| Długość | 172 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 3639 km² |
| Średni przepływ | 14,5 m³/s |
| Źródło | Mamry |
| Uchodzi do | Pregoły |
Rzeka zaczyna się nie w źródlisku, lecz w odpływie – za jej początek przyjmuje się miejsce, w którym wody wielkiego mazurskiego kompleksu Mamr znajdują ujście. Wypływ leży na Mazurach, w województwie warmińsko-mazurskim, w okolicach Węgorzewa, znanego wcześniej jako Angerburg, na wysokości 115,8 m n.p.m. Jezioro nosiło dawniej niemiecką nazwę Mauersee.
W układzie hydrograficznym Pregoły Węgorapa ma status cieku źródłowego, i to lewego. Drugą zdrojnicą jest mierząca 101 kilometrów Instrucz, zapisywana także jako Įsrutis. Obie rzeki łączą się dopiero na terytorium Rosji, w sąsiedztwie Czerniachowska – dawnego Insterburga – i od tego węzła płynie już Pregoła. Cały odcinek za granicą przypada na obwód królewiecki, nazywany też kaliningradzkim.
Nazewnictwo rzeki jest równie wielojęzyczne jak jej bieg. Rosjanie piszą Анграпа, spotyka się też wariant Анграппа; Niemcy używali formy Angerapp, po litewsku funkcjonuje nazwa Angrapė, a w notangijskim, jednym z wymarłych języków pruskich, zanotowano postać Vingrupė.
Mamry, z których wypływa Węgorapa, to morenowe jezioro polodowcowe w północno-wschodniej Polsce, położone w Krainie Wielkich Jezior Mazurskich; jest drugim co do powierzchni jeziorem kraju. Powierzchnię zwierciadła wody całego kompleksu podaje się w granicach od 9851,0 do 10 282,4 ha. Maksymalna długość jeziora wynosi 20 km, a maksymalna szerokość – 12 km; średnia głębokość to 9,8 m, największa – 43,8 m, a objętość – 1 003 367 500 m³. Wysokość lustra wody podaje się różnie: 115,8 m, 116,2 m albo 116,2–116,3 m n.p.m. Jezioro zasilają Radzieja i Sapina, a wodę odprowadza z niego Węgorapa.
Sama nazwa Mamry bywa rozumiana dwojako. Urzędowy spis Komisji Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych odnosi ją wyłącznie do jeziora zwanego Mamrami Północnymi. W Mamrach wydziela się trzy części: Bodmę, Mamry Małe i Przystań. W części publikacji ta sama nazwa obejmuje jednak zespół sześciu połączonych jezior, w którego skład obok Mamr Północnych, zwanych też właściwymi, wchodzą Kirsajty, Kisajno, Dargin, Święcajty i Dobskie. Kompleks ma 33 wyspy o łącznej powierzchni 213 ha; część z nich, położona na Mamrach i Kisajnie, tworzy rezerwat ornitologiczny, a największa, Upałty, jest zarazem największą wyspą całej Krainy Wielkich Jezior Mazurskich. Nazwę Mamry, która zastąpiła niemiecką formę Mauersee, ustalono urzędowo w 1949 roku, a więc w tym samym roku, w którym wprowadzono nazwę Węgorapa.
Do XIII wieku okolice dzisiejszego Węgorzewa zamieszkiwali Galindowie, jedno z plemion pruskich. W latach 1260–1283 teren ten opanowali Krzyżacy, którzy w 1312 roku wznieśli w pobliżu miejsca, w którym Węgorapa wypływa z Mamr, drewniany zamek Angerburg; w 1335 roku powstała przy nim osada. Litwini niszczyli warownię w 1365 i 1397 roku, a w 1398 roku nowy zamek usytuowano 2 km dalej na północny wschód, na wyspie rzecznej. Od zamku nazwę Angerburg przejęło miasto; po włączeniu do Polski w 1945 roku nosiło ono nazwę Węgobork, a od 1946 roku – Węgorzewo.
Naturalną linią, wzdłuż której kształtował się układ przestrzenny miasta, był zachodni brzeg zakola Węgorapy. Z panoramy sporządzonej na początku XVIII wieku przez Jacoba Boydta wynika, że zamek był wówczas znacznie rozbudowany w stylu barokowym i stał na sztucznej wyspie między rzeką a kanałem. Na południe od zamku, w stronę rynku, biegł kanał służący do spławiania drewna, który dzielił miasto na dwie części. Trójskrzydłowy zamek, odbudowany po zniszczeniach II wojny światowej i przeznaczony na cele kulturalne, otwiera się ku Węgorapie. Węgorzewo dzieli się na dwa osiedla: osiedle I leży na prawym, a osiedle II – na lewym brzegu Węgorapy.
Dawniej jeziora kompleksu Mamr były osobnymi zbiornikami połączonymi strumieniami. Ich poziom podniósł się o kilka metrów w XVI i XVII wieku, m.in. za sprawą zapory młyńskiej wzniesionej na Węgorapie w XVI stuleciu; w rejonie Węgorzewa wzrost sięgnął nawet około 4,5 m. Zapora zwiększała walory obronne krzyżackiego zamku i usprawniała pracę miejscowego młyna, a do podniesienia się wód przyczyniło się również umacnianie brzegów, zwłaszcza w pobliżu miasta. Woda zalała część dróg, m.in. z Kalu do Węgielsztyna i Skłodowa, a także niektóre pruskie osady i cmentarze. Powstała wówczas wyspa Upałty, połączyły się północne akweny Mamr, a z map zniknęło jezioro Schokiske, odnotowywane jeszcze w dokumentach krzyżackich.
Niedaleko Węgorzewa koryto rozdziela się na dwa ramiona. Jedno zachowuje nazwę rzeki, drugie nosi miano Kanału Młyńskiego, a po kilku kilometrach oba nurty znów się spotykają.
Innym rozgałęzieniem jest przekop odcinający Wielką Pętlę Węgorapy. To, którą z dwóch dróg uzna się za bieg główny, przekłada się wprost na kilometraż całej rzeki – właśnie z tego powodu podaje się dwa równoległe zestawy liczb zamiast jednego.
Wielką Pętlę omija część Kanału Brożajckiego, łączącego Węgorapę z Gołdapą. Kanał zaprojektował w 1726 roku Jan Suchodolec, a przekopano go w 1733 roku od wsi Miczuły nad Gołdapą do wsi Brożajcie. Wieś Brożajcie już nie istnieje – w jej miejscu znajduje się elektrownia wodna, a do lat 90. XX wieku były tam dwa jazy. Dalszy odcinek, od dawnej wsi Brożajcie do Mieduniszek Wielkich, wykonano w ramach regulacji Węgorapy: skrócił on spływ wody, która nie musiała już okrążać Wielkiej Pętli. Kanał odnawiano w latach 1824–1826.
Od Miczuł do jazu w Mieduniszkach Wielkich kanał ma 12 km długości. Stoi na nim pięć jazów: Bąkowo, Polski, Halina, Brożajcie i Mieduniszki Wielkie. Przebiega przez Lasy Skaliskie i jest obecnie ostoją bobrów. Gołdapę z Węgorapą łączy niedaleko Bań Mazurskich.
Wśród większych miejscowości leżących nad rzeką po polskiej stronie wymienia się Jakunowo, Ołownik oraz samo Węgorzewo. Tuż przed granicą państwową Węgorapa przyjmuje Gołdapę, a za Mieduniszkami opuszcza Polskę i kieruje się na północ, ku spotkaniu z Instruczą.
Jakunowo (niem. Angertal) należy do gminy Węgorzewo, a Ołownik (niem. Launingken, w latach 1938–1945 Sanden) – do gminy Budry; obie wsie leżą w powiecie węgorzewskim. Rzeka przepływa także przez Mieduniszki Wielkie, gdzie kończy się Kanał Brożajcki. W latach 1975–1998 Jakunowo i Ołownik, podobnie jak Węgorzewo, należały do województwa suwalskiego. Urzędową polską nazwę Jakunowa ustalono 12 lutego 1948 roku.
Zaraz za granicą rzeka wchodzi w oziorski okręg miejski. Jego obszar pokrywa się mniej więcej z dawnym powiatem Darkehmen, przemianowanym później na Angerapp; ośrodkiem tego terenu jest miasto Oziorsk.
Dalej Węgorapa przecina rejony gusiewski i czerniachowski. W tym drugim wpada do niej Pisa. Oprócz trzech miast leżących bezpośrednio nad wodą – Węgorzewa po polskiej stronie oraz Oziorska i Czerniachowska po rosyjskiej – nad rzeką znajduje się również wieś Majakowskoje.
Ostatni akt rozgrywa się pod Czerniachowskiem. Węgorapa łączy się tam z Instruczą i obie nazwy ustępują miejsca jednej: od tego punktu płynie Pregoła.
Oziorsk, którego rosyjska nazwa znaczy „miasto nad jeziorem”, leży nad Węgorapą około 30 km na południowy wschód od dawnego Insterburga. Niemiecka nazwa miasta brzmiała Darkehmen, litewska – Darkiemis, a polska – Darkiejmy. Nazwa miejscowości, zanotowana w 1539 roku w formie Dargekeyem, odnosi się do wilgotności Węgorapy: wywodzi się ją od pruskich słów dargis oraz caymis lub kaims, a dosłownie znaczy ona „deszczowa wieś”. Osada leżała przy dogodnej komunikacyjnie przeprawie przez Węgorapę, a w 1831 roku miasto liczyło 129 domów i miało młyn wodny.
W 1938 roku, w ramach nazistowskiej akcji zmiany nazw, miasto otrzymało nazwę Angerapp, identyczną z niemiecką nazwą rzeki; w lipcu tego samego roku leżący nad Węgorapą Launingken, dzisiejszy Ołownik, przemianowano na Sanden. Nowy polski rząd tymczasowy zakładał początkowo, że miasto wraz z całym powiatem Darkehmen znajdzie się pod jego administracją. Umowa poczdamska z sierpnia 1945 roku (art. VI) przewidywała jednak nową granicę radziecko-polską bez względu na dawne granice powiatów, wskutek czego miasto znalazło się pod administracją radziecką. Nadana w maju 1946 roku polska nazwa Darkiejmy prawdopodobnie nie weszła już w życie, a we wrześniu 1946 roku miasto otrzymało rosyjską nazwę Oziorsk. Most kolejowy nad rzeką na północny wschód od miasta, uwieczniony na fotografii sprzed 1938 roku, jest dziś zniszczony.
Podczas I wojny światowej w okolicach Węgorzewa toczyły się walki wojsk niemieckich z rosyjskimi, a ewakuowane w 1914 roku Darkehmen zostało 23 sierpnia tego roku zajęte przez oddziały rosyjskie, które je plądrowały i paliły. W październiku 1944 roku mieszkańcy miasta musieli uciekać przed nadciągającym frontem radzieckim, a radziecka 11 Gwardyjska Armia wyszła na linię rzeki pod wsią Nemmersdorf (dziś Majakowskoje), położoną na obu brzegach Węgorapy. Wieś zdobyto 21 października, lecz 23 października odbiły ją oddziały niemieckie; 22 stycznia 1945 roku ponownie zajęła ją 20 Dywizja Strzelecka 28 Armii, a tego samego dnia Armia Czerwona opanowała również dzisiejszy Oziorsk. W walkach o Nemmersdorf w październiku 1944 i styczniu 1945 roku poległo ponad trzystu żołnierzy i oficerów Armii Czerwonej. W 1946 roku wieś przemianowano na cześć poety Majakowskiego. Węgorzewo straciło w wyniku działań II wojny światowej około 80% zabudowy.
Długość Węgorapy nie jest wielkością uzgodnioną. Według jednych danych rzeka mierzy 172 kilometry, według innych – 169. Spotyka się też ujęcie, które w ogóle nie rozstrzyga sporu i wprost odnotowuje, że odległość od źródła do połączenia z Instruczą bywa szacowana na 140, 169 albo 172 kilometry.
Wynik zależy też od tego, jak potraktuje się wspomniany przekop. Długość 172 kilometrów otrzymuje się wtedy, gdy za bieg główny uzna się naturalne koryto – na Polskę przypada w tym wariancie 66 kilometrów. Jeśli zaś za nurt główny przyjąć kanał, obie wielkości spadają odpowiednio do 139,9 i 44 kilometrów. Wartość 44 kilometrów dla odcinka polskiego pojawia się też w innym opisie rzeki, w jeszcze innym podaje się natomiast 52 kilometry; trzy opracowania zgodnie przypisują Rosji 120 kilometrów.
Podobna niepewność dotyczy zlewni. Przeważnie podaje się dla niej 3639 km², spotyka się jednak również wartość 3960 km² – w jednym z opracowań występują nawet obie te liczby. Zgodność panuje za to co do udziału Polski: 975,6 km².
Na odcinku od Oziorska do ujścia Pisy szerokość rzeki wynosi od 5 do 12 metrów, a głębokość – od 20 centymetrów do 2 metrów; te same przedziały podaje się także dla biegu górnego i środkowego.
Poniżej ujścia Pisy, aż po Czerniachowsk, koryto poszerza się do 7–25 metrów, a głębokość wynosi tam od półtora do trzech metrów. Prędkość nurtu rzeki wynosi około 0,2–0,6 metra na sekundę.
Węgorapa nie jest żeglowna – stwierdzano to według stanu zarówno na 2008, jak i na 2020 rok.
Wypływ z Mamr leży w punkcie o współrzędnych 54°11′51,0″N 21°43′07,0″E, a ujście, czyli miejsce połączenia z Instruczą, w punkcie 54°38′51,9″N 21°47′28,4″E. Wysokość wypływu wynosi 115,8 m n.p.m. (według innych danych 116 m), a ujścia – 10 m n.p.m.
Rzędne ujść dopływów pozwalają prześledzić spadek rzeki wzdłuż jej biegu. Gołdapa uchodzi do Węgorapy na wysokości 97 m n.p.m., Szalewka – 65 m, Wika – 47 m, a Pisa – 14,3 m n.p.m.
Rzeka ma trzy źródła zasilania: odpływ z Mamr, opady śniegu i deszczu oraz wody podziemne.
Według pomiarów z Berestowa, punktu oddalonego o trzydzieści kilometrów od połączenia z Instruczą, średni roczny przepływ wynosi 14,5 m³/s. Najniższy przepływ, 8,56 m³/s, przypada na lipiec, a najwyższy, 24,7 m³/s, na kwiecień.
Zimą rzeka zamarza, a pokrywa lodowa utrzymuje się przez dwa do trzech miesięcy.
Jedna z list wskazuje cztery największe dopływy: Gołdapę, Kanał Brożajcki, Wiciankę oraz Pisę.
Druga lista układa się inaczej. Wymienia Gołdapę i Pisę, ale zamiast Kanału Brożajckiego i Wicianki podaje Wikę i Szalewkę. Wspólne dla obu list są zatem tylko dwie nazwy.
Gołdapa, Wika i Pisa są prawymi dopływami Węgorapy, Szalewka – lewym. Jako dopływ wymienia się również ciek Meshkupe. Wika, której dawne niemieckie nazwy brzmiały Wieke i Wiek, to rzeka w Rosji, w obwodzie królewieckim; ma 26 km długości i zlewnię o powierzchni 256 km², a do Węgorapy uchodzi 56 km od ujścia tej ostatniej. Szalewka, płynąca przez rejon oziorski, liczy 12 km, a jej zlewnia zajmuje 58,9 km²; do Węgorapy uchodzi z lewej strony, na 77. kilometrze.
Gołdapa mierzy 89 kilometrów i uchodzi do Węgorapy tuż przed granicą państwową; według części opisów wypływa z jeziora, które po rosyjsku nosi nazwę Krasnoje, czyli Czerwone. Pisa, po rosyjsku Pissa, liczy 98 kilometrów i wpada w rejonie czerniachowskim.
Gołdapa jest rzeką w województwie warmińsko-mazurskim. Jej źródła umiejscawia się na północ od Olecka, w pobliżu wsi Monety, a odcinek od ujścia Pogorzelskiej Strugi do jeziora Gołdap nazywa się Jarka. Według innych danych rzeka wypływa z jeziora Gołdap, które po rosyjsku nosi wspomnianą już nazwę Krasnoje. Za jeziorem Gołdapa kieruje się na zachód, potem na południe, a od Nowej Boćwinki – na północny zachód; na jej trasie leżą Kowale Oleckie, Gołdap i Banie Mazurskie, a do Węgorapy uchodzi na północ od Budr. Dwa duże spadki sprawiają, że w górnym i środkowym biegu koryto podlega silnej erozji dennej i bocznej. Nazwę rzeki wywodzi się od staropruskiego słowa galdape, czyli „rzeka w kotlinie”.
Pisa, po niemiecku Pissa lub Roßbach, wypływa z Jeziora Wisztynieckiego i płynie przez obwód królewiecki. Przy długości 98 km zbiera wody z obszaru 1440 km², a jej średni przepływ wynosi 8,49 m³/s. Źródło leży na wysokości 172,4 m n.p.m., a spadek rzeki wynosi 1,6 m/km. W zasilaniu Pisy opady deszczu mają udział 40%, śnieg – 35%, a wody gruntowe – 25%.
Zarówno po polskiej, jak i po rosyjskiej stronie na rzece stanęły małe elektrownie wodne. Znaczenie historyczne przypisuje się zakładowi w Oziorsku: zbudowano go w 1880 roku, a w 2000 roku ponownie go uruchomiono; jego moc wynosi pół megawata, czyli 500 kilowatów.
Elektrownia w Oziorsku, należąca do spółki Jantarenergo, była trzykrotnie zamykana, co wiązało się z działaniami zbrojnymi, które toczyły się na tym terenie w czasie obu wojen światowych; jest to najstarsza czynna elektrownia w Rosji. W 2000 roku uruchomiono w niej dwie jednakowe turbiny. Na początku 2013 roku moc zainstalowana elektrowni, 500 kW, stanowiła 0,05% łącznej mocy zainstalowanej wszystkich elektrowni systemu energetycznego obwodu królewieckiego. W 2012 roku elektrownia wyprodukowała 1,7 mln kWh energii. Budowla ma status obiektu dziedzictwa kulturowego o znaczeniu lokalnym, a w samym Oziorsku rzekę przegradza stopień wodny.
W Ołowniku, przez który przepływa Węgorapa, znajduje się nowoczesna elektrownia wodna. Poprzednią elektrownię zbudowano tam w okresie międzywojennym, w obszernym murowanym budynku krytym dachówką. Po wojnie zasilała ona okoliczne wsie i miejscowy majątek; po niewielkim remoncie podjęła produkcję energii w noc sylwestrową 1948/49 i pracowała bez przerwy do połowy 1995 roku, kiedy sprywatyzowała ją Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa w Suwałkach. Elektrownia została wyłączona z eksploatacji, a zabytkowe wyposażenie, w tym generatory i turbiny z lat 1918 i 1920, wywieziono na złom; z budynków zostały jedynie mury bez drzwi i okien. Nowy właściciel przystąpił do odbudowy w 2002 roku; w budynku dawnej elektrowni ma się mieścić restauracja.
W polskiej części zlewni zarejestrowano dwadzieścia cztery zrzuty ścieków. Część z nich przypada na zlewnię Gołdapy, część na zlewnię kompleksu Mamr, a trzy trafiają do samej Węgorapy.
Za główne ognisko zanieczyszczeń uchodzi Węgorzewo, skąd do rzeki odprowadzane są ścieki zarówno komunalne, jak i przemysłowe.
Niezależnie od zrzutów na właściwości wody wpływa kompleks Mamr, którego zlewnia obejmuje 620,6 km².
Stan wód samych Mamr oceniano kilkakrotnie. Badania z lat 1990 i 1993 wskazywały na I klasę czystości, a pomiary z 1999 roku – na II klasę. W 2005 roku wody Mamr Północnych zaliczono do II klasy czystości i II kategorii podatności na degradację.
Miano rzeki ma rodowód staropruski. Wywodzi się je od słów anguris („węgorz”) oraz app, w innej notacji apis („rzeka”). Formę wyjściową zapisuje się też jako angurgis lub angurys-ape i tłumaczy wprost jako „rzeka węgorzy”.
Obecną polską nazwę wprowadzono natomiast urzędowo w 1949 roku w miejsce dotychczasowej niemieckiej nazwy Angerapp.
Po litewsku rzeka oprócz nazwy Angrapė bywa nazywana Ungura; tym samym litewskim mianem określa się Węgorzewo (niem. Angerburg). Polską nazwę wymawia się [vɛŋɡɔˈrapa], a rosyjską – [anˈgrapa].
Rzeka była znana z obfitości ryb. Ta sława należy jednak już do przeszłości.
W Węgorzewie, wówczas Angerburgu, działała jedna z największych wylęgarni ryb w Europie. Hodowano w niej przede wszystkim ryby z rodzaju Coregonus (niem. Maränen).
Po 1945 roku w Węgorzewie działało Państwowe Gospodarstwo Rybackie Węgorzewo. W Ołowniku, przez który przepływa Węgorapa, zalew utworzony przez zaporę należy do najlepszych łowisk ryb na Mazurach, a sama rzeka jest także ostoją bobrów.
Węgorapa jest atrakcyjnym obiektem turystycznym dla miłośników spływów. Spływa się nią zwykle łodziami, pontonami ratunkowymi i kajakami, rzadziej łodziami z silnikiem.
Rzeka jest interesująca przede wszystkim ze względu na oddalenie od miejscowości i piękną przyrodę, a także ze względu na częściowo zachowane obiekty poniemieckie – tamy i domy w stanie półruiny.
Termin ma tu znaczenie. Wiosną rzeka niesie więcej wody, a nurt jest dość wartki, więc właśnie wtedy spływ jest wygodniejszy. Odcinek od Oziorska do Czerniachowska można przepłynąć kajakiem w ciągu doby; łodzią albo pontonem trzeba na to przeznaczyć co najmniej trzy doby.
Węgorapa, przepływająca m.in. przez Ołownik, jest częścią szlaków kajakowych; w okolicy tej wsi, wśród łąk i słabo znanych leśnych ostępów, wytyczono także trasy rowerowe i piesze.
W rosyjskim państwowym rejestrze wodnym rzeka figuruje pod kodem 01010000212104300010053. Przypisano ją do bałtyckiego okręgu zlewniowego, a jako odcinek wodnogospodarczy wskazano Pregołę; klasyfikacja wiąże ją z dorzeczem Niemna oraz z rzekami zlewiska Morza Bałtyckiego w części rosyjskiej, położonej w obwodzie królewieckim.
W rosyjskim państwowym katalogu nazw geograficznych rzeka widnieje pod numerem 0172512. Hydrograficznie należy do dorzecza Pregoły. Hasła o niej zamieściły „Słownik encyklopedyczny Brockhausa i Efrona” oraz „Encyklopedyczny leksykon”.
Nazwa wyszła też poza hydrografię. Od Węgorapy wzięła swoje miano rosyjska grupa muzyczna „Анграпа”.
Węgorapa uchodzi do Pregoły.
Opracowano na podstawie artykułu Węgorapa w polskiej Wikipedii oraz odpowiadających mu artykułów w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, czeskiej, rosyjskiej, ukraińskiej, litewskiej; wykorzystano także artykuły: Mamry, Węgorzewo, Kanał Brożajcki, Gołdapa, Pisa (dopływ Węgorapy), Jakunowo, Ołownik, Osjorsk (Kaliningrad) (Wikipedia w wersji niemieckiej), Озёрская ГЭС (Wikipedia w wersji rosyjskiej), Вика (приток Анграпы) (Wikipedia w wersji rosyjskiej), Шалевка (Wikipedia w wersji rosyjskiej), Писса (Wikipedia w wersji rosyjskiej), Голдапа (Wikipedia w wersji rosyjskiej), Маяковское (Калининградская область) (Wikipedia w wersji rosyjskiej) (licencja CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane / infoboks polskiej Wikipedii. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Węgorapa