| Długość | 145 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 4943 km² |
| Średni przepływ | 27,2 m³/s |
| Uchodzi do | Noteć |
Gwda (niem. Küddow, notowana także jako Küdde) należy do tych rzek, którym trudno przypisać jeden punkt początkowy. Współczesna hydrografia nie wyróżnia dla niej pojedynczego obszaru źródłowego, a bieg liczy się zwykle od południowego brzegu jeziora Wierzchowo, leżącego w mezoregionie zwanym Doliną Gwdy. Do samego jeziora uchodzą zaledwie dwa nazwane cieki — Strużka i Bielec — i żadnemu z nich nie nadano rangi górnego biegu rzeki.
Przed 1945 rokiem sprawa wyglądała inaczej: za teren źródliskowy uchodziła okolica osady Kamienna w gminie Biały Bór. Ustalenia tego nie podtrzymał Zakład Hydrografii i Morfologii Koryt Rzecznych IMGW, który zaliczył ten fragment do zlewni Bielca, ponieważ to Bielec prowadzi większe przepływy.
Opracowania powstałe poza Polską przesuwają początek rzeki jeszcze wyżej, i to w różne strony. Według jednego z ujęć Gwda wypływa niedaleko wsi Porost, przy drodze nr 25 na odcinku Bobolice – Biały Bór, przechodzi przez jezioro Przybyszewko i dopiero na wysokości Grąbczyna wpada do Wierzchowa. Inne wskazują jezioro Studnica, położone na północny wschód od Szczecinka.
Konsekwencją tych rozbieżności są niezgodne dane liczbowe. Obok najczęściej powtarzanej długości 145,1 km spotyka się wartość 140 km, a w skrajnym wypadku nawet 105 km. Powierzchnię dorzecza podaje się jako 4943 km² albo 4947 km². Punkt źródłowy lokalizuje się na wysokości 139,0 m n.p.m., przy współrzędnych 53°51′03″N 16°40′13″E, ujście zaś na wysokości około 48 m n.p.m., przy 53°03′18″N 16°43′35″E.
Opuściwszy Wierzchowo, rzeka kieruje się na południe i mija południowy skraj wsi Stare Wierzchowo, po czym wpływa do jeziora Smolęsko. Wychodzi z niego brzegiem południowym, trzymając ten sam kierunek, i przecina zachodnią część wsi Spore. Kolejnym zbiornikiem na jej drodze jest Wielimie — Gwda wchodzi do niego zatoką w północno-zachodnim narożniku. Górny odcinek prowadzi więc od jeziora do jeziora; krótsze opisy sprowadzają go do stwierdzenia, że rzeka przechodzi przez Wierzchowo i Wielimie w sąsiedztwie Szczecinka, a oba zbiorniki dzieli około pięciu kilometrów drogi wzdłuż trasy nr 11.
W pobliżu Gwdy Małej do koryta wraca Dołga — odnoga rzeki, która po drodze przechodzi między innymi przez Dołgie Jezioro. Nazwa rzeki odcisnęła się zresztą na mapie osadniczej tej okolicy: nad wodą leżą zarówno Gwda Mała, jak i Gwda Wielka. Niżej koryto przecinają droga krajowa nr 20 i tory linii Szczecinek–Miastko–Słupsk, a jakieś 2,5 km dalej na południe — linia Szczecinek–Czarne–Chojnice.
W okolicach Lubnicy przyjmuje Czernicę, największy ze swoich dopływów. Od tego miejsca aż po Lędyczek rzeka pełni funkcję granicy administracyjnej, rozdzielając województwa wielkopolskie i pomorskie; w samym Lędyczku przerzucono nad nią most. Szerzej ujmując, Gwda przecina województwa zachodniopomorskie i wielkopolskie, a odcinkiem granicznym styka się z pomorskim, płynąc między Pojezierzem Wałeckim a Pojezierzem Krajeńskim — dwiema częściami Pojezierza Pomorskiego.
Dalej rzeka towarzyszy drogom krajowym nr 22 i nr 11, omija Jastrowie oraz Tarnówkę, przechodzi przez Płytnicę, a mniej więcej dziewięć kilometrów dalej wpływa do Piły, największego miasta nad swoim biegiem. Odcinek między jeziorami a Piłą prowadzi przez rozległe kompleksy leśne. Bieg kończy się w Ujściu, gdzie Gwda oddaje wodę Noteci jako jej prawy dopływ.
Określenie „Dolina Gwdy” funkcjonuje w dwóch znaczeniach. Pierwsze jest fizycznogeograficzne: tak nazywa się mezoregion, w którego granicach leży jezioro Wierzchowo i początkowy odcinek rzeki, wydzielony w obrębie Pojezierza Południowopomorskiego. Drugie ma charakter formalnoprawny — rezerwat przyrody Dolina Gwdy obejmuje fragment koryta.
Krajobrazowo rzeka zawdzięcza charakter trzem elementom: jeziorom, przez które przechodzi w górnym biegu, lasom towarzyszącym jej na południe od Pojezierza oraz zakolom — meandry Gwdy są osobno odnotowywanym motywem tego szlaku wodnego.
Uporządkowany od źródeł ku ujściu wykaz dopływów lewych otwiera Dołga; po niej wpadają kolejno Czernica, Szczyra, Dobrzynka i Głomia. Prawą stronę zasilają Nizica, Czarna, Płytnica, Rurzyca oraz Piława.
Dwa z tych cieków wyróżniają się szczególnie. Czernicy przypisuje się status największego dopływu, a jej ujście wyznacza początek granicznego odcinka rzeki. Płytnica dzieli nazwę z miejscowością, przez którą Gwda przechodzi na trasie do Piły. Osobnym przypadkiem jest Dołga, opisywana nie tyle jako samodzielny dopływ, ile jako odnoga samej Gwdy, wracająca do głównego koryta pod Gwdą Małą.
Przeciętny przepływ mierzony w Pile określa się na 27 m³/s, choć w zestawieniach pojawia się także dokładniejsza wartość 27,2 m³/s. W granicach miasta koryto ma około czterdziestu metrów szerokości, a woda przemieszcza się z prędkością rzędu 0,3 m/s.
Pod Ujściem dochodzi do sytuacji nietypowej: Noteć, formalnie odbiornik, niesie w tym miejscu mniej wody niż jej dopływ. Dopiero poniżej połączenia obu rzek średni przepływ sięga 44 m³/s. Środkowy i dolny bieg Gwdy jest przy tym mocno przekształcony — pracuje na nim kilka zapór i piętrzeń.
Jeszcze w połowie lat siedemdziesiątych XX wieku Gwda uchodziła za jedną z najczystszych rzek w kraju. Kolejne dekady przyniosły wyraźne pogorszenie: do koryta trafiały nieoczyszczone ścieki komunalne, a zakłady przemysłowe zrzucały chemikalia i oleje.
Skalę zjawiska opisała analiza punktowych i obszarowych źródeł zanieczyszczeń w dorzeczu, obejmująca lata hydrologiczne od 1992/93 do 1997/98. Wyniki ogłosili w 2003 roku P. Ilnicki, B. Melcer i P. Posiewka na łamach czasopisma „Journal of Water and Land Development”.
Ocena stanu wód z 2010 roku, wykonana dla odcinka powyżej wpływu do jeziora Wielimie, wypadła umiarkowanie korzystnie. Elementy hydromorfologiczne zakwalifikowano wówczas do klasy I, natomiast biologiczne i fizykochemiczne — do klasy II.
Na rzece pracuje siedem elektrowni wodnych. Cztery z nich noszą nazwy miejscowości, w których stanęły: „Podgaje” w Podgajach, „Jastrowie” w Jastrowiu, „Ptusza” w Ptuszy oraz „Dobrzyca” w Dobrzycy. Obiekt zbudowany w Tarnówce występuje pod nazwą „Tarnowski Młyn”, elektrownia „Koszyce” działa w pilskiej dzielnicy o tej samej nazwie, a siódma — w Byszkach.
Z piętrzeniami wiążą się akweny, do których odwołują się przepisy wędkarskie. Wymieniane są w nich zbiornik Podgaje, zapora w Tarnówce oraz zbiornik rozciągnięty między Węgorzewem a Łomczewem.
Trzy fragmenty rzeki objęto szczególnymi zasadami połowu pstrąga. Pierwszy ciągnie się od granicy województwa koszalińskiego do mostu drogowego w Lędyczku, z wyłączeniem zbiornika między Węgorzewem a Łomczewem. Drugi zaczyna się poniżej tego mostu i kończy powyżej zbiornika Podgaje. Trzeci obejmuje wodę poniżej zapory w Tarnówce, aż po most drogowy w Krępsku.
Dla kajakarzy Gwda jest dostępna niemal na całej długości: wyznaczony szlak wodny biegnie od jeziora Wierzchowo aż do Ujścia.
Polska publikacja z 1926 roku zebrała kilkanaście zapisów nazwy rzeki. Znalazły się wśród nich formy zaczynające się od K lub Ch — Kudda, Kudowa, Kida, Küddow, Chuda i Chudda — obok wariantów bliskich dzisiejszemu brzmieniu: Gwda, Głda, Gda, Wda, Gwida i Gnida. Osobną grupę tworzą Falin, Walin, Walni oraz Valim. Na wojskowej mapie z 1936 roku przy rzece umieszczono polski egzonim Głda.
Do 1945 roku obowiązywała niemiecka nazwa Küddow, spotykana także w postaci Küdde. Dzisiejszą formę ustalono urzędowo w 1949 roku. Etymologię wywodzi się od praindoeuropejskiego rdzenia *kueid-, którego znaczenia wiążą się ze świeceniem, jasnością i bielą.
Gwda uchodzi do rzeki Noteć.
Opracowano na podstawie artykułu Gwda w polskiej Wikipedii oraz jego odpowiedników w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, czeskiej, rosyjskiej, ukraińskiej (CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane / infoboks polskiej Wikipedii. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Gwda