Konin i wchodzi w Pradolinę Warciańsko-Odrzańską – tym samym kończy się jej bieg górny.
Mirowski Przełom Warty, nazywany także Przełomem Warty koło Mstowa lub Przełomem Warty w Mstowie, ma około 12 km długości. Zaczyna się w Mirowie, między wzgórzami Sołek i Skałki, określanymi jako Brama Warty, a kończy pod Górą Wał w Mstowie. Przełom wyznacza granicę między Wyżyną Częstochowską a Wyżyną Wieluńską i leży na północnych krańcach Parku Krajobrazowego Orlich Gniazd. Ma charakter epigenetyczno-przelewowy: utworzył się w czasie zlodowacenia Odry, kiedy wody pra-Warty przelały się do Niecki Włoszczowskiej. Należy do największych rozcięć erozyjnych Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej.
W przełomie wznoszą się wapienne ostańce. W Mirowie dwie skały tworzą Bramę Mirowską: wysoka na około 20 m Balikowa Skała, zwana też skałą Mirów nad Wartą, oraz mierząca około 10 m skała Jaś i Małgosia; w pobliżu pierwszej z nich znajduje się jaskinia o długości około 15 m. W Mstowie nad brzegiem rzeki stoi Skała Miłości o wysokości 15 m. Fragment przełomu o powierzchni 100,6 ha, położony na wysokości 235–290 m n.p.m., chroniony jest jako obszar Natura 2000. Łąki, w tym trzęślicowe, zajmują tam 71% powierzchni, lasy 13%, a grunty rolne 16%; występują również starorzecza. Rosną tu m.in. lilia złotogłów i grążel żółty, a ze zwierząt występują bąk, błotniak stawowy, derkacz, gąsiorek, bóbr europejski i kumak nizinny. W przełomie organizuje się spływy kajakowe. W Mstowie, tuż przy brzegu rzeki, leżą tereny rekreacyjne wokół Góry Szwajcera i zbiornika Tasarki, a przez obszar przełomu biegnie m.in. Szlak Jury Wieluńskiej.
Chroniony jako obszar Natura 2000 fragment przełomu leży zarówno w granicach Częstochowy, jak i na terenie gminy Mstów.
Załęczański Park Krajobrazowy obejmuje zakole zwane Łukiem Załęczańskim wraz z przełomami rzeki przez Wyżynę Wieluńską – Działoszyńskim i Krzeczowskim. Utworzono go 5 stycznia 1978 roku jako pierwszy park krajobrazowy w centralnej Polsce; celem była ochrona jurajskiego krajobrazu Wyżyny Wieluńskiej. Park zajmuje 14 750 ha, a jego otulina – 12 010 ha; przeważająca część leży w województwie łódzkim, a 1162 ha parku i 3897 ha otuliny – w województwach opolskim i śląskim. Lasy pokrywają około 53% powierzchni parku; licznie występują tu zjawiska krasowe: leje, jaskinie i suche doliny.
Granatowe Źródła, uznane za pomnik przyrody, to jedyne na Jurze Polskiej pulsujące, terasowe źródła krasowe: część wody wypływa ze szczeliny skalnej na brzegu, a część z dna starorzecza Warty. Około 500 m na zachód od zabudowań Bobrownik, przy północnym brzegu koryta, bije grupa przykorytowych wywierzysk krasowych o dużej wydajności. Starorzecze Wronia Woda, określane jako warcisko, chronione jest jako użytek ekologiczny, a wysoko nad dnem doliny leży Żabi Staw z liczną populacją grzybieni północnych. Wśród obiektów parku wymienia się ponadto Meander Jarzębieski, Meander Toporowski i Wąwóz Królowej Bony.
Na krawędzi doliny w Przywozie wznoszą się dwa kurhany datowane na II–III wiek n.e., a w Kępowiźnie stoi drewniany młyn wodny, obecnie elektryczny. Mosty w miejscowościach Bobrowniki, Załęcze Wielkie, Przywóz–Ogroble, Toporów–Kamion i Krzeczów są węzłami szlaków rowerowych, a Szlak Przełomu Krzeczowskiego przekracza rzekę czterokrotnie. Wytyczono tu również liczącą 10,3 km trasę spływu kajakowego z Bobrownik do ośrodka „Nadwarciański Gród”. W parku odnotowano około 130 gatunków ptaków, wśród nich zimorodek, dudek, tracz nurogęś i łabędź krzykliwy; z ryb wymienia się m.in. płoć, jazia, klenia, bolenia, brzanę, miętusa i szczupaka, a ze ssaków – bobra i wydrę.
Po przyjęciu Neru rzeka wkracza na obszar historycznej Wielkopolski i ponownie kieruje się na zachód, mijając Konin oraz Pyzdry. Pod Pyzdrami przyjmuje z lewej strony Prosnę, po czym utrzymuje zachodni kierunek aż po Śrem.
W pobliżu Śremu zaczyna się Poznański Przełom Warty. Po przepłynięciu przez Poznań rzeka napotyka w okolicach Obornik przeszkodę w postaci wyżej położonego obszaru Pojezierza Południowopomorskiego i ponownie zwraca się ku zachodowi, wpływając w Pradolinę Toruńsko-Eberswaldzką. Za Poznaniem mija przy tym od zachodu Puszczę Notecką.
Dalej rzeka przepływa obok Międzychodu, a pod Skwierzyną przyjmuje z lewej strony Obrę. Potem raz jeszcze skręca ku północy.
Poznański Przełom Warty, wydzielany jako osobny mezoregion fizycznogeograficzny, to biegnący południkowo odcinek doliny o długości 45 km. Oddziela Pojezierze Poznańskie i Wysoczyznę Grodziską od Pojezierza Gnieźnieńskiego i Równiny Wrzesińskiej, a zarazem łączy Pradolinę Warszawsko-Berlińską na południu z Pradoliną Toruńsko-Eberswaldzką na północy. Powstał z przekształcenia rynny polodowcowej w dolinę rzeczną z sześcioma terasami: czterema niższymi i dwiema wyższymi, które przechodzą w sandr. Szerokość doliny waha się od 1,5 km pod Czerwonakiem do 4 km pod Rogalinkiem, a głębokość jej wcięcia w wysoczyznę wynosi przeciętnie 20–40 m. Poznań leży w środkowej części przełomu.
Przed regulacją rzeka dzieliła się w Poznaniu na wiele odnóg, między którymi leżały wyspy, m.in. Grobla i Chwaliszewo. W 1656 roku Szwedzi skierowali główny nurt do ramienia opływającego Groblę od wschodu. Zachodnie koryto z czasem się zamuliło, spłyciło i zwęziło, a nazwę Zgniła Warta zawdzięczało również odprowadzanym do niego ściekom miejskim. Mimo zanieczyszczeń było ono popularnym wśród poznaniaków miejscem kąpieli, zwłaszcza przy Starej Gazowni, gdzie odprowadzano ciepłe wody; kąpano się tam jeszcze latem 1966 roku.
Przebudowę węzła wodnego w mieście zaprojektował w latach 1960–1964 zespół poznańskiego oddziału Biura Projektów Hydroprojekt: Józef Głuszak, Jerzy Mierzyński, Rafał Nowicki i Julian Sumara. W październiku 1968 roku otwarto nowy kanał żeglugowy, a stare koryto zamknięto; przez wiele lat rozbijały na nim namioty przyjezdne cyrki. Suchy odcinek dawnego koryta ciągnie się od mostu św. Rocha do terenów portu rzecznego, przy czym wodę zachował jedynie rejon portu. W latach 2014–2016 na części dawnego koryta urządzono park Stare Koryto Warty.
Dolny bieg zaczyna się w Santoku. Właśnie tam z prawej strony uchodzi do Warty Noteć – jej największy dopływ. Następnie rzeka po raz trzeci zwraca się na zachód i wkracza na teren historycznej Nowej Marchii.
Za Gorzowem Wielkopolskim, zwanym po niemiecku Landsberg an der Warthe, rzeka kieruje się na południowy zachód i przecina obszar określany po niemiecku jako Warthebruch. Na tym odcinku w 2001 roku utworzono Park Narodowy „Ujście Warty”.
Bieg rzeki kończy się w Kostrzynie nad Odrą, przy samej granicy z Niemcami. Ujście znajduje się w północno-wschodniej części miasta; rzeka ma tam sto osiemdziesiąt metrów szerokości i wpada do Odry z prawej strony, naprzeciw brandenburskiej gminy Bleyen-Genschmar.
Według części danych różnica wysokości między źródłem a ujściem wynosi 371 m, a spadek dna koryta – 0,46‰. Przy średnim przepływie 195 m³/s i zlewni o powierzchni 54 529 km² odpływ jednostkowy wynosi 3,6 l/(s·km²). Na Niżu Polskim rzeka silnie meandruje, zmierzając ogólnie w kierunku północno-zachodnim, a na poszczególnych odcinkach wykorzystuje pradoliny powstałe wskutek odpływu wód lodowcowych. Należy do regionu wodnego Warty.
Wyższe stany wody rzeka ma wiosną, w marcu i kwietniu, natomiast latem i jesienią mogą występować gwałtowne wezbrania. Pokrywa lodowa tworzy się nieregularnie i rzeka nie zamarza każdego roku. Do zachowania siedlisk lęgowych ptaków wodno-błotnych w Nadwarciańskim Parku Krajobrazowym potrzebne są coroczne wiosenne wezbrania, po których na dnie doliny tworzą się rozlewiska. Z powodu obniżenia szczytu przepływu przez zbiornik Jeziorsko i coraz częstszych zim bez śniegu cykl wezbrań staje się jednak nieprzewidywalny. Warunki siedliskowe tych ptaków pogarszają się, ponieważ wczesnowiosenne rozlewiska zajmują coraz mniejszą powierzchnię, a nagłe wezbrania zdarzają się na przełomie wiosny i lata, w szczycie sezonu lęgowego.
Wezbrania notowano także w obszarze źródłowym: w latach 1912 i 1966 woda w Kromołowie sięgnęła połowy wysokości okolicznych domów.
Pierwszym z wymienianych dopływów, licząc od źródeł, jest lewa Stradomka, która wypływa pod Herbami i po 19,5 km kończy bieg w Częstochowie, zbierając wody z 256,8 km². Dalej uchodzi prawa Radomka, licząca 15 km i odwadniająca zaledwie 51,4 km²; jej początek leży w Bloku Dobryszyce, a ujście w Bobrach.
Pierwszym z dopływów zaliczanych do największych jest Liswarta: 93 km długości, 1558 km² zlewni, źródło w Mzykach, ujście w Kulach. Z lewej strony uchodzi też Oleśnica, mierząca 37,8 km, o zlewni 608 km², płynąca od Wielunia do Niechmirowa. Z prawej wpada Widawka – 95,8 km i 2385 km² – biorąca początek na Wzgórzach Radomszczańskich w gminie Kodrąb i uchodząca w Jeziorku.
Krótsza Żeglina płynie ze Złoczewa do Sieradza na długości 30 km. Prawa Pichna mierzy 36,6 km, zaczyna się pod Zduńską Wolą, a do zbiornika Jeziorsko uchodzi dwoma niezależnymi korytami. Następnie wpada Ner, rzeka o długości 134 km i zlewni 1866 km², wypływająca z Łodzi i uchodząca do Warty w Majdanach; zalicza się go do największych dopływów prawobrzeżnych.
Poniżej ujścia Neru z prawej strony uchodzi Rgielewka (35 km, od Józefowa do Powiercia), z lewej – Kiełbaska (45 km i 490,9 km² zlewni, ze Żdżenic do Koła) oraz Powa, licząca 44,2 km i 369,5 km², płynąca ze Smaszewa do Rumina. Krótka prawa Warcica pokonuje 20,5 km z Koła do Pogorzałek, a lewa Czarna Struga – 52 km z Żelazkowa do Zagórowa.
Meszna zaczyna się w jeziorze Powidzkim i po 37 km, zebrawszy wody z 705 km², kończy bieg w Policku, natomiast Wrześnica płynie spod Gniezna, mierzy 49 km i odwadnia 355 km², a uchodzi w Samarzewie. Największą z rzek uchodzących na tym odcinku z lewej strony jest Prosna: 216,8 km długości i 4924,7 km² zlewni, od Wolęcina po Modlicę; zalicza się ją do największych dopływów lewobrzeżnych Warty.
Bliżej Poznania uchodzą kolejno: Lutynia (60 km, Korytnica – Orzechowo), prawa Moskawa (56,4 km, 620,8 km², Józefowo – Jaszkowo), wymieniana także wśród głównych dopływów Warty, oraz Samica Stęszewska (37,8 km, 182,7 km², Grzebienisko – Rogalinek). Krótka Wirynka liczy 17 km i płynie z Palędzia do Łęczycy, a prawy Kopel – 34 km i 388 km² – bierze początek między Sokolnikami Gwiazdowskimi a Puszczykowem-Zaborzem i uchodzi w Czapurach.
W Poznaniu i jego okolicach uchodzi do Warty kilka niewielkich cieków. Strumień Junikowski ma zaledwie 11,7 km i 48,4 km² zlewni, a płynie z Ławicy do Lubonia. Jeszcze krótsza Bogdanka mierzy 9 km i prowadzi wody z jeziora Strzeszyńskiego do Poznania. W granicach miasta kończą też bieg dwa dopływy prawe: Cybina (41 km, 213 km², od Iwna), wymieniana również wśród ważniejszych dopływów Warty, oraz Główna, licząca 45,6 km i 247 km², płynąca od Lednicy.
Poniżej Poznania z prawej strony uchodzi Trojanka, biorąca początek w Puszczy Zielonce; po 20 km, zebrawszy wody z 147,6 km², kończy bieg w Mściszewie. Znacznie większa jest Wełna – 118 km długości i 2621 km² zlewni – która płynie od Osińca i uchodzi w Obornikach; zalicza się ją do największych dopływów prawobrzeżnych.
Z lewej strony uchodzą na tym odcinku m.in. Samica Obornicka (36,5 km, 224,1 km², z jeziora Kierskiego do Kiszewa), Sama (44,2 km, 448,4 km², z Batorowa do Obrzycka) oraz Oszczynica (37,5 km, 293,7 km², z jeziora Lubocześnickiego do Sierakowa).
Obra, uchodząca pod Skwierzyną, ma 254 km długości i 4022 km² zlewni, a początek bierze w Starej Obrze. Noteć, największy dopływ Warty, mierzy 391,3 km i odwadnia 17 300 km²; uchodzi w Santoku. Obie rzeki zalicza się do głównych dopływów Warty.
Poniżej ujścia Noteci uchodzą do Warty jeszcze m.in. Kłodawka, Witna i Postomia. Kłodawka, licząca 27,3 km, wypływa z jeziora Karskiego Wielkiego i kończy bieg w Gorzowie Wielkopolskim; wymienia się ją także wśród ważniejszych dopływów rzeki. Witna ma 15 km, bierze początek w jeziorze Wielkim w okolicach Witnicy i uchodzi w Białczyku. Jako ostatnia uchodzi lewa Postomia: 67 km, 425 km² zlewni, z jeziora Postomsko do Kostrzyna nad Odrą; zalicza się ją do głównych dopływów lewobrzeżnych.
Oprócz rzek wymienionych wyżej do Warty uchodzi wiele innych cieków. Przed ujściem Liswarty dochodzą do niej prawa Wiercica (30,3 km, Piszczków – Karczewice), lewa Bystra (12,3 km, Rzeki Wielkie Kolonia – Ruda), prawa Mękwa (19 km, Cieszątki – Klekowiec), lewa Widzówka (15,8 km, Bartkowice – Bobry), lewa Pijawka (23,5 km, Rudniki – Puchy) i prawa Pisia (22,8 km). Między Liswartą a Oleśnicą uchodzą lewe Grabarka (16,4 km, Kleśniska – Lisowice) i Kamionka (10,6 km, Kamionka – Pustkowie) oraz prawa Wierzejka, zwana też Wierznicą (26,1 km, Marchewki – Pszczelnik). Za Żegliną wpada lewa Myja (23,9 km, Kliczków Mały – Sucha), a do zbiornika Jeziorsko, podobnie jak Pichna, uchodzi prawa Ninewka (27,7 km, od Andrzejowa).
Między Kiełbaską a Pową do rzeki dochodzą kanały: prawy Kanał Topielec (19,1 km), Kanał Grójecki (28,7 km) oraz Kanał Ślesiński, którego długość jako dopływu określa się na 24,7 km, a jako odcinka Wielkiej Pętli Wielkopolski – na 32,0 km. Między Pową a Meszną uchodzą z lewej strony Struga Zarzewska (23,7 km) i Bawół (53,4 km, Podzborów – Kopojno). Dalej, między Moskawą a Samicą Stęszewską, wpadają lewe Kanał Książ (20,5 km, Kołęcin – Kotowo), Kanał Graniczny (14,1 km, jezioro Nowiec – Łęg) i Pysząca (14,1 km, Kotowo – Śrem), prawe starorzecze Młynisko (5,2 km, Łęg – Psarskie) i Kanał Tesiny-Orkowo (12,3 km, Orkowo – Tesiny), a także lewe Kanał Szymanowo-Grzybno (30,8 km, Błociszewo – Baranowo) i Kanał Mosiński (Obra, Olszynka), prowadzący przez 115 km od Starej Obry do Mosiny.
Poniżej Wełny uchodzą prawy Kończak (24,4 km, Łaszczewiec – Stobnica), prawa Smolnica (20,8 km, Sokołowo – Smolnica) i lewa Ostroroga (27,8 km, Zajączkowo – Popowo). Za Oszczynicą dochodzą z lewej strony Śremska Struga (14,4 km, Cygańskie Doły – Kłosowice), Kamionka z Bieliną (21,6 km, Lewice – Zatom) i Dormowska Struga (19,8 km, Świechocin – Mierzyn), z prawej – Struga Mierzyńska (12 km, jezioro Głęboczek – Zamyślin), a przed ujściem Obry lewe Dopływ spod Strychów (15 km, Strychy – Gaj) i Męcinka (18,8 km, jezioro Sarcz – Krasne Dłusko) oraz prawy Kanał Świniarski (8,5 km, Nowy Dwór – Świniarki). Między Kłodawką a Witną wpada prawy Kołomęt (13 km, Jeżyki – Studzionka). Postomię wymienia się łącznie z Rączą Strugą, której długość wynosi 47,5 km.
Część dopływów nosi po dwie nazwy: Samica Obornicka bywa nazywana Samicą Kierską, Oszczynica – Osiecznicą, Witna – Maszówkiem, a Samica Stęszewska – Kanałem Mosińskim; Warcicę spod Koła określa się też jako Wiercicę, choć tak samo nazywa się prawy dopływ uchodzący w Karczewicach. Dla kilku rzek podawane są różne długości: Liswarty – 93,0 lub 95,2 km, Widawki – 95,8 lub 99,6 km, Żegliny – 30,0 lub 31,8 km, Warcicy – 20,5 lub 23,36 km, Cybiny – 41,0 lub 43,1 km, a Czarnej Strugi (opisywanej także jako odnoga rzeki Bawół) – 52,0 lub 6 km. Rozbieżnie wskazywane są również miejsca ujścia Radomki (Bobry lub Dąbrówka) i Moskawy (Jaszkowo lub Kępa Wielka) oraz krańce Oleśnicy, płynącej od Wielunia do Niechmirowa albo od Białej Pierwszej do Małej Wsi.
Na samej Warcie wskazuje się dwa zbiorniki: Jeziorsko, spiętrzone między miastem Warta a Skęczniewem, oraz Jezioro Porajskie. Pierwszy z nich przyjmuje bezpośrednio wody Pichny, która uchodzi do niego dwoma osobnymi korytami.
Rzeka została uregulowana na długości 350 km. Rozbieżnie opisuje się natomiast zastosowane środki – według jednych źródeł były to jazy, według innych śluzy.
Od początku dwudziestego wieku rzeka jest żeglowna na odcinku 425 km, licząc od Konina. Średnia głębokość wody po stronie pruskiej wynosiła wówczas od dwóch metrów do dwóch metrów i dwudziestu centymetrów.
Jeziorsko jest największym akwenem i zbiornikiem retencyjnym regionu łódzkiego: zajmuje 42,3 km² i mieści 202,8 mln m³ wody. Leży w powiatach poddębickim i sieradzkim województwa łódzkiego, a w mniejszej części – w powiecie tureckim województwa wielkopolskiego; zaporę zlokalizowano przy Skęczniewie, na północnym krańcu zbiornika. Poziom wody może się okresowo wahać o około 5,5 m. Południową część zbiornika zajmuje rezerwat ornitologiczny „Jeziorsko”.
Zamysł budowy pojawił się na początku lat 60. XX wieku, projekt techniczny opracowano w pierwszej połowie lat 70., a roboty rozpoczęto na przełomie 1975 i 1976 roku. Zbiornik oddano do użytku w 1986 roku; ma regulować przepływy rzeki i umożliwiać nawadnianie użytków rolnych, a przy tym pełni funkcje rekreacyjne i energetyczne. W związku z jego budową wysiedlono około tysiąca mieszkańców czterystu gospodarstw; przenieśli się oni do miast lub otrzymali gospodarstwa w innych miejscach. Prace inżynieryjne prowadził poznański Energopol-7, melioracyjne – RPM z Kalisza, a całość kosztowała około miliarda złotych.
Zaporę czołową pod Skęczniewem wykorzystano do produkcji energii w przepływowej elektrowni wodnej o mocy 4,89 MW. Powstały też dwie zapory boczne: pierwsza, w dolinie Pichny, ma 3100 m długości i 500 000 m³ kubatury, a druga, w dolinie Teleszyny, liczy 4200 m przy kubaturze 300 000 m³. W 1999 roku odbyły się tu mistrzostwa Polski w sporcie motorowodnym, a w 2001 roku rozegrano na zbiorniku eliminacje mistrzostw Europy w klasie O-500.
Odcinek nazywany Wartą Dolną, ciągnący się na długości 68,2 km od ujścia Noteci w Santoku do ujścia samej Warty w Kostrzynie, wchodzi w skład międzynarodowej drogi wodnej E70. Szlak ten uzgodniono w 1996 roku w porozumieniu AGN, czyli European Agreement on Main Inland Waterways of International Importance.
Rozporządzenie Rady Ministrów z 2002 roku w sprawie klasyfikacji śródlądowych dróg wodnych przypisuje poszczególnym odcinkom rzeki trzy klasy żeglowne. Najniższą, Ia, ma odcinek od Kanału Ślesińskiego do Lubonia. Klasa Ib obejmuje trasę od Lubonia do miejsca, w którym uchodzi Noteć. Najwyższą klasę, drugą, otrzymał odcinek od ujścia Noteci aż do Odry.
Zasięg żeglugi bywa opisywany rozmaicie. Według jednych opisów rzeka jest spławna od Kostrzyna do Konina, co odpowiada mniej więcej połowie jej długości. Według innych transport wodny sięga Poznania, a mniejsze jednostki docierają aż do ujścia Prosny.
Połączenie z systemem Wisły prowadzi przez Noteć i Kanał Bydgoski, ciągnący się między Nakłem nad Notecią a Bydgoszczą.
Własne połączenie w tę samą stronę ma także górny odcinek rzeki. Prowadzi ono przez Kanał Ślesiński, jezioro Gopło, skanalizowaną górną Noteć oraz Kanał Górnonotecki do Kanału Bydgoskiego, a dalej przez Brdę do Wisły.
Szlak E70, którego ogniwem jest Warta, rozciąga się od Skaldy aż po Niemen. Prowadzi kolejno przez Kanał Alberta, Mozę, kanał łączący Mozę z Waalem, sam Waal i kanał Bijlands, następnie Ren i sieć kanałów niemieckich – Wesel-Datteln, Dortmund-Ems, Kanał Śródlądowy oraz połączenie Łaby z Hawelą – dalej Hawelę, Kanał Odra-Hawela i Odrę, potem Noteć, Kanał Bydgoski, Brdę i Wisłę wraz z jej ramieniem ujściowym Nogatem, wreszcie Kanał Jagielloński, rzekę Elbląg, Zalew Wiślany, Pregołę, Dejmę, Seckenburger Kanal, Großer Friedrichsgraben i rzekę Gilge.
Z rzeką wiąże się także Wielka Pętla Wielkopolski – trasa wodna, której jednym z elementów jest odcinek warciański.
Ten szlak żeglugi śródlądowej, nazywany też Pętlą Wielkopolsko-Lubusko-Kujawską, ma 688 km długości i przebiega przez województwa wielkopolskie, lubuskie i kujawsko-pomorskie. Na Warcie leżą dwa jego odcinki: Szlak Dolnej Warty, prowadzący z Kostrzyna nad Odrą przez Gorzów Wielkopolski do Santoka (68,2 km), oraz Szlak Warty z Konina przez Poznań do Santoka (338,4 km). Pozostałą część pętli tworzą Noteć, Kanał Bydgoski, Kanał Górnonotecki, górna Noteć, jezioro Gopło i Kanał Ślesiński, którym szlak dochodzi do Konina.
Od Konina do Santoka szlak biegnie Wartą; pod Koninem, Śremem i Międzychodem występują wzgórza morenowe, a na długości 11 km trasa prowadzi przez Wielkopolski Park Narodowy. W dolinie rzeki i na jej obrzeżach leżą wzdłuż szlaku parki krajobrazowe: Nadwarciański (37 km), Żerkowsko-Czeszewski (13 km), Rogaliński (32 km) i Sierakowski (18 km). Między Koninem a Poznaniem szlak ma 30 m szerokości, od 60 do 130 cm głębokości tranzytowej i co najmniej 2,7 m prześwitu pod mostami, a między Poznaniem a Santokiem – odpowiednio 36 m, 90–160 cm i 4,0 m; na żadnym z tych odcinków nie ma śluz. Na warciańskich odcinkach szlaku leżą m.in. przystanie w Śremie, Poznaniu, Obornikach, Międzychodzie, Skwierzynie, Gorzowie Wielkopolskim i Kostrzynie nad Odrą.
Port rzeczny na Warcie w Poznaniu powstał z inicjatywy władz miasta w latach 1896–1902. Wcześniej działało tu kilka nabrzeży przeładunkowych, a port zbudowano na miejscu jednego z nich, bulwaru Kleemana, przy ulicy Szyperskiej w pobliżu mostu Chwaliszewskiego; miasto zakupiło pod inwestycję 57 000 m² gruntu. Nabrzeże, wysokie na 8,5 m i długie na 704 m, opierało się na żelaznych słupach wbitych na 5 m w dno rzeki, której koryto przy tej okazji pogłębiono. Pracowało na nim pięć dźwigów portowych i dwa żurawie bramowe; port miał też połączenie kolejowe z dworcem Tama Garbarska, a jego bocznica liczyła 17 torów i 43 rozjazdy. Przy nabrzeżach mogły jednocześnie cumować w dwóch rzędach 42 barki o ładowności 400 ton.
Port otwarto 1 października 1902 roku pod nazwą Przeładownia Miejska. W 1913 roku przeładowano tu 220 tys. ton towarów, m.in. zboża, mąki, cukru, płodów rolnych, spirytusu, cegły, piasku i cementu, a ładunki wysyłano do Szczecina, Hamburga, Berlina, Frankfurtu nad Odrą, Kostrzyna i Gorzowa. Po przyłączeniu Poznania do Polski w 1919 roku port podupadł, a ponownie ożył po zawarciu w 1923 roku umów celnych z Niemcami. Najbardziej dochodowe w jego historii były lata 1926–1932; w najlepszym sezonie 1929/1930 zacumowały tu 724 statki i przeładowano 15 918 wagonów.
W okresie międzywojennym z portu wypływały również statki wycieczkowe białej floty. Podczas bitwy o Poznań w 1945 roku port został zniszczony w 95% i nigdy nie odbudowano go w pełni; w sierpniu tego roku dysponował sześcioma statkami z własnym napędem, 14 barkami oraz statkiem wycieczkowym kursującym do Puszczykowa. Generalny remont nabrzeża przeprowadzono między 20 lipca 1981 a 15 czerwca 1983 roku.
Pierwszą z miejscowości nad Wartą jest Zawiercie, a ostatnią – Kostrzyn nad Odrą. Pomiędzy nimi leżą kolejno m.in. Myszków, Częstochowa, Działoszyn, Osjaków, Sieradz, miasto Warta, Uniejów, Koło, Konin, Pyzdry, Śrem, Puszczykowo, Luboń, Poznań, Oborniki, Obrzycko, Wronki, Sieraków, Międzychód, Skwierzyna i Gorzów Wielkopolski.
Nad rzeką położone są ponadto Mstów, Mosina i Golina, a także Rogalin.
Pod względem wielkości do dużych ośrodków nad rzeką należą Częstochowa, Poznań i Gorzów Wielkopolski, do średnich – Zawiercie, Myszków, Sieradz, Koło, Konin, Śrem, Luboń i Oborniki, a do małych – m.in. Działoszyn oraz miasto Warta.
Najstarsze poświadczenie piśmienne nazwy pochodzi z 972 roku i ma postać Vurta. Rozważa się dla niej rodowód germański, z późniejszym przejęciem przez języki słowiańskie w formie Varta. Wśród możliwych powiązań wskazuje się praindoeuropejskie rdzenie o znaczeniu „gotować się, wrzeć” oraz „biec”.
Nazwa rzeki odcisnęła się na nazewnictwie geologicznym: od niej nazwano młodszy etap zlodowacenia Saale, w trakcie którego ukształtował się przede wszystkim pas wzniesień nazywany po niemiecku Südlicher Landrücken.
Od hydronimu wywodzi się także nazwa miasta, w którym rzeka ma źródła: Zawiercie zawdzięcza ją określeniu „za Wartą”. W okresie okupacji hitlerowskiej od rzeki nazwano również utworzoną wówczas jednostkę administracyjną – Kraj Warty, po niemiecku Gau Wartheland.
Dorzecze rzeki bywa wskazywane jako obszar wczesnego państwa polskiego. Uważa się, że plemię Polan zachodnich zasiedliło je między szóstym a ósmym stuleciem.
W 1618 roku elektor Johann Sigismund w układzie zawartym w Trebisch pod Skwierzyną przyznał kupcom polskim przywilej swobodnej żeglugi po rzece.
W historii wojskowości rzeka zapisała się wydarzeniami wojny siedmioletniej z udziałem armii Fermora w 1758 roku. Z kolei 30 stycznia 1813 roku nad jej brzegami starły się oddział generała Czernyszowa i polska jazda pod dowództwem Giedroycia.
W hymnie Polski, „Mazurku Dąbrowskiego”, Warta jest drugą z wymienionych rzek: „Przejdziem Wisłę, przejdziem Wartę”. Warta i Wisła trafiły do hymnu jako symbole wolności po trzecim rozbiorze Polski. Nazwę rzeki nosi również obraz Ernsta Henselera „Die Warthe”, namalowany w 1900 roku.
Podmokła kraina, przez którą przepływa Warta, położona dziś w województwie lubuskim, nosi po niemiecku nazwę Warthebruch, a po polsku – Błota nadwarciańskie. Zadanie osuszenia i przygotowania pod uprawę obszaru między Kostrzynem a Gorzowem Wielkopolskim otrzymał od króla pruskiego Fryderyka II Franz Balthasar Schönberg von Brenkenhoff; przedsięwzięcie wiązało się z kolonizacją fryderycjańską. Prace prowadzono w latach 1763–1767, analogicznie do osuszania Netzebruchu i podobnie jak w Oderbruchu, a państwo pruskie zyskało dzięki nim 95 201 mórg ziemi uprawnej.
Po osuszeniu założono nowe wsie kolonistów, m.in. o nazwach Ceylon, Charleston, Hampshire, Jamaika, Maryland, Neu Amerika, Philadelphia i Sumatra. Dawna wieś Cocceji, założona około 1771 roku, to obecna Krzyszczyna, a Cocceji–Neuwalde z 1774 roku, Raumerswalde z około 1771 roku i Landsberger Holländer to dzisiejsze Krzyszczynka, Roszkowice i Chwałowice. Ernst Henseler, twórca obrazu „Die Warthe”, jest również autorem pracy „Die alte Warthe” z 1872 roku.
W Poznaniu rzeka płynie przy moście św. Rocha, a w panoramie miasta widać w tle bazylikę archikatedralną Świętych Apostołów Piotra i Pawła. Przepływa także przez Wronki oraz Gorzów Wielkopolski.
Między Stobnicą a Brączewem, na granicy powiatów szamotulskiego i obornickiego, rzekę przecina stalowy most kolejowy zbudowany w latach 1909–1910 dla linii Wronki–Oborniki. Ma 245 m długości i waży 600 t. Jego nitowana konstrukcja kratownicowa o siedmiu przęsłach, których rozpiętość wynosi od 17,8 do 83,3 m, znajduje się 18,2 m nad lustrem wody. Zastosowano w niej system Heinricha Gerbera, łączący przęsła wspornikowe z podwieszonymi do ich końców przęsłami; obiekt należy do nielicznych w Polsce mostów wspornikowych. Pierwszy pociąg przejechał po nim 8 maja 1910 roku. Przywilej na budowę mostu na Warcie Stobnica uzyskała już w 1520 roku, ale nigdy z niego nie skorzystała.
Most dwukrotnie próbowano wysadzić. Za pierwszym razem, 1 września 1939 roku, polscy saperzy zdołali jedynie złamać nawierzchnię, która wpadła do wody; w 1941 roku firma Brücken- und Stahlbau Beuchelt & Co odbudowała konstrukcję na potrzeby ruchu towarowego. Drugą próbę podjął wycofujący się przed Armią Czerwoną Wehrmacht; uszkodzenia były mniejsze niż w 1939 roku i naprawiono je jeszcze w tym samym roku, w którym powstały. Ruch pasażerski wstrzymano 1 października 1991 roku, a 15 grudnia 2000 roku linię zamknięto całkowicie; od tej pory most służył miejscowym jako przeprawa piesza. W 2018 roku Inicjatywa Stobnica-Brączewo zwróciła się do władz o odnowienie mostu i przystosowanie go do ruchu pieszo-rowerowego. W sierpniu 2020 roku PKP PLK zaproponowały go producentom filmu „Mission: Impossible 7” w miejsce mostu w Pilchowicach, lecz producenci ostatecznie zrezygnowali z poszukiwań, a we wrześniu tego samego roku most wpisano do rejestru zabytków.
Pod Gorzowem Wielkopolskim rzekę przecinają dwie magistrale przesyłowe: rurociąg „Przyjaźń” oraz gazociąg relacji Goleniów–Lwówek, zbudowany w ramach przedsięwzięcia Baltic Pipe.
Fragment doliny u ujścia rzeki objęto ochroną w formie parku narodowego. Park Narodowy „Ujście Warty” powstał w 2001 roku i obejmuje obszar, przez który rzeka przepływa po minięciu Gorzowa Wielkopolskiego, tuż przed połączeniem z Odrą.
Wśród pozostałych form ochrony przyrody wymienianych w związku z rzeką znajdują się Nadwarciański Park Krajobrazowy, Park Krajobrazowy „Ujście Warty” oraz Park Krajobrazowy Międzyrzecza Warty i Widawki – ich nazwy wprost odwołują się do Warty, a w ostatnim przypadku także do jej dopływu. Wymienia się również Żerkowsko-Czeszewski Park Krajobrazowy, Załęczański Park Krajobrazowy, związany z opływanym przez rzekę Łukiem Załęczańskim, Sierakowski Park Krajobrazowy oraz Wielkopolski Park Narodowy.
Park Krajobrazowy Międzyrzecza Warty i Widawki powstał w 1989 roku w województwie łódzkim i zajmuje 25 330 ha. Chroni doliny Warty, Widawki i ich dopływów wraz z naturalną roślinnością; w jego centralnej części zbiegają się Widawka, Grabia i Nieciecz. Przełomy Warty mają tu stoki o wysokościach względnych dochodzących do 45 m (między Beleniem a Strońskiem), a na powierzchni odsłaniają się stare utwory wapienne. Z wysokich brzegów można zobaczyć meandry rzek, starorzecza, wydmy, torfowiska i tereny podmokłe. Lasy zajmują niespełna 25% powierzchni parku, a najcenniejsze fragmenty objęto ochroną w rezerwatach „Winnica”, „Korzeń”, „Hołda” i „Grabica”.
Nadwarciański Park Krajobrazowy utworzono 19 października 1995 roku na obszarze 13 428 ha w gminach Pyzdry, Zagórów, Lądek, Rzgów i Golina; leży w mezoregionach Dolina Konińska i Równina Rychwalska. Chroni polodowcowy krajobraz szerokiej pradoliny, której dnem płynie Warta. Często zmieniając bieg, rzeka pozostawiła w niej liczne starorzecza; jedno z nich, widoczne z Borku Lądkowskiego, nosi nazwę Kolano Warty. Krajobraz ukształtowało tradycyjne pasterskie i łąkarskie użytkowanie gruntów, podporządkowane zmiennemu rytmowi przepływów. Park niemal w całości leży w granicach obszarów Natura 2000: ptasiego „Dolina Środkowej Warty” i siedliskowego „Ostoja Nadwarciańska”.
Obszar parku uznano za jedną z siedmiu najcenniejszych w kraju ostoi ptactwa wodno-błotnego, a w 1995 roku BirdLife International nadała mu rangę ostoi o znaczeniu światowym (Globally Important Bird Area). Odnotowano tu ponad 230 gatunków ptaków, z czego ponad 150 gniazduje na miejscu. Podmokłe łąki są siedliskiem lęgowym m.in. czajki, krwawodzioba i kszyka, choć liczebność wielu takich gatunków maleje; przybywa natomiast gęgaw, żurawi i nurogęsi. Flora liczy około 1070 gatunków roślin naczyniowych, a Łąki Pyzdrskie są jedynym w Wielkopolsce miejscem występowania storczyka błotnego. Do czynników zubożających przyrodę parku należą m.in. regulacja i obwałowanie koryta, przecięcie doliny autostradą A2 wzdłuż granicy parku, rezygnacja rolników z wypasu zwierząt gospodarskich oraz budowa i eksploatacja zbiornika Jeziorsko.
Odcinek Warty w granicach parku należy do Wielkiej Pętli Wielkopolski, a przystanie znajdują się w Lądzie i Pyzdrach. W Sługocinie istnieje przeprawa promowa, a w pobliżu tej miejscowości, tuż przy granicy parku, rzekę przecina most autostradowy. Nadwarciańska Droga św. Jakuba prowadzi z Lądu do Pyzdr, po czym przechodzi na prawy brzeg Warty.
Park Narodowy „Ujście Warty” utworzono 1 lipca 2001 roku z połączenia rezerwatu przyrody „Słońsk” i części Parku Krajobrazowego „Ujście Warty”. Ma 8074 ha powierzchni i obejmuje rozlewiska u ujścia Warty do Odry, w dużej mierze wytwarzane przez Postomię; ochroną ścisłą objęto 6,82 km², czynną – 40,15 km², a krajobrazową – 33,77 km². Leży w Kotlinie Gorzowskiej i Kotlinie Freienwaldzkiej, na terenie gmin Kostrzyn nad Odrą, Słońsk i Witnica; otulina o powierzchni 104,54 km² sięga także gminy Górzyca. Siedziba dyrekcji mieści się w Chyrzynie koło Kostrzyna nad Odrą, a w 2015 roku park odwiedziło 52 tys. osób.
Park chroni tereny podmokłe oraz rozległe łąki i pastwiska, należące do najważniejszych w Polsce ostoi ptaków wodnych i błotnych. Stwierdzono tu 245 gatunków ptaków, w tym 174 lęgowe, a 26 z nich to gatunki ginące w skali światowej, m.in. wodniczka, derkacz, rycyk, żuraw, bąk, bączek i rybitwa czarna. W czasie przelotów pojawiają się wielotysięczne stada gęsi tundrowych i zbożowych, a także gęgawy i gęsi białoczelne. Ujście Warty jest największym w Polsce zimowiskiem łabędzia krzykliwego, a obfitość zimujących kaczek przyciąga tu około 30 bielików.
Symbolem parku od jego powołania była gęś zbożowa, a od kwietnia 2020 roku jest nim gęś tundrowa. Zmiana wynikła z wyodrębnienia gęsi tundrowej jako osobnego gatunku i ze stwierdzenia, że to jej przedstawiciele stanowią około 90% stad zalatujących w ujście Warty. Park udostępniono do turystyki pieszej i rowerowej po wyznaczonych szlakach i ścieżkach przyrodniczych, a w pobliżu Kostrzyna, przy drodze krajowej nr 22, urządzono punkty widokowe do obserwacji przyrody.
Długość podawana jest w trzech wariantach. Według jednych źródeł wynosi 808,2 km, według innych 808 km, a według jeszcze innych jest wyraźnie mniejsza: 762 km.
Jeszcze większy rozrzut dotyczy powierzchni dorzecza: według jednych danych wynosi ona 53 700 km², według innych – 54 529 km², a w jednym z opisów pojawia się wartość zupełnie odmienna, 44 650 km².
Średni przepływ podaje się dwojako: 195 m³/s przy ujściu lub 215 m³/s jako średnią wieloletnią.
Rozbieżności obejmują też szczegóły topograficzne. Wysokość ujścia to według jednych danych 12 m n.p.m., według innych 9 m. Kraina, w której leży źródło, bywa określana jako Małopolska, województwo śląskie albo Wyżyna Małopolska. Wreszcie kierunek, jaki rzeka obiera w Częstochowie, opisywany jest raz jako wschodni, raz jako północny.
Rzeka doczekała się osobnego opracowania w niemieckiej serii poświęconej Odrze i jej najważniejszym dopływom. Trzecia część trzeciego tomu tego wydawnictwa, ogłoszona w Berlinie w 1896 roku nakładem oficyny Reimera, dotyczy właśnie Warty i wpadających do niej rzek; całość przygotowało biuro komisji badającej stosunki wodne w dorzeczach szczególnie narażonych na powodzie.
Wcześniejsze opisy pozostawili Heinrich Berghaus, który poświęcił Warcie strony 86–102 trzeciego tomu swojego „Landbuchu” Marchii Brandenburskiej i Dolnych Łużyc, wydanego w 1856 roku, oraz Heinrich Girard w pracy o Niżu Północnoniemieckim między Łabą a Wisłą z 1855 roku, gdzie rzece poświęcone są strony 233–251. Hasło o Warcie, na stronach 392–393, zamieścił też dwudziesty tom szóstego wydania „Meyers Großes Konversations-Lexikon”, wydany w Lipsku i Wiedniu w 1909 roku.
Po polsku rzeka opisana została w „Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego”: hasło „Warta” znalazło się w tomie trzynastym z 1893 roku na stronie 102, a powiązane hasło „Liberwarde” – w tomie piątym z 1884 roku na stronie 203.
Rzeka ma również własne hasła w wydawnictwach takich jak „Ottův slovník naučný”, Wojenna Encyklopedia Sytina, Słownik encyklopedyczny Brockhausa i Efrona, Mały słownik encyklopedyczny Brockhausa i Efrona, Wielka Encyklopedia Radziecka w wydaniu z lat 1926–1947 oraz 11. wydanie Encyklopedii Britannica.
Warta uchodzi do Odry.
Spośród rzek opisanych w tym serwisie do Warty uchodzą: Ner, Noteć, Obra, Prosna, Wełna, Widawka.
Opracowano na podstawie artykułu Warta w polskiej Wikipedii oraz odpowiadających mu artykułów w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, czeskiej, rosyjskiej, białoruskiej, litewskiej, ukraińskiej; wykorzystano także artykuły: Obniżenie Górnej Warty, Jezioro Porajskie, Kaplica św. Jana Nepomucena w Kromołowie, Przełom Warty koło Mstowa, Załęczański Park Krajobrazowy, Park Krajobrazowy Międzyrzecza Warty i Widawki, Jeziorsko (zbiornik wodny), Nadwarciański Park Krajobrazowy, Poznański Przełom Warty, Stare koryto Warty w Poznaniu, Port rzeczny w Poznaniu, Wielka Pętla Wielkopolski, Most w Stobnicy, Park Narodowy „Ujście Warty”, Warthebruch (Wikipedia w wersji niemieckiej) (licencja CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane, a tam, gdzie różnią się od cytowanego artykułu, wartości podane w samym artykule. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Warta