| Długość | 216,8 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 4924,7 km² |
| Źródło | Wolęcin |
| Uchodzi do | Warty |
Według jednych opisów początek rzeki wypada we wsi Wolęcin w gminie Radłów, w województwie opolskim, między Olesnem a Gorzowem Śląskim. Źródła leżą na wysokości 272 m n.p.m., a ich współrzędne to 50°57′15″N i 18°29′12″E. Według innych opisów leżą one w pobliżu wsi, na zachód od Wolęcina.
Rzeka kończy bieg przy osadzie Modlica w województwie wielkopolskim, nieopodal Pyzdr, gdzie oddaje wody Warcie. Ujście leży na wysokości 70,0 m n.p.m., w punkcie o współrzędnych 52°08′30″N i 17°39′46″E. Różnicę wysokości między jednym a drugim krańcem biegu szacuje się zgodnie na około 190 metrów.
Wolęcin należy do powiatu oleskiego i ma również dodatkową nazwę w języku niemieckim: Wollentschin. Modlica, wieś w powiecie wrzesińskim, w gminie Pyzdry, wchodzi w skład sołectwa Zamość. W podziale na regiony wodne Prosnę zalicza się do regionu wodnego Warty.
Cały ciek mieści się w dorzeczu Odry: Prosna zasila Wartę, ta zaś Odrę, a droga wody kończy się w Bałtyku. Niemiecka nazwa Pyzdr brzmi Peisern, a miejsce ujścia bywa określane po prostu jako okolice tego miasta.
Rzeka płynie przez trzy województwa. Źródła leżą w województwie opolskim; ponadto ciek przepływa przez województwa łódzkie i wielkopolskie, a w tym ostatnim leży ujście.
Kierunek biegu nie jest jednolity. W górnym odcinku rzeka zmierza na północny zachód, po czym – w miejscu, gdzie stykają się województwa opolskie i wielkopolskie – zwraca się ku północy. Ten właśnie punkt zwrotny bywa uznawany za kres górnego biegu.
Długość rzeki jest podawana na trzy różne sposoby. Według części danych, zgodnych ze sobą, wynosi ona 216,8 kilometra. Inne mówią o 180 kilometrach biegu skierowanego ku północy, jeszcze inne – o 227 kilometrach.
Podobnie rzecz ma się z powierzchnią dorzecza, choć tu różnice są mniejsze. Według jednych danych wynosi ona 4924,7 km² (w zaokrągleniu 4925 km²), według innych – 4917 km². Całość zlewni znajduje się dziś w granicach Polski.
Średni przepływ oszacowano na 16,4 m³/s. Wartość ta odnosi się do przekroju przy ujściu (Bogusław) i została uśredniona z wielolecia obejmującego lata od 1951 do 1990.
Obok wartości 16,4 m³/s podawana bywa też nieco wyższa: 17,4 m³/s. Jedno z zestawień najważniejszych dopływów rzeki wymienia m.in. Ożarkę, Piaskę, Strugę Kraszewicką i Wyderkę.
Niesób uchodzi do rzeki w Wieruszowie, na wysokości 146,1 m n.p.m. Ujście Łużycy leży na wschód od Ostrowa Kaliskiego, na 119 m n.p.m., Ołoboku – na północny wschód od Sławina, na 108,5 m n.p.m., a Piwonii – w kaliskich Piwonicach, na 103,2 m n.p.m. Swędrnia, która wpada do Kanału Bernardyńskiego w kaliskim Rajskowie, kończy bieg na wysokości 99,9 m n.p.m.
Rzeka ma zasilanie śniegowe, deszczowe i gruntowe.
Wśród głównych lewobrzeżnych dopływów rzeki wymienia się z nazwy pięć cieków. Wyliczenie otwierają Pomianka, Niesób – występujący także pod nazwą Samica – oraz Pratwa. Dalej figuruje Ołobok, jedyny lewobrzeżny dopływ, który uwzględnia także wykaz pomijający pozostałe cztery.
Ostatnią pozycją tego wyliczenia jest Ner.
Pratwa (niem. Proschlitzer Bach) liczy 30,36 km i jest głównym ciekiem gminy Byczyna. Od źródeł w Pogorzałce płynie szeroką doliną, a w dolnym biegu przecina północną część Pagórków Mikorzyńsko-Trzcińskich; do rzeki uchodzi w Siemianicach. Z jej długości 1,85 km przypada na powiat kępiński, a pozostała część – na powiat kluczborski.
Niesób ma 30,16 km długości. Płynie przez Kępno, a następnie przez Wieruszów, gdzie uchodzi do rzeki; jego wody są znacznie zanieczyszczone. W 1233 roku nad Niesobem odbył się zjazd dostojników, w którym uczestniczył m.in. Władysław Odonic.
Ołobok, nazywany również Ołoboczką lub Ostrowicą (niem. Altbach), ma 39,84 km długości. Wypływa w Grudzielcu Nowym i płynie przeważnie przez powiat ostrowski, w kierunku południowym i wschodnim; przepływa m.in. przez Raszków, Ostrów Wielkopolski i miejscowość Ołobok, a do rzeki uchodzi w okolicy Sławina. Z prawej strony zasilają go Struga Ostrowska (Krępa) i Gniła Barycz, a z lewej – Niedźwiada i Ciemna.
Ner to struga długości około 15 km, płynąca przez Wysoczyznę Kaliską. Bierze początek w Kowalewie, przez centrum Pleszewa przepływa w kanale, a do rzeki uchodzi między Rokutowem a Turowami. Obecna nazwa pojawiła się w XIX wieku; wcześniej ciek nosił nazwę Radobycz.
Lewym dopływem jest też Piwonia – struga długości 6,49 km, o zlewni 14,14 km², wypływająca w Kaliszu, w Szczypiornie, i uchodząca w Piwonicach. Odwadnia południowe i południowo-zachodnie osiedla miasta; jej zlewnia ma w całości charakter antropogeniczny i nie obejmuje terenów leśnych. Spadki koryta dochodzą do 14,9‰, a wody zaliczono do IV klasy czystości.
Prawobrzeżnych dopływów wymienia się więcej. Na początku wyliczenia stoją Brzeźnica i Struga Węglewska, po których figuruje Łużyca, a dalej Trojanówka oraz Swędrnia – tę ostatnią uwzględniają także krótsze wykazy, ograniczone do trzech lub czterech prawobrzeżnych dopływów.
Łużyca ma 36,69 km długości. Wypływa w okolicy Grójca Małego i kieruje się na zachód, mijając m.in. Złote, Kuźnicę Błońską, Czajków, Kuźnicę Grabowską i Kraszewice; w Mącznikach przechodzi pod drogą wojewódzką nr 449, po czym uchodzi do rzeki.
Swędrnia liczy 49,33 km, a powierzchnia jej zlewni wynosi 544,0 km². Wypływa w Żdżarach i uchodzi do Kanału Bernardyńskiego w Kaliszu, na terenie Rajskowa; w gminie Koźminek leży na niej Zbiornik Murowaniec. Jest rzeką o czystych wodach, zamieszkują ją m.in. bóbr europejski i rak szlachetny. Rejon ujścia chroni obszar Natura 2000 „Dolina Swędrni” (PLH300034).
Wyliczenie prawobrzeżnych dopływów zamykają Kanał Młynikowski i Bartosz. Niektóre wykazy zaliczają do prawobrzeżnych dopływów także Pokrzywnicę, której inne nie uwzględniają.
Wśród ważniejszych miejscowości nad rzeką wymienia się siedem miast. Są to Gorzów Śląski, Praszka, Bolesławiec, Wieruszów, Grabów nad Prosną, Kalisz i Chocz. Największym z nich jest Kalisz, po niemiecku zwany Kalisch; obok niego do dwóch największych ośrodków nad rzeką zalicza się niekiedy Wieruszów.
Listę uzupełniają wsie: Przedmość, Ołobok (o tej samej nazwie co lewobrzeżny dopływ), Gizałki, Broniszewice i Tomice. Spotyka się też krótsze zestawienie miejscowości nadrzecznych, ograniczone do Gorzowa Śląskiego, Praszki, Wieruszowa, Grabowa nad Prosną, Kalisza oraz Chocza.
W Kaliszu rzeka jest wpisana w tkankę miasta. Nad jej brzegiem stoi Teatr imienia Wojciecha Bogusławskiego, a nurt przekraczają mosty.
W obrębie miasta funkcjonuje także Kanał Bernardyński, na którym znajduje się jaz.
Przepływając przez centrum Kalisza, rzeka tworzy wraz z kanałami Rypinkowskim i Bernardyńskim Kaliski Węzeł Wodny. W granicach miasta trafiają do niej wody Trojanówki, Swędrni, Piwonii i Krępicy. W latach 1842–1843 naturalną sieć cieków przystosowano do potrzeb miasta według planów inżyniera Teodora Urbańskiego; powstał wówczas system kanałów i mostów.
Rzeka i jej dopływy miały wpływ na lokację miasta. Gród, który już w IX–X wieku istniał na wyspie u stóp Rypinka, stracił walory obronne, gdy Prosna zmieniła koryto, a stare uległo zamuleniu; umożliwiło to Henrykowi Brodatemu zdobycie i zniszczenie grodu w 1233 roku. Miasto przeniesiono na dwie wyspy otoczone odnogami rzeki.
Zgodnie z projektem Urbańskiego przekopano Kanał Bernardyński, łączący rzekę z jej starym korytem, oraz Kanał Rypinkowski, a samo koryto Prosny poszerzono i pogłębiono. Wały przeciwpowodziowe wzniesiono w 1873 roku. Na początku XX wieku, podczas budowy mostu kolejowego, skrócono Pokrzywnicę, a jej ujście przesunięto o 1 km w górę Prosny. W czasie II wojny światowej zasypano Kanał Babinka, który płynął przez środek miasta, a Kanał Rypinkowski wyprostowano.
Kanały i budowle węzła mają przede wszystkim chronić Kalisz przed powodzią, zwłaszcza przed tzw. wodą stuletnią, czyli pojawiającą się raz na 100 lat, o przepływie 219 m³/s. Zdolność odprowadzania wody rozkłada się następująco: 48% wody może przejąć Kanał Bernardyński, około 27% – Kanał Rypinkowski, a pozostałe 25% – główne koryto rzeki.
Kanał Bernardyński, nazywany dawniej Wielkim Kanałem Prosny lub Bernardynką, liczy 7,3 km. Odchodzi od rzeki w Kaliszu, a wraca do niej w Kościelnej Wsi. Jako kanał ulgi odprowadza wody wezbraniowe, omijając Śródmieście od wschodu, a Piskorzewie od północy; przyjmuje wody Swędrni, a jego trasą wiedzie wodny szlak turystyczny. Nazwa pochodzi od kościoła i klasztoru bernardynów, który działał w mieście od XVI do XIX wieku. W latach 1865–1866 zbudowano nad kanałem most Żelazny, pierwszy polski most o stalowej konstrukcji.
Kanał Rypinkowski, dawniej zwany Topielcem, zbudowano w latach 1842–1843 według projektu Teodora Urbańskiego. Ma 1,2 km długości przy szerokości od 12 do 18 m i również pełni funkcję kanału ulgi, odprowadzając wody wezbraniowe przez Kalisz na południe od Śródmieścia. Znajduje się na nim jeden jaz; także tym kanałem prowadzi wodny szlak turystyczny.
Elementem węzła był również nieistniejący już Kanał Babinka, którego czas powstania nie jest dokładnie znany. Według niektórych przekazów to nim płynął niegdyś główny nurt Prosny, a w średniowieczu kanał stanowił naturalną fosę przy kaliskim Zamku Królewskim. W 1821 roku decyzją namiestnika Królestwa Polskiego, generała Józefa Zajączka, wzdłuż kanału urządzono promenadę ze szpalerem drzew. Przez ciek przerzucono też cztery mosty.
Po wkroczeniu Wehrmachtu do Kalisza w pierwszych dniach września 1939 roku niemieccy żołnierze wrzucali do kanału książki z mieszkań prywatnych, żydowskie naczynia liturgiczne oraz zabytki z kaliskiego muzeum. Na przełomie 1941 i 1942 roku Babinkę zasypano ziemią, a mosty zlikwidowano; powstałe wówczas Planty obsadzono zielenią po wojnie. Zasypanie kanału upamiętnia Pomnik Książki, zaprojektowany przez Władysława Kościelniaka i odsłonięty na Plantach w 1978 roku.
Bezpośrednio na rzece zaprojektowano w 1978 roku zbiornik retencyjny Wielowieś Klasztorna. Miał on leżeć na Wysoczyźnie Kaliskiej, 24 km powyżej Kaliskiego Węzła Wodnego, na terenie gmin Godziesze Wielkie, Brzeziny, Grabów nad Prosną, Kraszewice i Sieroszewice, w powiatach kaliskim, ostrowskim i ostrzeszowskim. Projekt przewidywał akwen o powierzchni 19,99 km² i pojemności 48,8 mln m³, zamknięty ziemną zaporą o wysokości 9,00 m i przeznaczony do retencji oraz rekreacji. Po powodzi z 1997 roku zbiornik wpisano do Programu dla Odry 2006, inwestycji jednak nie zrealizowano.
Funkcję retencyjną dla Kaliskiego Węzła Wodnego pełni natomiast Zbiornik Murowaniec na Swędrni. Powstał w latach 2002–2004 w gminie Koźminek, na gruntach wsi Murowaniec, 14 km na północny wschód od Kalisza i 2 km na północny zachód od Koźminka. Akwen o powierzchni 69,60 ha, pojemności 1,47 mln m³ i głębokości 3,5 m, spiętrzony ziemną zaporą, służy także rekreacji.
Na Pratwie, lewym dopływie rzeki, w latach 1995–1996 zbudowano poniżej Kochłowic, na 14. kilometrze biegu tego cieku, zbiornik retencyjny Biskupice-Brzózki. Tworzy on akwen o powierzchni 42 ha (teren zalewowy obejmuje 100 ha) i pojemności 535 000 m³, którą docelowo można zwiększyć o kolejne 237 000 m³. Budowę wiązano ze znacznym obniżeniem się poziomu wód gruntowych na obszarach położonych na zachód od Byczyny; na brzegu zbiornika zrekonstruowano wczesnośredniowieczny gród słowiański.
W górnym odcinku, aż po miejsce, w którym kierunek biegu zmienia się z północno-zachodniego na północny, rzeka przez mniej więcej pięćdziesiąt kilometrów stanowiła historyczną granicę, oddzielając Śląsk od ziemi wieluńskiej należącej do województwa sieradzkiego.
Podział ten miał również wymiar kościelny. Linia rzeki pokrywała się bowiem z granicą między biskupstwem wrocławskim a gnieźnieńskim, z tym że granica kościelna biegła dalej w dół rzeki i w obrębie ziemi wieluńskiej rozgraniczała diecezje.
Do drugiego rozbioru, czyli do 1793 roku, górny odcinek – sięgający Siemianic – wyznaczał granicę Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Ten sam fragment koryta pełnił tę funkcję ponownie w latach 1807–1815, tym razem jako granica Księstwa Warszawskiego.
Po kongresie wiedeńskim zakres się rozszerzył: od 1815 do 1919 roku (według innych danych do 1918 roku) rzeka niemal na całej długości, po samo ujście, stanowiła zachodnią granicę Królestwa Polskiego. W praktyce oznaczało to najpierw granicę prusko-rosyjską, a w latach 1871–1920 niemiecko-rosyjską, biegnącą od miejscowości o niemieckiej nazwie Landsberg aż po ujście do Warty. Była to zarazem najdalej na zachód wysunięta rubież Imperium Rosyjskiego, a Kalisz i Chocz leżały dokładnie na tej linii.
Od reguły istniały jednak wyjątki. W bezpośrednim sąsiedztwie Kalisza do Rosji należały także dzielnice położone na zachodnim brzegu, więc granica odbiegała tam od koryta. Po odzyskaniu niepodległości, w latach 1919–1939 (według innych danych 1918–1939), funkcję graniczną ponownie przejął sam górny bieg, tym razem rozdzielając Rzeczpospolitą i Niemcy. Dopiero od 1945 roku rzeka płynie na całej długości przez terytorium Polski.
Od koryta rzeki granica między zaborem pruskim a Królestwem Polskim odbiegała też w okolicach Wieruszowa: w 1815 roku, na mocy decyzji kongresu wiedeńskiego, poprowadzono ją tam na pewnym odcinku wzdłuż Niesobu – lewobrzeżnego dopływu, który uchodzi do rzeki w tym mieście.
W 2022 roku okolice Grabowa nad Prosną stały się miejscem klęski ekologicznej, która objęła kilkanaście kilometrów rzeki. Klęska miała związek z remontem jazu.
Przebieg zdarzeń miał dwa etapy. Najpierw koryto przegrodzono na czas prac i doszło do jego wyschnięcia. Następnie ziemna przegroda została przerwana, po czym spłynęły piaski.
Rzeka funkcjonuje jako nizinny szlak kajakowy. Odcinek dostępny dla spływów rozciąga się od Wieruszowa do Modlicy pod Pyzdrami i liczy około stu pięćdziesięciu kilometrów; część biegu jest przystosowana do uprawiania turystyki wodnej.
Krajobraz wzdłuż trasy tworzą przede wszystkim pola i łąki, a brzegom w większości towarzyszą szpalery wierzb. Jednym z punktów na szlaku jest Przystajnia.
Uciążliwość szlaku bywa oceniana na U3, trudność – na ZWB, a walory widokowe uznaje się za średnie.
Rzeka doczekała się własnej pieśni. Utwór „Nad Prosną”, którego powstanie wiąże się właśnie z tym ciekiem, zyskał popularność.
Z XIX wieku pochodzi hasło poświęcone rzece, które znalazło się w dziewiątym tomie „Słownika geograficznego Królestwa Polskiego”, wydanym w Warszawie w 1888 roku, na stronie 57.
Hasła poświęcone rzece zamieszczono również w „Słowniku encyklopedycznym Brockhausa i Efrona” oraz w „Słowniku encyklopedycznym Granat”.
Ze współczesnego piśmiennictwa regionalnego odnotowuje się tekst Jerzego Krzywaźni „Przygoda malarza Kazimierza Lasockiego na wyspie przemytników na Prośnie”, ogłoszony w „Ostrzeszowskiej Kulturze” (nr 34, 1/2025, s. 8–9).
Rzekę opisuje także czwarte wydanie „Meyers Konversations-Lexikon”, wydawane w latach 1885–1890.
Prosna uchodzi do Warty.
Opracowano na podstawie artykułu Prosna w polskiej Wikipedii oraz odpowiadających mu artykułów w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, czeskiej, rosyjskiej, ukraińskiej, litewskiej; wykorzystano także artykuły: Kaliski Węzeł Wodny, Kanał Bernardyński, Kanał Rypinkowski, Kanał Babinka, Zbiornik Wielowieś Klasztorna, Zbiornik Murowaniec, Wolęcin (województwo opolskie), Modlica (województwo wielkopolskie), Pratwa, Niesób, Ołobok (dopływ Prosny), Ner (dopływ Prosny), Piwonia (dopływ Prosny), Łużyca, Swędrnia (licencja CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane, a tam, gdzie różnią się od cytowanego artykułu, wartości podane w samym artykule. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Prosna