| Długość | 808 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 53 700 km² |
| Średni przepływ | 195 m³/s |
| Uchodzi do | Odra |
Wśród rzek płynących przez Polskę Warta ustępuje długością jedynie dwóm, a spośród tych, których cały bieg mieści się w granicach państwa, zajmuje drugie miejsce. Dla Odry jest dopływem najważniejszym i wpada do niej z prawej strony. Poza polszczyzną nazwa funkcjonuje jako niemieckie Warthe, łacińskie i czeskie Varta oraz rosyjskie Warta (Варта).
Opis niemiecki przypisuje jej bieg trzem województwom — śląskiemu, wielkopolskiemu i lubuskiemu — natomiast wersje czeska i angielska dorzucają do tego zestawienia jeszcze łódzkie. Angielska wylicza kolejno krainy, przez które rzeka przechodzi: startuje na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, przemierza ziemię łódzką, Wielkopolskę i ziemię lubuską, po czym pod Kostrzynem osiąga granicę z Niemcami.
W punkcie połączenia obu rzek Warta okazuje się dłuższa od Odry: odcinek dzielący jej źródła od wspólnego ujścia przewyższa drogę, jaką do tego samego miejsca pokonuje rzeka główna. Wody niesie jednak zauważalnie mniej, ponieważ jej zlewnia rozciąga się niemal w całości na stosunkowo suchym niżu polskim.
Źródło bije na wysokości 380 m n.p.m. Wysokość ujścia podawana jest rozbieżnie — po stronie polskiej 12 m n.p.m., po niemieckiej 9 m — natomiast współrzędne tego punktu obie wersje umieszczają praktycznie w tym samym miejscu, w okolicach 52°35′ szerokości północnej i 14°36′ długości wschodniej.
Początek rzece daje źródło w Kromołowie, ujęte w kaplicy pod wezwaniem świętego Jana Nepomucena. Kromołów był niegdyś odrębnym miastem, obecnie stanowi część Zawiercia. Opis niemiecki uściśla lokalizację inaczej: umieszcza wypływ na stoku jury krakowsko-częstochowskiej, powyżej osady Mrzygłód pod Kromołowem, na wschód od Zawiercia.
Przynależność regionalna tego miejsca bywa opisywana niejednakowo. Wersja niemiecka lokuje źródło w Małopolsce, angielska wiąże Zawiercie z województwem śląskim, a rosyjska mówi o Wyżynie Małopolskiej, dodając, że rzeka dopiero potem przecina Wyżynę Krakowsko-Częstochowską. Na tym samym płaskowyżu — jak zauważa opis niemiecki — mają swoje początki także Pilica i Przemsza, obie należące do dorzecza Wisły.
Poniżej źródeł nurt wykorzystuje tektoniczne Obniżenie Górnej Warty i trzyma się krawędzi wyżyny. Co dzieje się z kierunkiem biegu w Częstochowie, opisy relacjonują odmiennie: polski mówi o zwrocie na wschód, czeski o zmianie kierunku i płynięciu na północ wąską doliną, a niemiecki w ogóle prowadzi rzekę na północ już od źródeł, przez Częstochowę, aż po okolice Radomska, gdzie — według tej wersji — wkracza ona na Niż Polski.
Za Częstochową rzeka spotyka Wyżynę Wieluńską w miejscu jej styku z Wyżyną Częstochowską i wcina się w nią doliną głęboką na siedemdziesiąt metrów. Ten odcinek nosi nazwę Mirowskiego Przełomu Warty. Po jego przebyciu nurt łagodnie zakręca ku północy, a w rejonie Radomska ku zachodowi.
Wyżyna Wieluńska zostaje przecięta jeszcze dwukrotnie. Drugi raz dzieje się to w Działoszyńskim Przełomie Warty, trzeci — nieco dalej, gdy rzeka opływa rozległy Łuk Załęczański i na krótko zawraca, obracając bieg o sto osiemdziesiąt stopni ku wschodowi. Opis niemiecki dodaje, że na niektórych odcinkach koryto rozdziela się na kilka ramion, zanim rzeka dotrze do Sieradza i miasta Warta w ziemi sieradzkiej.
Na odcinku dzielącym miasto Warta od Skęczniewa wody spiętrzono, tworząc zbiornik Jeziorsko. Ostatecznie opuściwszy wyżynę, rzeka obiera kierunek północny i utrzymuje go aż po Koło. Tam skręca na zachód, mija Konin i wchodzi w Pradolinę Warciańsko-Odrzańską — tym samym kończy się jej bieg górny.
Po przyjęciu Neru — jak podaje opis niemiecki — rzeka wkracza na obszar historycznej Wielkopolski i kieruje się z powrotem na zachód, mijając Konin oraz Pyzdry. Pod Pyzdrami wpada do niej z lewej strony Prosna, po czym zachodni kierunek utrzymuje się aż po Śrem.
W pobliżu Śremu zaczyna się Poznański Przełom Warty. Po przejściu przez Poznań rzeka napotyka w okolicach Obornik przeszkodę w postaci wyniesionego obszaru Pojezierza Południowopomorskiego i ponownie zwraca się ku zachodowi, wchodząc w Pradolinę Toruńsko-Eberswaldzką. Wersja czeska precyzuje, że za Poznaniem nurt mija Puszczę Notecką od zachodu.
Dalej — według relacji niemieckiej — rzeka przepływa obok Międzychodu, a pod Skwierzyną przyjmuje z lewej strony Obrę. Potem raz jeszcze skręca ku północy, przygotowując się do ostatniego etapu drogi.
Dolny bieg otwiera Santok. To właśnie tam z prawej strony dołącza Noteć — dopływ największy z całego dorzecza. Zaraz potem rzeka po raz trzeci zwraca się na zachód i wkracza, jak ujmuje to opis niemiecki, na teren historycznej Nowej Marchii.
Za Gorzowem Wielkopolskim, noszącym dawniej niemiecką nazwę Landsberg an der Warthe, nurt kieruje się na południowy zachód i przecina obszar określany po niemiecku jako Warthebruch. Na tym odcinku, w roku 2001, powstał Park Narodowy Ujście Warty.
Finał drogi wypada w Kostrzynie nad Odrą, przy samej granicy z Niemcami. Ujście znajduje się w północno-wschodniej części miasta; opis niemiecki dodaje, że rzeka ma tam sto osiemdziesiąt metrów szerokości i wpada do Odry z prawej strony, naprzeciw brandenburskiej gminy Bleyen-Genschmar.
Zestawienie dopływów uporządkowane od źródeł otwiera lewa Stradomka, która wypływa pod Herbami i kończy bieg w Częstochowie po 19,5 km, zbierając wody z 256,8 km². Zaraz po niej pojawia się prawa Radomka — najkrótsza w całym wykazie, licząca 15 km i odwadniająca zaledwie 51,4 km²; jej początek leży w Bloku Dobryszyce, a ujście w Bobrach.
Pierwszym naprawdę dużym przytokiem jest Liswarta: 93 km długości, 1558 km² zlewni, źródło w Mzykach, ujście w Kulach. Z lewej strony dochodzi też Oleśnica, mierząca 37,8 km i licząca 608 km² zlewni, płynąca od Wielunia do Niechmirowa. Z prawej wpada Widawka — 95,8 km i 2385 km² — biorąca początek na Wzgórzach Radomszczańskich w gminie Kodrąb i uchodząca w Jeziorku.
Krótsza Żeglina prowadzi wody ze Złoczewa do Sieradza na dystansie 30 km. Osobliwością jest prawa Pichna: mierzy 28,8 km, zaczyna się pod Zduńską Wolą, a do zbiornika Jeziorsko wchodzi dwoma niezależnymi korytami. Odcinek górny domyka Ner, rzeka o długości 134 km i zlewni 1866 km², wypływająca z Łodzi i wpadająca do Warty w Majdanach; edycje angielska i czeska wymieniają go wśród najważniejszych dopływów prawobrzeżnych.
Za Kołem sieć rzeczna gęstnieje. Z prawej strony przychodzi Rgielewka (35 km, od Józefowa do Powiercia), z lewej Kiełbaska — 45 km i 490,9 km² zlewni, ze Żdżenic do Koła — oraz Powa, licząca 44,2 km i 369,5 km², płynąca ze Smaszewa do Rumina. Krótka prawa Warcica pokonuje 20,5 km z Koła do Pogorzałek, a lewa Czarna Struga 52 km z Żelazkowa do Zagórowa.
Dwa dopływy wypływają z jezior lub okolic jeziornych: Meszna zaczyna się w jeziorze Powidzkim i po 37 km, zebrawszy 705 km² zlewni, kończy bieg w Policku, natomiast Wrześnica przychodzi spod Gniezna, mierzy 49 km i odwadnia 355 km², wpadając w Samarzewie. Największym z lewobrzeżnych przytoków tego odcinka jest Prosna: 216,8 km długości i 4924,7 km² zlewni, od Wolęcina po Modlicę. Wymieniają ją jako czołowy dopływ lewy zarówno wersja angielska, jak i czeska.
Bliżej Poznania dochodzą kolejno: Lutynia (60 km, Korytnica – Orzechowo), prawa Moskawa (56,4 km, 620,8 km², Józefowo – Jaszkowo), obecna także w rosyjskim spisie dopływów, oraz Samica Stęszewska (37,8 km, 182,7 km², Grzebienisko – Rogalinek). Krótka Wirynka liczy 17 km i płynie z Palędzia do Łęczycy, a prawy Kopel — 34 km i 388 km² — bierze początek między Sokolnikami Gwiazdowskimi a Puszczykowem-Zaborze i uchodzi w Czapurach.
Samo miasto Poznań i jego okolice przyjmują kilka niewielkich cieków. Strumień Junikowski ma zaledwie 11,7 km i 48,4 km² zlewni, biegnąc z Ławicy do Lubonia. Bogdanka, najkrótsza w całym wykazie, mierzy 9 km i prowadzi wody z jeziora Strzeszyńskiego wprost do Poznania. W granicach miasta kończą też bieg dwa dopływy prawe: Cybina (41 km, 213 km², od Iwna) — wskazywana również w spisie czeskim — oraz Główna, licząca 45,6 km i 247 km², płynąca od Lednicy.
Poniżej Poznania z prawej strony wpada Trojanka, biorąca początek w Puszczy Zielonce; po 20 km i zebraniu 147,6 km² zlewni kończy bieg w Mściszewie. Znacznie potężniejsza jest Wełna — 118 km długości i 2621 km² zlewni — która płynie od Osińca i uchodzi w Obornikach; wersja angielska umieszcza ją wśród czterech głównych dopływów prawobrzeżnych.
Lewa strona dorzecza dostarcza na tym odcinku trzech rzek wypływających z jezior lub podmiejskich okolic: Samicy Obornickiej (36,5 km, 224,1 km², z jeziora Kierskiego do Kiszewa), Samy (44,2 km, 448,4 km², z Batorowa do Obrzycka) oraz Oszczynicy (37,5 km, 293,7 km², z jeziora Lubocześnickiego do Sierakowa).
Dwa największe przytoki dolnego biegu przewyższają wszystkie pozostałe. Obra, uchodząca pod Skwierzyną, ma 254 km długości i 4022 km² zlewni, a jej początek to Stara Obra. Noteć mierzy 391,3 km i odwadnia aż 17 300 km², co czyni ją zdecydowanie największym dopływem całego systemu; do Warty wchodzi w Santoku. Obie rzeki wymieniają też edycje angielska, czeska i rosyjska.
Ostatnie kilometry przynoszą jeszcze trzy dopływy. Kłodawka, licząca 27,3 km, wypływa z jeziora Karskiego Wielkiego i kończy bieg w Gorzowie Wielkopolskim — jej nazwa pojawia się także w spisie czeskim. Witna ma 15 km, początek bierze w jeziorze Wielkim w okolicach Witnicy i uchodzi w Białczyku. Bieg dorzecza domyka lewa Postomia: 67 km, 425 km² zlewni, z jeziora Postomsko do Kostrzyna nad Odrą, wymieniana wśród głównych dopływów lewobrzeżnych zarówno po angielsku, jak i po czesku.
Na samej Warcie wskazuje się dwa zbiorniki: Jeziorsko, spiętrzone między miastem Warta a Skęczniewem, oraz Jezioro Porajskie. Pierwszy z nich przyjmuje bezpośrednio wody Pichny, która wchodzi do niego dwoma osobnymi korytami.
Skala przekształceń koryta jest znaczna. Opisy czeski i rosyjski zgodnie podają, że rzeka została uregulowana na długości 350 km, różnią się natomiast co do środków: wersja czeska mówi o jazach, rosyjska o śluzach.
Osobne dane o głębokościach pochodzą z relacji niemieckiej. Od początku dwudziestego wieku rzeka była żeglowna na odcinku 425 km, licząc od Konina, a ówczesna średnia głębokość wody po stronie pruskiej wynosiła od dwóch do dwóch metrów i dwudziestu centymetrów.
Odcinek nazywany Wartą Dolną, ciągnący się na długości 68,2 km od Santoka do ujścia, wchodzi w skład międzynarodowej drogi wodnej E70. Szlak ten uzgodniono w 1996 roku w porozumieniu AGN, czyli European Agreement on Main Inland Waterways of International Importance. Opis niemiecki potwierdza ten sam zakres, opisując go jako odcinek między ujściem Noteci w Santoku a ujściem samej Warty w Kostrzynie.
Rozporządzenie Rady Ministrów z 2002 roku w sprawie klasyfikacji śródlądowych dróg wodnych przypisuje rzece trzy klasy. Najniższą, Ia, ma odcinek od Kanału Ślesińskiego do Lubonia. Klasa Ib obejmuje trasę od Lubonia do miejsca, w którym uchodzi Noteć. Najwyższą klasę, drugą, otrzymał odcinek od ujścia Noteci aż do Odry.
Zasięg żeglugi bywa opisywany rozmaicie. Wersja angielska stwierdza, że rzeka jest spławna od Kostrzyna do Konina, co odpowiada mniej więcej połowie jej długości. Czeska mówi natomiast o transporcie wodnym sięgającym Poznania, a dla mniejszych jednostek — aż do ujścia Prosny; podobnie rosyjska ogranicza żeglowność do Poznania.
Połączenie z systemem Wisły biegnie przez Noteć i Kanał Bydgoski. Wersja angielska umieszcza to przejście w pobliżu Bydgoszczy, czeska precyzuje, że kanał ciągnie się między Nakłem nad Notecią a Bydgoszczą.
Górny odcinek rzeki ma własne wyjście w tę samą stronę. Według opisu niemieckiego prowadzi ono przez Kanał Ślesiński, jezioro Gopło, skanalizowaną górną Noteć oraz kanał górnonotecki do Kanału Bydgoskiego, a dalej przez Brdę do Wisły.
Sam szlak E70, którego Warta jest ogniwem, opisano po niemiecku jako trasę rozciągniętą od Skaldy aż po Niemen. Prowadzi ona kolejno przez Kanał Alberta, Mozę, kanał łączący Mozę z Waalem, samą Waal i kanał Bijlands, następnie Ren i sieć kanałów niemieckich — Wesel-Datteln, Dortmund-Ems, kanał śródlądowy oraz połączenie Łaby z Hawelą — dalej Hawelę, kanał Odra-Hawela i Odrę, potem Noteć, Kanał Bydgoski, Brdę i Wisłę wraz z jej ramieniem ujściowym Nogatem, wreszcie Kanał Jagielloński, rzekę Elbląg, Zalew Wiślany, Pregołę, Dejmę, kanał sekemburski i Wielki Rów Fryderyka.
Wśród zagadnień kojarzonych z rzeką wymienia się także Wielką Pętlę Wielkopolski — trasę wodną, na której odcinek warciański stanowi jeden z elementów.
Wykaz miejscowości położonych nad Wartą rozpoczyna się w Zawierciu, a kończy w Kostrzynie nad Odrą. Kolejno pojawiają się na nim Myszków, Częstochowa, Działoszyn, Osjaków, Sieradz, miasto Warta, Uniejów, Koło, Konin, Pyzdry, Śrem, Puszczykowo, Luboń, Poznań, Oborniki, Obrzycko, Wronki, Sieraków, Międzychód, Skwierzyna i Gorzów Wielkopolski.
Poszczególne edycje uzupełniają tę listę odmiennie. Angielska i rosyjska dopisują Mstów, angielska dodatkowo Mosinę, rosyjska zaś Golinę. Niemiecki infoboks wskazuje ponadto Rogalin jako miejscowość gminną nad rzeką.
Ta sama relacja niemiecka porządkuje ośrodki według wielkości. Do największych zalicza Częstochowę i Poznań. Miastami średniej wielkości nazywa Zawiercie, Myszków, Sieradz, Koło, Konin, Śrem, Luboń i Oborniki, a do najmniejszych zalicza Działoszyn oraz miasto Warta.
Najstarsze poświadczenie piśmienne nazwy pochodzi z roku 972 i ma postać Vurta. Rozważa się dla niej rodowód germański, z późniejszym przejęciem do słowiańszczyzny w formie Varta. Wśród możliwych powiązań wskazuje się praindoeuropejskie rdzenie o znaczeniu „gotować się, wrzeć" oraz „biec".
Nazwa rzeki odcisnęła się na nazewnictwie geologicznym: od niej nazwano młodszy etap zlodowacenia Saale, w trakcie którego ukształtował się przede wszystkim Południowy Wał Pomorski, określany po niemiecku jako Südlicher Landrücken.
Od hydronimu wywodzi się także nazwa miasta, w którym rzeka ma źródła. Zawiercie powstało z połączenia nazwy rzeki i określenia „za Wartą". W okresie okupacji hitlerowskiej nazwa posłużyła również do ochrzczenia utworzonej wtedy jednostki administracyjnej — Kraju Warty, po niemiecku Gau Wartheland.
Dorzecze rzeki bywa wskazywane jako obszar narodzin państwa polskiego. Według relacji angielskiej plemię Polan zachodnich zasiedliło basen Warty między szóstym a ósmym stuleciem.
Z roku 1618 pochodzi zapisany po niemiecku przywilej: elektor Johann Sigismund w układzie zawartym w Trebisch pod Skwierzyną przyznał kupcom polskim swobodę żeglugi po rzece.
Wojskowe epizody nad Wartą przywołuje wersja rosyjska. Wspomina o wydarzeniach wojny siedmioletniej z udziałem armii Fermora w 1758 roku oraz o starciu z 30 stycznia 1813 roku, gdy nad brzegami rzeki zetknęły się oddział generała Czernyszowa i polska jazda pod dowództwem Giedroycia.
Miejsce w kulturze zapewniło rzece przede wszystkim „Mazurek Dąbrowskiego", w którym jest ona drugim z wymienionych cieków: „Przejdziem Wisłę, przejdziem Wartę". Opis niemiecki tłumaczy, że Warta i Wisła trafiły do hymnu jako symbole wolności po trzecim rozbiorze Polski. Ta sama relacja odnotowuje obraz Ernsta Henselera zatytułowany „Die Warthe", namalowany w 1900 roku.
Rzeka wyznacza charakterystyczne widoki kilku miast. Materiał ilustracyjny wersji niemieckiej pokazuje ją w Poznaniu przy moście świętego Rocha i Ostrowie Tumskim, we Wronkach oraz w Gorzowie Wielkopolskim, gdzie nad wodą wznoszą się estakada kolejowa i bulwary. Polska strona przywołuje z kolei dolinę rzeki pod Kołem i panoramę Poznania z bazyliką archikatedralną Świętych Apostołów Piotra i Pawła w tle.
Pod Gorzowem Wielkopolskim koryto krzyżuje się z dwiema magistralami przesyłowymi: rurociągiem „Przyjaźń" oraz gazociągiem relacji Goleniów–Lwówek, zbudowanym w ramach przedsięwzięcia Baltic Pipe.
Najdalej wysunięty na zachód fragment doliny objęto ochroną w formie parku narodowego. Park Narodowy Ujście Warty powstał w 2001 roku i obejmuje obszar, przez który rzeka przechodzi po minięciu Gorzowa Wielkopolskiego, tuż przed połączeniem z Odrą.
Wśród pozostałych form ochrony przyrody wymienianych w związku z rzeką znajdują się Nadwarciański Park Krajobrazowy, Park Krajobrazowy Ujście Warty oraz Park Krajobrazowy Międzyrzecza Warty i Widawki — ich nazwy wprost odwołują się do samej Warty albo do jej dopływu. Obok nich pojawiają się Żerkowsko-Czeszewski Park Krajobrazowy, Załęczański Park Krajobrazowy związany z opływanym przez rzekę Łukiem Załęczańskim, Sierakowski Park Krajobrazowy oraz Wielkopolski Park Narodowy.
Długość podawana jest w trzech wariantach. Polski infoboks i wersja angielska mówią o 808,2 km, niemiecka i rosyjska zaokrąglają do 808 km, natomiast czeska podaje wartość wyraźnie niższą — 762 km.
Jeszcze większy rozrzut dotyczy powierzchni dorzecza. Strona polska i rosyjska operują liczbą 53 700 km², angielska i czeska oraz niemiecki infoboks podają 54 529 km², a w tekście niemieckim pojawia się wartość zupełnie inna, 44 650 km².
Średni przepływ opisano dwojako: polski i niemiecki infoboks wskazują 195 m³/s przy ujściu, natomiast wersje czeska i rosyjska mówią o 215 m³/s jako o wieloletniej średniej.
Rozbieżności obejmują też szczegóły topograficzne. Wysokość ujścia to 12 m n.p.m. według opisu polskiego i 9 m według niemieckiego. Kraina, w której leży źródło, bywa określana jako Małopolska, województwo śląskie albo Wyżyna Małopolska. Wreszcie kierunek, jaki rzeka obiera w Częstochowie, opisywany jest raz jako wschodni, raz jako północny.
Rzeka doczekała się osobnego opracowania w niemieckiej serii poświęconej Odrze i jej najważniejszym dopływom. Trzecia część trzeciego tomu tego wydawnictwa, ogłoszona w Berlinie w 1896 roku nakładem oficyny Reimera, dotyczy właśnie Warty i wpadających do niej rzek; całość przygotowało biuro komisji badającej stosunki wodne w dorzeczach szczególnie narażonych na powodzie.
Wcześniejsze opisy pozostawili Heinrich Berghaus, który poświęcił Warcie strony 86–102 trzeciego tomu swojego „Landbuchu" Marchii Brandenburskiej i Dolnych Łużyc, wydanego w 1856 roku, oraz Heinrich Girard w pracy o Niżu Północnoniemieckim między Łabą a Wisłą z 1855 roku, gdzie rzece odpowiadają strony 233–251. Hasło o Warcie pomieścił też dwudziesty tom szóstego wydania „Meyers Großes Konversations-Lexikon", ogłoszony w Lipsku i Wiedniu w 1909 roku na stronach 392–393.
Po polsku rzeka opisana została w „Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego": hasło Warta znalazło się w tomie trzynastym z 1893 roku na stronie 102, a powiązane hasło Liberwarde — w tomie piątym z 1884 roku na stronie 203.
Warta uchodzi do rzeki Odra.
Spośród rzek opisanych w tym serwisie do Warta uchodzą: Ner, Noteć, Obra, Prosna, Wełna, Widawka.
Opracowano na podstawie artykułu Warta w polskiej Wikipedii oraz jego odpowiedników w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, czeskiej, rosyjskiej (CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane / infoboks polskiej Wikipedii. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Warta