| Długość | 145 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 4943 km² |
| Średni przepływ | 27,2 m³/s (Piła) |
| Uchodzi do | Noteci |
Gwda (niem. Küddow, także Küdde) należy do tych rzek, którym trudno przypisać jeden punkt początkowy. Współczesna hydrografia nie wyróżnia dla niej pojedynczego obszaru źródłowego, a według części ujęć wypływa ona z południowego brzegu jeziora Wierzchowo, które według jednych opisów leży w mezoregionie zwanym Doliną Gwdy, według innych zaś na Pojezierzu Drawskim. Do samego jeziora uchodzą zaledwie dwa nazwane cieki – Strużka i Bielec.
Do 1945 roku sprawa wyglądała inaczej: za obszar źródliskowy rzeki uchodziła okolica osady Kamienna w gminie Biały Bór. Zakład Hydrografii i Morfologii Koryt Rzecznych IMGW nie wyróżnił jednak tego obszaru i zaliczył go do zlewni Bielca, cieku o większych przepływach.
Niektóre opracowania przesuwają początek rzeki jeszcze wyżej, i to w różnych kierunkach. Według jednego z ujęć Gwda wypływa niedaleko wsi Porost, przy drodze nr 25 na odcinku Bobolice – Biały Bór, przepływa przez jezioro Przybyszewko i dopiero na wysokości Grąbczyna uchodzi do Wierzchowa. Inne ujęcia za jej początek uznają jezioro Studnica, położone na północny wschód od Szczecinka.
Źródło umieszczane przy wsi Porost (niem. Porst) leży w gminie Bobolice, na Pojezierzu Pomorskim; jego wysokość podaje się jako 180 m n.p.m.
Niezgodne są również dane liczbowe. Długość rzeki podaje się jako 145 km (dokładniej 145,1 km), 140 km lub 105 km, a powierzchnię dorzecza – jako 4943 km² albo 4947 km². Miejsce wypływu z jeziora Wierzchowo leży na wysokości 139,0 m n.p.m., przy współrzędnych 53°51′03″N 16°40′13″E, a ujście – na wysokości około 48 m n.p.m., przy 53°03′18″N 16°43′35″E.
Źródła Strużki leżą na południowy wschód od wsi Porost; struga płynie stamtąd na południowy zachód, do jeziora Przybyszewko. Opuszcza je od zachodu, kieruje się na południe, w stronę osady Grąbczyński Młyn, mija zachodnią część wsi Grąbczyn i uchodzi do północno-zachodniej zatoki jeziora Wierzchowo. Przez te same miejsca – okolice wsi Porost, jezioro Przybyszewko i Grąbczyn – jedno z ujęć prowadzi górny bieg Gwdy. Do 1945 roku struga nosiła niemiecką nazwę Peterkau Bach; polską nazwę Strużka ustalono urzędowo w 1955 roku.
Bielec ma źródło około 1,5 km na południowy zachód od wsi Biała. Płynie na północny zachód, pod Kazimierzem skręca na zachód i przepływa przez tę wieś, a następnie przez Drężno; od wschodu wpada do jeziora Studnica. Wypływa z niego przy zachodnim brzegu, obok osady Orawka, i po około 150 m biegu lądem uchodzi do jeziora Wierzchowo.
Obecne nazewnictwo cieków w zlewni Bielca zestandaryzowano dopiero w 2006 roku. Wcześniej nazwa Bielec odnosiła się do innego cieku: krótkiego strumienia na północny wschód od Drężna, zwanego po niemiecku Biller Bach, dla którego tę polską nazwę ustalono urzędowo w 1955 roku. W tym samym roku odcinek między Białą a Kazimierzem, o niemieckiej nazwie Groß Wittfelder Fliess, otrzymał urzędową nazwę Bielska Struga. Do 1945 roku oba strumienie miały się łączyć ze źródłowym odcinkiem Gwdy, biegnącym od obszaru źródliskowego na północ od Kazimierza, i uchodzić do jeziora Studnica. Komisja Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych w publikacji z 2006 roku zastąpiła nazwy dawnej Bielskiej Strugi i dawnego odcinka Gwdy jedną nazwą Bielec, a Zakład Hydrografii i Morfologii Koryt Rzecznych IMGW naniósł tę zmianę na Mapę Podziału Hydrograficznego Polski.
Opuściwszy Wierzchowo, rzeka kieruje się na południe i mija południowy skraj wsi Stare Wierzchowo, po czym wpływa do jeziora Smolęsko. Wypływa z niego przy południowym brzegu i, trzymając ten sam kierunek, przepływa przez zachodnią część wsi Spore. Kolejnym zbiornikiem na jej drodze jest Wielimie: Gwda wpada do jego północno-zachodniej zatoki. Górny bieg wiedzie więc od jeziora do jeziora; rzeka przepływa przez Wierzchowo i Wielimie w sąsiedztwie Szczecinka. Według jednego z opisów od Wierzchowa płynie ona na południe wzdłuż drogi nr 11 i po około 5 km wpada do Wielimia.
W pobliżu Gwdy Małej, a według innego opisu we wsi Gwda Wielka, do rzeki uchodzi Dołga, przepływająca m.in. przez Dołgie Jezioro; część źródeł nazywa ją odnogą Gwdy. Niżej koryto przecinają droga krajowa nr 20 i tory linii Szczecinek–Miastko–Słupsk, a około 2,5 km dalej na południe – linia Szczecinek–Czarne–Chojnice.
Wierzchowo (niem. Virchowsee) jest jeziorem rynnowym w gminie Szczecinek, w powiecie szczecineckim. Jego maksymalna długość wynosi 5,2 km, a maksymalna szerokość – 2,2 km; powierzchnię zwierciadła wody podaje się, zależnie od źródła, jako 712,5 ha, 731,0 ha lub 732 ha. Lustro wody leży na wysokości 139,0 lub 139,5 m n.p.m., średnia głębokość wynosi 9,6 m, maksymalna – 26,5 m, a objętość – 70 212,5 tys. m³. Linia brzegowa jest urozmaicona, z długimi piaszczystymi plażami.
W Wierzchowie można złowić m.in. węgorza, sieję, sielawę, leszcza, lina i płoć. W pobliżu jeziora znajdują się wsie Wierzchowo i Stare Wierzchowo, użytek ekologiczny „Wielkie Błoto” oraz ośrodek wydobycia gazu ziemnego. Na podstawie badań z 1997 roku wody jeziora zaliczono do II klasy czystości, natomiast badania z 2008 roku pozwoliły zakwalifikować Wierzchowo – zarówno pod względem biologicznym, jak i fizykochemicznym – do III klasy, czyli do umiarkowanego stanu ekologicznego.
Smolęsko (niem. Gr. Schmaunz See) to polodowcowe jezioro rynnowe, również położone w gminie Szczecinek. Zajmuje 37,5 ha; jego maksymalna długość wynosi 1700 m, a maksymalna szerokość – 200 m. Średnia głębokość to 1,8 m, maksymalna – 4 m, objętość – 862 tys. m³, a lustro wody leży na wysokości 138,3 m n.p.m. Od zachodu Smolęsko przylega do jeziora Białego; osada Malechowo leży około 100 m na południe od Smolęska.
Wielimie (niem. Vilmsee) jest jeziorem morenowym w gminie Szczecinek; nad jego brzegami leżą Szczecinek i Gwda Wielka. Powierzchnia zwierciadła wody wynosi, zależnie od źródła, od 1637,5 do 1754,6 ha, a lustro wody leży na wysokości 132,6 lub 132,7 m n.p.m. Średnia głębokość to 2,2 m, maksymalna – 5,5 m, a objętość – 40 129,2 tys. m³. Przez jezioro przepływa Gwda, a wpada do niego również Nizica, zwana Niezdobną, wypływająca z jeziora Trzesiecko, położonego tuż przy Szczecinku. Na podstawie badań z 2003 roku wody Wielimia zaliczono do III klasy czystości.
Jedną z odnóg Wielimie sięga w okolice Szczecinka, ale widok na jego rozległy główny zbiornik przesłania Wyspa Owcza o powierzchni 96,13 ha, największa w Polsce wyspa śródjeziorna; zbiornik ten można podziwiać wyłącznie z okolic wsi Gwda Wielka, oddalonej od miasta o około 10 km. Dawniej jezioro było znacznie większe i głębsze, a jego wody otaczały Szczecinek od północy i północnego zachodu. Pod koniec XVIII wieku, po powtarzających się powodziach i podtopieniach miasta, wywoływanych zwłaszcza wylewami Trzesiecka, mieszkańcy sprowadzili specjalistów z Holandii, aby obniżyć poziom wody w obu jeziorach. W efekcie poziom wody w Wielimiu obniżył się radykalnie, jego południowo-zachodni brzeg stopniowo zamienił się w rozległe trzęsawiska, a Wyspa Owcza się powiększyła; bezpośredni dostęp do jeziora od strony miasta stał się niemożliwy.
W okolicach Lubnicy rzeka przyjmuje Czernicę, swój największy dopływ. Od tego miejsca aż po Lędyczek wyznacza granicę między województwami wielkopolskim i pomorskim; w samym Lędyczku przerzucono nad nią most. Gwda przepływa przez województwa zachodniopomorskie i wielkopolskie, a na odcinku granicznym styka się także z pomorskim. Płynie między Pojezierzem Wałeckim a Pojezierzem Krajeńskim – dwiema częściami Pojezierza Pomorskiego.
Dalej rzeka towarzyszy drogom krajowym nr 22 i nr 11, omija Jastrowie oraz Tarnówkę, przepływa przez Płytnicę, a mniej więcej dziewięć kilometrów na południe od niej wpływa do Piły, największego miasta nad Gwdą. Odcinek między jeziorami a Piłą wiedzie przez rozległe kompleksy leśne. Gwda kończy bieg w Ujściu, gdzie uchodzi do Noteci jako jej prawy dopływ.
Oprócz Piły rzeka przepływa przez gminy Szczecinek, Czarne, Okonek, Jastrowie, Tarnówka, Szydłowo i Ujście, a według ujęcia, które umieszcza jej źródło przy wsi Porost, także przez gminę Bobolice. Nad jej brzegiem leży wieś Gwda Wielka w gminie Szczecinek, przy drodze krajowej nr 20. Dalej w dół rzeki, na lewym, wschodnim brzegu, położony jest Lędyczek w gminie Okonek, przez który przebiega droga krajowa nr 22. Wieś ze wszystkich stron otaczają lasy tak zwanej Puszczy nad Gwdą, w większości sosnowe.
Piła leży nad dolnym odcinkiem rzeki, na pograniczu Pojezierza Wałeckiego i Pojezierza Krajeńskiego, około 11 km powyżej ujścia Gwdy do Noteci. Rzeka wyznacza oś miasta i dzieli je na część wschodnią i zachodnią, silnie przy tym meandrując; w południowej części Piły oddziela ją od sołectwa Byszki w sąsiedniej gminie Ujście. W 2011 roku zakończono budowę wewnętrznej obwodnicy miasta; w ramach tej inwestycji powstały m.in. trzy mosty nad Gwdą i jej starorzeczem w północnej części Piły.
W centrum miasta Gwda płynie dwoma ramionami, które obejmują wyspę zwaną Gardoliną lub Gardolinką. Na tej dawniej bagnistej wyspie w latach 1976–1978 urządzono Park na Wyspie o powierzchni około 10 ha; zlikwidowano wówczas jaz młyński i kanał wyrównujący, położone po wschodniej stronie wyspy. W północno-zachodniej części parku znajduje się ogrodzony staw z dwiema wysepkami, zasilany wodą z Gwdy. Z lądem wyspę łączą trzy betonowe kładki.
W granicach miasta Gwdą prowadzi szlak wodny z czterema przystaniami, przygotowanymi do obsługi tramwaju wodnego, łodzi i kajaków. Regularnie kursujący tramwaj wodny jest atrakcją turystyczną, a zarazem środkiem komunikacji miejskiej.
Określenie „Dolina Gwdy” funkcjonuje w dwóch znaczeniach. Pierwsze jest fizycznogeograficzne: tak nazywa się mezoregion wydzielony w obrębie Pojezierza Południowopomorskiego. Według jednego ujęcia w granicach mezoregionu leżą jezioro Wierzchowo i początkowy odcinek rzeki, według innego stanowi on dolinę środkowej i dolnej Gwdy, a jeziora Wierzchowo, Smolęsko i Wielimie znajdują się na Pojezierzu Drawskim. Drugie ma charakter formalnoprawny: to nazwa rezerwatu przyrody, który obejmuje fragment rzeki.
Mezoregion Dolina Gwdy, oznaczony numerem 314.68, tworzy środkową część Pojezierza Południowopomorskiego i ma układ południkowy. Na północy styka się z Pojezierzem Drawskim, Pojezierzem Bytowskim oraz Równiną Charzykowską, na wschodzie z Pojezierzem Krajeńskim, na południu z Doliną Środkowej Noteci, a na zachodzie z Pojezierzem Szczecineckim, Równiną Wałecką i Pojezierzem Wałeckim. Leży na pograniczu województw wielkopolskiego, zachodniopomorskiego i pomorskiego. Jest słabo zaludniony: jedynymi miastami w jego granicach są Piła i Jastrowie.
Dolina środkowej i dolnej Gwdy w fazie pomorskiej zlodowacenia północnopolskiego służyła jako droga odpływu wód fluwioglacjalnych lądolodu skandynawskiego. O etapowym rozwoju doliny świadczą wielostopniowe terasy rzeczne. W pobliżu ujścia do Noteci dolina znacznie się rozszerza i w okolicach Piły tworzy kotlinę. W mezoregionie przeważają bory sosnowe; ochroną siedlisk objęto ponadto obszar Kalskich Gór.
W górnym biegu rzeka przepływa przez wiele jezior, dalej płynie na południe przez rozległe lasy, a w Pile i na obszarze rezerwatu Dolina Gwdy meandruje.
Rezerwat przyrody Dolina Gwdy jest rezerwatem krajobrazowym położonym w gminie Czarne, w powiecie człuchowskim, w województwie pomorskim. Powołano go rozporządzeniem Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z 21 grudnia 1998 roku. Zajmuje 424,60 ha, choć akt powołujący podawał 428,20 ha. Jest to rezerwat typu biocenotycznego i fizjocenotycznego, podtypu biocenoz naturalnych i półnaturalnych. Leży na terenie Nadleśnictwa Czarne Człuchowskie, a nadzór nad nim sprawuje Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska w Gdańsku. Rezerwat nie ma planu ochrony.
Celem ochrony jest zachowanie form rzeźby terenu typowych dla dolin Gwdy i jej dopływu Czernicy – meandrów, teras zalewowych i wąwozów – a także olsu i borów z licznymi starymi drzewami okazałych rozmiarów. Ochroną objęto również swoistą roślinność wodną, leśną i bagienną oraz elementy regionalnej zabudowy związanej z osadnictwem leśnym i ze zniszczonym dziś systemem urządzeń energetycznych, które regulowały przepływ wody przez dolinę. Rezerwat obejmuje także część obszaru wzdłuż biegu Czernicy.
Od zachodu rezerwat graniczy z Obszarem Chronionego Krajobrazu „Pojezierze Wałeckie i Dolina Gwdy”. Obszar ten utworzono uchwałą Wojewódzkiej Rady Narodowej w Pile z 31 maja 1989 roku, potwierdzoną rozporządzeniem wojewody pilskiego z 15 maja 1998 roku. Jego łączna powierzchnia wynosi 93 910 ha, z czego 58 375 ha przypada na województwo wielkopolskie, a 35 535 ha na zachodniopomorskie. Obejmuje tereny mezoregionów Pojezierza Wałeckiego, Doliny Gwdy i Równiny Wałeckiej, a w części wielkopolskiej leży m.in. na terenie miasta Piły oraz gmin Jastrowie, Okonek, Tarnówka i Szydłowo. W jego granicach znajduje się 11 rezerwatów przyrody.
Wykaz dopływów lewych, uporządkowany od źródeł ku ujściu, otwiera Dołga; po niej do Gwdy uchodzą kolejno Czernica, Szczyra, Dobrzynka i Głomia. Z prawej strony zasilają ją Nizica, Czarna, Płytnica, Rurzyca oraz Piława.
W innym wykazie lewych dopływów zamiast Dobrzynki figuruje Debrzynka, a między nią a Głomią wymieniona jest ponadto Pankawa.
Czernicy przypisuje się status największego dopływu, a jej ujście wyznacza początek granicznego odcinka rzeki. Płytnica dzieli nazwę z miejscowością, przez którą Gwda przepływa w drodze do Piły. Osobnym przypadkiem jest Dołga, różnie opisywana: według jednych ujęć to odnoga samej Gwdy, wpadająca do niej w pobliżu Gwdy Małej, według innych – samodzielna struga, która zaczyna się przy południowym brzegu jeziora Dębno, przepływa przez Jezioro Stepieńskie i Dołgie Jezioro, a następnie przez północną część wsi Gwda Wielka i w tej wsi uchodzi do Gwdy.
Czernica, lewy dopływ Gwdy, ma 53 km długości i dorzecze o powierzchni 528 km². Płynie w województwie pomorskim: ma źródła we wsi Miłocice na Pojezierzu Bytowskim, na południowy zachód od Miastka, dalej przepływa przez Równinę Charzykowską oraz lasy na granicy z Pojezierzem Krajeńskim i uchodzi do Gwdy poniżej Lubnicy. Nad jej brzegami leżą m.in. Trzebiele, Brzeźnica, Pieniężnica, Dzików i Czarne. Głównymi prawymi dopływami Czernicy są Biała i Gnilec.
Najdłuższym dopływem Gwdy jest prawobrzeżna Piława o długości 82 km, płynąca przez województwa zachodniopomorskie i wielkopolskie. Wypływa z jeziora Komorze na wysokości około 150 m n.p.m., przepływa kolejno przez jeziora Rakowo, Brody, Strzeszyn i Kocie, następnie przez jezioro Pile, największe na swoim biegu, oraz przez jeziora Dołgie i Berlińskie, po czym płynie przez lasy Puszczy Drawskiej i Równinę Wałecką. Do Gwdy uchodzi we wsi Dobrzyca, na wysokości około 65 m n.p.m. Jej głównym dopływem jest prawobrzeżna Dobrzyca z Piławką. Na 43,4 km biegu rzeki, we wsi Starowice, znajduje się mała elektrownia wodna o mocy 82 kW z jazem piętrzącym. Przed II wojną światową Niemcy wybudowali wzdłuż Piławy pas umocnień Wału Pomorskiego. Rzeką prowadzi szlak kajakowy.
Lędyczek leży zarówno nad Gwdą, jak i nad jej lewym dopływem Debrzynką. Przy północnej części wsi do Gwdy wpada Szczyra, a nieopodal, od zachodniego brzegu, uchodzi do niej Czarna. W miejscu, gdzie schodzą się Gwda, Debrzynka, Szczyra, Chrząstowa i Czarna, wytyczono leśną ścieżkę dydaktyczną „Dolina Pięciu Rzek”.
Średni przepływ Gwdy mierzony w Pile wynosi 27 m³/s; podaje się też dokładniejszą wartość 27,2 m³/s. W granicach miasta koryto ma około czterdziestu metrów szerokości, a woda płynie z prędkością rzędu 0,3 m/s.
Dla średniego przepływu Gwdy podawana bywa również wartość 27,9 m³/s. Rzeka należy do dorzecza Odry: jej wody płyną Notecią, Wartą i Odrą do Bałtyku.
W Ujściu Gwda wpada do Noteci, która jest w tym miejscu od niej mniejsza; po połączeniu obu rzek średni przepływ wynosi 44 m³/s. W środkowym i dolnym biegu Gwdy znajduje się kilka zapór i piętrzeń.
Jeszcze w połowie lat siedemdziesiątych XX wieku Gwda uchodziła za jedną z najczystszych rzek w kraju. Od tego czasu jakość wody się pogorszyła: do koryta trafiały nieoczyszczone ścieki komunalne, a zakłady przemysłowe zrzucały chemikalia i oleje.
Skalę zjawiska opisała analiza punktowych i obszarowych źródeł zanieczyszczeń w dorzeczu, obejmująca lata hydrologiczne od 1992/93 do 1997/98. Jej wyniki opublikowali w 2003 roku P. Ilnicki, B. Melcer i P. Posiewka w czasopiśmie „Journal of Water and Land Development”.
Ocenę stanu wód z 2010 roku wykonano dla odcinka powyżej wpływu do jeziora Wielimie. Elementy hydromorfologiczne zakwalifikowano wówczas do klasy I, natomiast biologiczne i fizykochemiczne – do klasy II.
Na Gwdzie znajduje się siedem elektrowni wodnych: „Podgaje” w Podgajach, „Jastrowie” w Jastrowiu, „Ptusza” w Ptuszy, „Tarnowski Młyn” w Tarnówce, „Dobrzyca” w Dobrzycy, „Koszyce” w Pile-Koszycach oraz „Byszki” w Byszkach.
Przy elektrowni „Koszyce” w Pile powstał na Gwdzie sztuczny zalew o powierzchni 46 ha. Znaczenie gospodarcze mezoregion Dolina Gwdy zawdzięcza zbiornikom retencyjnym wybudowanym na rzece.
Z piętrzeniami wiążą się również miejsca, do których odwołują się przepisy wędkarskie: zbiornik Podgaje, zapora w Tarnówce oraz zbiornik między Węgorzewem a Łomczewem.
Na trzech odcinkach rzeki obowiązują szczególne zasady połowu pstrąga. Pierwszy ciągnie się od granicy województwa koszalińskiego do mostu drogowego w Lędyczku, z wyłączeniem zbiornika między Węgorzewem a Łomczewem. Drugi zaczyna się poniżej tego mostu i kończy powyżej zbiornika Podgaje. Trzeci obejmuje wody poniżej zapory w Tarnówce aż po most drogowy w Krępsku.
Przez rzekę prowadzi szlak kajakowy, biegnący od jeziora Wierzchowo aż do Ujścia.
Na Gwdzie, wypływającej z jeziora Wierzchowo, często organizuje się spływy kajakowe. Lędyczek ma charakter turystyczny, związany m.in. ze spływami kajakowymi; w okolicznych rzekach żyją pstrągi i lipienie.
W XIII wieku w Lędyczku (niem. Landeck) powstał gród obronny strzegący przeprawy przez Gwdę. W 1308 roku osada wraz z Pomorzem Gdańskim przeszła pod władzę Krzyżaków; w XIV wieku zakon wzniósł tu zamek, który w XVIII wieku był już w stanie zaawansowanej ruiny, a dziś nie ma po nim widocznych śladów. Na mocy pokoju toruńskiego z 1466 roku Lędyczek znalazł się w granicach Królestwa Polskiego i przez ponad 300 lat leżał na granicy państwowej wytyczonej na Gwdzie. W 1772 roku, w wyniku I rozbioru Polski, przeszedł pod panowanie Prus.
Piła wyrosła z niewielkiej osady rybackiej nad dolną Gwdą, położonej wśród lasów. Prawdopodobnie w XIV wieku powstała w tym miejscu osada przy tartaku, który eksploatował puszczę. Jedna z najwcześniejszych wzmianek o nazwie Piła, z 1451 roku, dotyczy tamtejszego młyna (molendinum Pila); nazwa wskazuje, że zaczątkiem miasta był młyn wodny napędzający tartak. W 1561 roku nowy właściciel miasta, starosta ujski Stanisław z Górki, nadał Pile przywilej dotyczący rybołówstwa, a lustracja z 1564 roku odnotowała w mieście dziesięciu rybaków, którzy za połów w rzece płacili czynsz w wysokości 15 groszy. W 1720 roku Gwda wylała, a powódź tak bardzo zapiaszczyła 750 morgów gruntów miejskich, że mieszkańców zwolniono z płacenia podatków.
W polskiej publikacji z 1926 roku zebrano kilkanaście zapisów nazwy rzeki. Znalazły się wśród nich formy zaczynające się od K lub Ch – Kudda, Kudowa, Kida, Küddow, Chuda i Chudda – a także Gwda, Głda, Gda, Wda, Gwida, Gnida, Falin, Walin, Walni i Valim. Na mapie wojskowej z 1936 roku przy rzece umieszczono polski egzonim Głda.
Do 1945 roku obowiązywała niemiecka nazwa Küddow, spotykana także w postaci Küdde. Obecną polską nazwę ustalono urzędowo w 1949 roku. Nazwę rzeki wywodzi się od praindoeuropejskiego rdzenia *kueid-, którego znaczenia wiążą się ze świeceniem, jasnością i bielą.
W zapisie fonetycznym nazwa rzeki ma postać [ɡvda]. Niemieckie nazwy mają także jeziora na jej biegu: Wierzchowo to Virchowsee, Smolęsko – Gr. Schmaunz See, a Wielimie – Vilmsee (także Vilm-See). Na polskiej mapie wojskowej z 1936 roku przy oznaczeniu Wielimia podano polski egzonim Wielim, a obecną nazwę jeziora wprowadzono urzędowo rozporządzeniem z 1949 roku w miejsce dotychczasowej nazwy niemieckiej. Niemiecka nazwa wsi Gwda Wielka to Gross Küdde.
Niemieckie nazwy mają również dopływy: Czernica – Zahne, Szczyra – Zier, Debrzynka – Dobrinka, Głomia – Glumia, Czarna – Zarne, Płytnica – Plietnitz, Rurzyca – Rohza, a Piława – Pilow. Dołgę na niemieckiej mapie z 1893 roku oznaczono nazwą Dolgen Fluß, a na mapie z 1936 roku – niemiecką nazwą Lüthofbach. Obecne nazwy Czernicy, Dołgi i Piławy ustalono urzędowo w 1949 roku; na polskiej mapie wojskowej z 1936 roku Piławę oznaczono egzonimem Piła.
Po niemiecku Szczecinek to Neustettin, Piła – Schneidemühl (nazwa stosowana od 1772 roku), Ujście – Usch, Bobolice – Bublitz, Czarne – Hammerstein, Okonek – Ratzebuhr, Jastrowie – Jastrow, Tarnówka – Tarnowke, a Szydłowo – Groß Wittenberg.
Gwda uchodzi do Noteci.
Opracowano na podstawie artykułu Gwda w polskiej Wikipedii oraz odpowiadających mu artykułów w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, czeskiej, rosyjskiej, ukraińskiej; wykorzystano także artykuły: Strużka (dopływ Gwdy), Bielec (dopływ Gwdy), Wierzchowo (jezioro), Smolęsko, Wielimie, Gwda Wielka, Lędyczek, Piła (miasto), Park na Wyspie w Pile, Dolina Gwdy, Rezerwat przyrody Dolina Gwdy, Obszar Chronionego Krajobrazu Pojezierze Wałeckie i Dolina Gwdy, Czernica (dopływ Gwdy), Piława (dopływ Gwdy), Dołga (licencja CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane / infoboks polskiej Wikipedii. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Gwda