| Długość | 289 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 7130 km² |
| Źródło | Łyna |
| Uchodzi do | Pregoła |
Początek rzece dają wysięki wody w piaskach sandrowych rozciągających się na północ od Nidzicy, przy wsi noszącej tę samą nazwę co ciek. Miejsce wypływu objęto rezerwatem Źródła Rzeki Łyny, powołanym ze względów krajobrazowych i geomorfologicznych. Chroni on erozję wsteczną, czyli proces, w którym nisza źródliskowa wgryza się w podłoże i przesuwa ku górze zbocza. Na obszarach nizinnych takie zjawisko należy do wielkich rzadkości i to właśnie ono zdecydowało o ochronie.
Sam punkt wypływu bywa lokalizowany dokładniej: kilometr na wschód od wsi Łyna oraz dwadzieścia dwa i pół kilometra na wschód od Grunwaldu, przy czym od pola bitwy dzieli go około dwudziestu kilometrów.
Wysokość źródła określa się na 155 m n.p.m., a ujścia na 3 m n.p.m.; średni spadek koryta szacowany jest na 1,2 promila. Współrzędne wypływu podaje się jako 53°26′28,4″N i 20°24′48,6″E, a ujścia — 54°37′14,8″N i 21°13′35,6″E. Rzeka odwadnia Pojezierze Olsztyńskie oraz Nizinę Sępopolską, płynąc najpierw przez województwo warmińsko-mazurskie, a następnie przez obwód królewiecki.
Z początku woda kieruje się na północ i po drodze nanizuje kolejne jeziora rynnowe: Brzeźno Duże, Kiernoz Mały, Kiernoz Wielki, Jezioro Łańskie oraz Ustrych. Spośród nich Jezioro Łańskie ma zarówno największą powierzchnię, jak i największą głębokość.
Bieg trudno nazwać jednostajnym. Koryto kilkakrotnie zmienia kierunek i przebija się przez kolejne ciągi moren czołowych, przez co poszczególne odcinki doliny mają wyraźnie odmienny charakter.
W górnym biegu rzeka wchodzi w granice rezerwatu przyrody Las Warmiński. Poniżej źródeł, pod Brzeźnem Łyńskim, oraz w Redykajnach woda rozlewa się szeroko, tworząc rozlewiska.
Największym miastem nad rzeką jest Olsztyn. W jego granicach od zachodu, z lewej strony, dołącza Kortówka.
Poniżej stolicy Warmii nurt przechodzi przez jezioro Mosąg, po czym mija Dobre Miasto, a dalej Lidzbark Warmiński, gdzie nad brzegiem wznosi się zamek. Za Lidzbarkiem koryto odchyla się ku północnemu wschodowi.
Trasa prowadzi przez trzy krainy historyczne — Warmię, Bartię i Nadrowię.
Za Bartoszycami kierunek zmienia się na wschodni, a koryto zaczyna wić się znacznie mocniej. Kolejnym punktem na trasie jest Sępopol, za którym rzeka wraca do biegu północnego.
Ostatni polski odcinek przechodzi między wsiami Masuny po prawej i Stopki po lewej stronie; tam też następuje przekroczenie granicy państwowej z obwodem królewieckim. Aż do samej granicy sięga cofka zbiornika spiętrzonego niżej, pod Prawdinskiem.
Za granicą rzeka występuje pod nazwą Ława. Na południe od Prawdinska rozlewa się w zbiorniku o powierzchni 2,8 km kwadratowego, podawanej także jako 280 hektarów.
Poniżej Prawdinska, dawnego Frydlandu, koryto silnie meandruje, zachowując ogólny kierunek północno-wschodni. Woda mija Kurortnoje i Drużbę, gdzie z prawej strony wpada Omet, dziś nazywany Stogowką, a przez układ śluz dochodzi Kanał Mazurski. Dalej rzeka przepływa obok Izwilina i Suchodola, aż w Znamiensku, czyli dawnej Welawie, uchodzi z lewej strony do Pregoły. Poza wymienionymi ośrodkami leży nad nią jeszcze kilka mniejszych osiedli.
Liczby opisujące rzekę różnią się w zależności od opracowania. Część podaje 289 km długości oraz dorzecze o powierzchni 7130 km kwadratowych, inne mówią o 264 km i zlewni 7126 km kwadratowych, z czego 5298 km kwadratowych przypada na terytorium Polski.
Nie zgadza się również podział biegu między oba państwa. Według jednego ujęcia 190 km rzeka pokonuje przez polskie Mazury i Warmię, a 74 km — już jako Ława — przez obwód królewiecki. Inne wyliczenie mówi o 207 km w Polsce i 57 km w Rosji, a jeszcze inne skraca odcinek rosyjski do 65 km.
Rzekę zasilają wody roztopowe, opadowe i podziemne. Średni przepływ przy ujściu wynosi 40,4 m sześciennego na sekundę, natomiast w Sępopolu, a więc jeszcze po polskiej stronie, notuje się 25,5. W miejscu połączenia Pregoła jest mniej więcej tej samej wielkości co uchodzący do niej dopływ.
Zimą lód utrzymuje się przez dwa do trzech miesięcy. Dolny bieg pozostaje żeglowny, a jako odcinek dostępny dla statków wymienia się 54 km.
Rosyjski rejestr wodny przypisuje rzekę do bałtyckiego okręgu dorzecza oraz do obszaru gospodarki wodnej Pregoły, wiążąc ją zarazem z dorzeczem Niemna i rzekami zlewiska Bałtyku. Obiekt figuruje tam pod kodem 01010000212104300010312.
Z lewego brzegu wpadają Marózka, Kwiela, Kortówka i Elma. Prawa strona dostarcza wody obfitszej: dochodzą tędy Wadąg, Kirsna, Symsarna, Pisa Północna, Guber oraz Omet.
Nazwa Pisa Północna bywa źródłem nieporozumień, ponieważ przypomina dwie inne rzeki — Pisę, która uchodzi do Narwi, oraz Pissę.
Na rosyjskim odcinku dopływy występują pod własnymi nazwami. Z lewej strony wymienia się tam Zaprudną, Krasną i Znamienkę, z prawej zaś Żernowkę oraz Stogowkę, czyli wspomniany wcześniej Omet. Bywa, że wśród prawobrzeżnych dopływów wylicza się także Kanał Mazurski.
Po polskiej stronie pracują cztery niewielkie siłownie wodne. Pierwsza działa przy oczyszczalni ścieków w Olsztynie. Druga stoi koło wsi Bronswałd i została zbudowana między 1933 a 1936 rokiem.
Trzecia, położona poniżej Lidzbarka Warmińskiego, wytwarza rocznie 3,6 mln kWh. Najmłodsza z nich, o mocy 0,5 MW, ruszyła w 2010 roku we wsi Kotowo.
Piętrzenie pod Prawdinskiem powstawało w latach 1920–1924 i było pierwszą tego rodzaju inwestycją we wschodniopruskiej części republiki weimarskiej. Utworzony wówczas zbiornik zajął 280 hektarów. Działająca przy nim elektrownia, oznaczana jako Prawdinska GES-3, dysponuje obecnie mocą 1,14 MW, choć projekt przewidywał 7,44 MW; jej roczna produkcja sięga 9 mln kWh.
Druga siłownia, GES-4, stoi w rejonie Kurortnego oraz wsi Progres i została wyposażona w śluzę, jednak obiekt pozostaje zakonserwowany. W Znamiensku zachowały się jaz piętrzący oraz młyn wodny Laue przy tamtejszym zakładzie młynarskim.
Rzekę łączy z jeziorem Mamry Kanał Mazurski, którego woda wchodzi do koryta w Drużbie, przez układ śluz. Datowanie samego kanału bywa różne — jedno z ujęć wiąże jego powstanie z XVIII wiekiem.
Rozbieżnie opisywany jest też stan tego połączenia: według części przekazów funkcjonowało ono do 1945 roku, a obecnie kanał nie nadaje się do żeglugi dla jakichkolwiek jednostek pływających, podczas gdy inne opisy mówią o połączeniu w czasie teraźniejszym.
Staropruskie miano brzmiało Alna i wyprowadza się je od praindoeuropejskiego rdzenia el-, ol-, który oznaczał płynięcie. Obok niego notowano formę Lyne, wiązaną ze słowem linis, czyli lin.
W niemczyźnie utrwaliła się nazwa Alle, po rosyjsku rzeka nosi miano Лава, oddawane jako Ława, a po litewsku Alna. Polską formę Łyna wprowadzono urzędowo w 1949 roku, zastępując nią dotychczasową nazwę niemiecką.
Ziemie nad rzeką znalazły się w obrębie państwa zakonu krzyżackiego, ukształtowanego w XIII wieku. W 1454 roku, na wniosek występującego przeciw zakonowi Związku Pruskiego, Kazimierz IV Jagiellończyk przyłączył ten obszar do Królestwa Polskiego, a przynależność potwierdzono w roku 1466, wraz z końcem wojny trzynastoletniej — najdłuższej ze wszystkich wojen polsko-krzyżackich.
Pierwszy rozbiór Polski w 1772 roku oddał okolicę Prusom, które w 1773 roku włączyły ją do nowo utworzonej prowincji Prusy Wschodnie; od 1871 roku obszar ten wchodził również w skład Niemiec. Po klęsce Niemiec w drugiej wojnie światowej, w 1945 roku, teren podzielono między Polskę i Związek Radziecki zgodnie ze zmianami granic ogłoszonymi na konferencji poczdamskiej.
W pobliżu rzeki doszło do bitwy pod Lidzbarkiem, znanej też jako bitwa pod Heilsbergiem, w której starły się armie francuska i rosyjska podczas wojny lat 1806–1807, prowadzonej przez Rosję i Prusy przeciw Francji.
Ochroną objęto dwa fragmenty biegu: rezerwat u samych źródeł oraz Las Warmiński w odcinku górnym. Nad wodą w Lidzbarku Warmińskim stoi zamek, wymieniany wśród obiektów położonych bezpośrednio przy rzece.
Rzeka wraz z dopływami tworzy szlak kajakowy, opisany w przewodniku R. Trzmielewskiego, wydanym w Olsztynie w 2011 roku przez oficynę kartograficzną Compas. Dawną Warmię wzdłuż Łyny i Wadągu przedstawia z kolei ilustrowany przewodnik W. Kujawskiego, ogłoszony drukiem w 2013 roku.
Łyna uchodzi do: Pregoła.
Opracowano na podstawie artykułu Łyna w polskiej Wikipedii oraz jego odpowiedników w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, czeskiej, rosyjskiej, ukraińskiej (CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane / infoboks polskiej Wikipedii. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Łyna