| Długość | 95,8 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 2385 km² |
| Średni przepływ | 13,9 m³/s |
| Uchodzi do | Warty |
Hydronim notowany jest w dwóch postaciach: Widawa i Widawka. W trzynastym tomie „Słownika geograficznego Królestwa Polskiego”, wydanym w Warszawie w 1893 roku, hasło o rzece umieszczono pod postacią Widawa, zaznaczając od razu, że mówi się również Widawka, i objaśniając, iż chodzi o prawobrzeżny dopływ Warty; całość zajmuje stronę 286. Obie formy przywołuje także jeden z opisów rzeki, podczas gdy dwa pozostałe posługują się wyłącznie postacią z przyrostkiem, po rosyjsku zapisywaną jako Видавка.
Trzynaście lat wcześniej ten sam słownik wspomniał o rzece mimochodem, przy okazji wsi Chociw w powiecie łaskim, siedziby gminy o tej samej nazwie: osadę umiejscowiono po prostu nad Widawką (tom I, Warszawa 1880, strona 602).
Rzeka rodzi się na Wzgórzach Radomszczańskich, na terenie gminy Kodrąb, w południowej części województwa łódzkiego. Poszczególne opisy różnie precyzują to miejsce: jeden z nich umieszcza źródła na południowy wschód od samego Kodrębu i podaje dla nich wysokość 240 m n.p.m., inny zaś wiąże początek biegu ze wsią Antopol w tej gminie.
Według jeszcze innych danych źródła leżą na wysokości 239 m n.p.m., w punkcie o współrzędnych 51°04′40″N 19°40′21″E. W wariancie łączącym początek rzeki z Antopolem punkt źródłowy ma współrzędne 51°05′06″N 19°34′52″E.
Ogólnym kierunkiem biegu rzeki jest północny zachód.
Jako obszar położenia rzeki wymienia się trzy mezoregiony fizycznogeograficzne: Wzgórza Radomszczańskie (342.11), Wysoczyznę Bełchatowską (318.81) i Kotlinę Szczercowską (318.23). Pierwszy z nich należy do Wyżyny Przedborskiej, wchodzącej w skład Wyżyny Małopolskiej w prowincji Wyżyn Polskich. Dwa pozostałe leżą w podprowincji Nizin Środkowopolskich: wysoczyzna jest częścią Wzniesień Południowomazowieckich, kotlina zaś znajduje się w południowo-wschodniej części Niziny Południowowielkopolskiej.
Wzgórza Radomszczańskie rozciągają się w południowo-wschodniej części województwa łódzkiego, między Radomskiem, Kamieńskiem i Przedborzem. Są to wzniesienia zbudowane z kredowych piaskowców i jurajskich wapieni, stanowiące przedłużenie mezozoicznych struktur obrzeżenia Gór Świętokrzyskich na zachód od Pilicy; w dużej mierze przykrywają je czwartorzędowe piaski i gliny, a w obniżeniach terenu spotyka się zabagnienia, piaski i wydmy. Oprócz Widawki bierze tu początek także Luciąża.
Widawka odwadnia zachodnią część Wysoczyzny Bełchatowskiej; na obszarze wysoczyzny biorą też początek dwa prawobrzeżne dopływy rzeki: Rakówka i Ścichawka. Przez wysoczyznę biegnie dział wodny oddzielający dorzecze Wisły od dorzecza Odry, do którego należy Widawka.
Kotlina Szczercowska zajmuje 604 km², a jej oś wyznacza dolina Widawki, płynącej tu z południowego wschodu na północny zachód. Od południa i wschodu ogranicza ją Wysoczyzna Bełchatowska, od północy – Wysoczyzna Łaska, na zachodzie zaś kotlina sąsiaduje z Międzyrzeczem Pysznej i Niecieczy, Wysoczyzną Złoczewską oraz Kotliną Sieradzką. W centralnej części kotliny wysokości bezwzględne wynoszą 160–170 m. Region ma charakter rolniczo-leśny i rozciąga się po obu brzegach rzeki; przeważa użytkowanie rolnicze, lecz lasy pokrywają około 40% jego powierzchni. Największymi miejscowościami kotliny są Szczerców i Widawa.
Kotlina uformowała się prawdopodobnie w miejscu rozcięcia erozyjnego, które przemodelowały zlodowacenia plejstoceńskie. W czasie tych zlodowaceń utworzyło się tu zastoisko, w którym osadziły się iły warwowe; to one sprawiają, że grunt słabo przepuszcza wodę. Rzeźba terenu jest równinna, urozmaicona dolinami Widawki, Niecieczy i Pilsi oraz wydmami. Występują tu też tereny podmokłe, w tym torfowiska rozwinięte w zagłębieniach wytopiskowych.
Podstawowe parametry rzeki podawane są niejednakowo. Dwa opisy przypisują jej długość 95,8 km, trzeci zaś mówi o 99,56 km; różnica sięga blisko czterech kilometrów. Różnią się też, choć jedynie zaokrągleniem, dane o zlewni: dwa opisy podają 2385 km², a w jednym z tych, które podają mniejszą długość, wartość tę zaokrąglono do 2,4 tysiąca km².
Opis podający większą długość dorzuca dwie wielkości, których pozostałe opisy w ogóle nie notują. Najkrótsza odległość między źródłem a ujściem wynosi 68,45 km, a stosunek długości koryta do tej odległości, czyli współczynnik krętości, sięga 1,46. Innymi słowy, koryto jest blisko półtora raza dłuższe od najkrótszej drogi między tymi punktami.
W Kotlinie Szczercowskiej koryto układa się w meandry. Tutaj też rzeka przecina obszary zajęte przez odkrywkową Kopalnię Węgla Brunatnego „Bełchatów”.
Górnictwo odbija się też na zasilaniu cieku. Część niesionej wody tłoczą pompy głębinowe odwadniające odkrywki Bełchatów i Szczerców, a według jednego z opisów w górnym biegu to właśnie wypompowywane wody podziemne stanowią główne źródło zasilania rzeki.
Dla przekroju ujściowego obliczono średni przepływ za lata 1951–1990; wyniósł on 13,9 m³/s.
W drugiej połowie lat 70. XX wieku zmieniono koryto Widawki. Jej dawnym łożyskiem płynie obecnie ujściowy, około 3-kilometrowy odcinek prawobrzeżnej Rakówki, która łączy się z Widawką na zachód od Kuźnicy Kaszewskiej, na wysokości około 178 m n.p.m.
Większość wody niesionej przez lewobrzeżną Krasówkę pochodzi z odwadniania odkrywki Szczerców. W sąsiedztwie kopalni jej koryto uregulowano i przesunięto o 0,5 km w kierunku wschodnim. Podobnie jak odcinek Widawki między Żarem a Lubośnią, Krasówka należy do wód krainy ryb łososiowatych i lipienia.
Inaczej przedstawia się stan lewobrzeżnej Niecieczy, która niemal całkowicie utraciła pierwotny charakter pod wpływem leja depresyjnego, powstałego w wyniku działalności Kopalni Węgla Brunatnego „Bełchatów”. Jej brzegi zarosły, a na powierzchni wody rozprzestrzeniła się rzęsa wodna, uniemożliwiająca rozwój roślinności podwodnej; sam ciek wysycha i tylko na niektórych odcinkach płynie okresowo. Nie zrealizowano planu, by połączyć Nieciecz kanałem przelotowym z Krasówką, zasilaną wodą z odwadniania odkrywki Szczerców. W Kotlinie Szczercowskiej lej depresyjny, jedna z negatywnych zmian w środowisku wywołanych przez przemysł górniczo-energetyczny, spowodował też konsumpcyjny niedobór wody w okolicy.
Odkrywki, z których pompowana jest część wody płynącej Widawką, należą do Kopalni Węgla Brunatnego „Bełchatów”, położonej na terenie gminy Kleszczów w powiecie bełchatowskim. Do eksploatacji zakwalifikowano węgiel z pól „Bełchatów” i „Szczerców”. W odkrywce Szczerców, oddalonej w linii prostej o 17,3 km na północny zachód od Elektrowni Bełchatów, rozruch pierwszego układu KTZ (koparka – taśmociąg – zwałowarka) rozpoczęto 21 października 2002 roku, a pierwszy węgiel z pola „Szczerców” wydobyto 17 sierpnia 2009 roku.
Płynąc przeważnie na północny zachód, Widawka przepływa przez Szczerców, dalej przez Restarzew i Chociw, a w dolnym biegu przez Rogóźno. Administracyjnie przecina cztery powiaty województwa łódzkiego: radomszczański, bełchatowski, łaski oraz zduńskowolski.
W środkowym biegu Widawka płynie w pobliżu Lubośni. Rzeka przepływa również w okolicach Elektrowni Bełchatów, położonej w Rogowcu w gminie Kleszczów w powiecie bełchatowskim.
Miejsce ujścia opisy lokalizują nieco inaczej: jeden umieszcza je w okolicy Pstrokoni, inny – obok Zamościa. Co do odbiornika rozbieżności nie ma: jest nim Warta, która sama uchodzi do Odry i wraz z nią należy do zlewiska Bałtyku. Punkt połączenia leży na wysokości 136 m n.p.m., a więc wyraźnie niżej niż źródłowa rzędna 240 m. Jeden z opisów dodaje, że Widawka łączy się z górnym biegiem Warty.
Dokładniejsze dane określają wysokość ujścia na 136,1 m n.p.m., a jego współrzędne to 51°30′35″N 18°52′08″E. Warta, która przyjmuje wody Widawki, jest prawym dopływem Odry.
Z lewej strony do Widawki uchodzą Nieciecz, Krasówka i Świętojanka, a także Kręcica oraz Struga Aleksandrowska. Prawobrzeżną grupę tworzą Pilsia, Ścichawka, Jeziorka, Rakówka, Chrząstawka i największy dopływ Widawki – Grabia, która łączy się z dolnym biegiem rzeki w rejonie Widawy.
Licząc od źródeł, główne dopływy uchodzą w następującej kolejności: jako pierwsza prawobrzeżna Rakówka, po niej prawobrzeżna Pilsia, następnie lewobrzeżna Krasówka, dalej prawobrzeżne Chrząstawka i Grabia, a na końcu lewobrzeżna Nieciecz.
Jeśli uwzględnić wszystkie wymienione dopływy, od źródeł ku ujściu Widawka przyjmuje kolejno: z lewej strony Świętojankę i Kręcicę, z prawej Jeziorkę i Rakówkę, z lewej Strugę Aleksandrowską, z prawej Ścichawkę i Pilsię, z lewej Krasówkę, z prawej Chrząstawkę i Grabię, wreszcie z lewej Nieciecz. Między ujściem Jeziorki a ujściem Rakówki na biegu rzeki leży Zbiornik Stok.
Zapis nazw bywa chwiejny. Lewobrzeżny dopływ, notowany w dwóch opisach jako Krasówka, w trzecim występuje pod nazwą Krasowa; z kolei jeden z opisów podaje Chrząstawę tam, gdzie pozostałe piszą o Chrząstawce.
W XIX wieku Pilsia nosiła nazwę Świtka, a Krasówka, zwana też Krasową, nazwę Sosonia. Rakówkę nazywano wówczas Rakarką i od tej formy pochodzi nazwa współczesna; w Bełchatowie rzekę tę pierwotnie określano mianem Wrzonsawy lub Rzonsawy.
Spośród wymienionych dopływów najwyżej uchodzi lewobrzeżna struga Świętojanka o długości 6,96 km; bierze ona początek w Zakrzewie, a z Widawką łączy się na północ od Piaszczyc, na wysokości 214,1 m n.p.m. Kolejny dopływ, również lewobrzeżny, to Kręcica, której długość podaje się jako 11,2 lub 11,9 km. Wypływa w okolicy Krępy w gminie Dobryszyce, a do Widawki uchodzi na wysokości 201,7 m n.p.m., na granicy gmin Dobryszyce i Kamieńsk, w okolicach Pytowic w powiecie radomszczańskim; nad Kręcicą leży miejscowość Żaby.
Prawobrzeżna Rakówka ma 25,11 km długości i zlewnię o powierzchni 147,2 km². Jej bieg wiedzie przez Wysoczyznę Bełchatowską, a po drodze rzeka przepływa przez Bełchatów, Grocholice, Księży Młyn, Rząsawę i Kuźnicę Kaszewską; jej koryto jest częściowo uregulowane. Prawobrzeżna jest także Ścichawka, struga o długości 12,06 km, płynąca równoleżnikowo, ze wschodu na zachód. Bierze początek na wschód od Podścichawy w gminie Kluki, na wysokości około 193 m n.p.m., a do Widawki uchodzi na południe od Podkluczy w gminie Szczerców, na wysokości około 165 m n.p.m. Jej trasa wiedzie głównie przez tereny rolnicze; w górnym biegu głęboko wcina się w Wysoczyznę Bełchatowską, a w dolnym płynie płaską, podmokłą doliną w obrębie Kotliny Szczercowskiej.
Prawobrzeżna Pilsia liczy 33,31 km, a jej zlewnia – 196,13 km². Wypływa w okolicach wsi Kącik i uchodzi do Widawki w Kotlinie Szczercowskiej poniżej Szczercowskiej Wsi, na południowy zachód od Kolonii Szczercowskiej, na wysokości 158,7 m n.p.m. W Łobudzicach w gminie Zelów znajduje się na niej zalew Patyki o funkcji rekreacyjnej i retencyjnej, a w Zbyszku i Szczercowskiej Wsi w gminie Szczerców – młyny wodne; jej wody zasilają też stawy rybne w Lubcu. Nieco dłuższa lewobrzeżna Krasówka mierzy 36,02 km przy niemal takiej samej zlewni, wynoszącej 195,66 km². Wypływa w okolicy Łuszczanowic, płynie przez Kotlinę Szczercowską w powiecie bełchatowskim i uchodzi w Korablewie, na wysokości 153,6 m n.p.m. Obie klasyfikowane są jako rzeki czwartego rzędu.
Prawobrzeżna struga Chrząstawka ma 18,79 km długości i uchodzi na północny zachód od Rudy, na wysokości 145,3 m n.p.m.; nad nią znajdują się młyny wodne w Chrząstawie (gmina Widawa) i w Faustynowie (gmina Zelów). Grabia mierzy 77 km, jej zlewnia obejmuje 813 km², a średni przepływ u ujścia wynosi 4,2 m³/s. Wypływa jako Grabówka na północny wschód od Grabicy, a do Widawki uchodzi powyżej Rogóźna, na polach wsi Grabno, na wysokości 142 m n.p.m. Głównym miastem nad Grabią jest Łask; w jej dolnym biegu maksymalna amplituda wahań stanów wody wynosi 2,5 m.
Ostatnim z wymienionych dopływów jest lewobrzeżna Nieciecz o długości około 34 km. Wypływa w okolicach Dworszowic Pakoszowych i uchodzi na północ od Widawy; nad rzeką leżą Kiełczygłów, Rusiec i Widawa, a w rejonie ujścia ma ona około 4 m szerokości i przeciętnie około 0,6 m głębokości.
Ocena z 2004 roku umieściła wody rzeki w drugiej klasie czystości.
Odcinek od mostu w Żarze (gmina Kluki) do mostu w Lubośni (gmina Szczerców) zalicza się do wód krainy ryb łososiowatych i lipienia.
Kwestii czystości wód poświęcono także osobne opracowanie regionalne. A. Lesiński opublikował artykuł „Zanieczyszczenie rzeki Widawki” w czwartym numerze trzeciego rocznika periodyku „Na sieradzkich szlakach” z 1987 roku, na stronach 6–9; tekst ten figuruje jako podstawa bibliograficzna dwóch opisów rzeki.
Końcowy fragment doliny objęto ochroną krajobrazową. Od Rogóźna aż do ujścia rzeka płynie w granicach regionalnego parku krajobrazowego, którego nazwa – Park Krajobrazowy Międzyrzecza Warty i Widawki – odwołuje się do międzyrzecza obu tych cieków.
Park utworzono w 1989 roku; jako akt prawny parku wskazywana jest uchwała nr VIII/45/89 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Sieradzu. Obejmuje on 25 330 ha, czyli 253,30 km², i leży na styku powiatów bełchatowskiego, łaskiego, sieradzkiego, wieluńskiego i zduńskowolskiego, w granicach gmin Burzenin, Konopnica, Ostrówek, Rusiec, Sędziejowice, Sieradz, Widawa, Zapolice i Zduńska Wola. Zajmuje północną część Kotliny Szczercowskiej.
Przedmiotem ochrony w parku są doliny Warty i Widawki oraz ich dopływów wraz z otoczeniem i naturalną szatą roślinną. W centralnej części parku zbiegają się Widawka, Grabia i Nieciecz, tworząc węzeł hydrograficzny; okolice ujścia Grabi obejmuje zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Węzeł hydrograficzny Widawki-Grabi-Niecieczy”. W krajobrazie parku występują meandrujące odcinki rzek, starorzecza, wydmy, torfowiska oraz podmokłe tereny z roślinnością bagienną, a lasy zajmują niecałe 25% powierzchni parku.
Najcenniejsze przyrodniczo fragmenty parku chronią cztery rezerwaty przyrody: „Grabica”, „Hołda”, „Korzeń” i „Winnica”. Rezerwat „Korzeń” obejmuje torfowisko, a „Grabica” leży w okolicach ujścia Grabi, której odcinek ujściowy znajduje się w granicach parku. Wyznaczono tu ponadto zespoły przyrodniczo-krajobrazowe „Dolina Grabi” i „Góry Wapienne” oraz kilkanaście użytków ekologicznych.
Widawka uchodzi do Warty.
Opracowano na podstawie artykułu Widawka (rzeka) w polskiej Wikipedii oraz odpowiadających mu artykułów w Wikipedii rosyjskiej, ukraińskiej; wykorzystano także artykuły: Wzgórza Radomszczańskie, Wysoczyzna Bełchatowska, Kotlina Szczercowska, Kopalnia Węgla Brunatnego „Bełchatów”, Elektrownia Bełchatów, Park Krajobrazowy Międzyrzecza Warty i Widawki, Grabia (rzeka), Pilsia, Nieciecz (rzeka), Krasówka (dopływ Widawki), Rakówka (dopływ Widawki), Chrząstawka, Ścichawka, Świętojanka, Kręcica (licencja CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane, a tam, gdzie różnią się od cytowanego artykułu, wartości podane w samym artykule. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Widawka