| Długość | 151,4 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 1603 km² |
| Średni przepływ | 8,94 m³/s (przy ujściu, Brody Pomorskie) |
| Uchodzi do | Wisły |
Początek daje rzece niewielkie Jezioro Piotrowskie, położone na Pojezierzu Kaszubskim przy wsi Piotrowo, na południowy wschód od Wieżycy. Miejsce to leży na wysokości 225 m n.p.m., w północno-wschodniej części Pojezierza Pomorskiego.
Źródło, o współrzędnych 54°11′25″ szerokości północnej i 18°09′11″ długości wschodniej, znajduje się na północnym brzegu jeziora, na wschód od Piotrowa, w powiecie kartuskim. W innym ujęciu jako miejsce wypływu rzeki figuruje natomiast Jezioro Grabowskie, przez które Wierzyca przepływa: zarówno do niego wpływa, jak i z niego wypływa.
Według jeszcze innego ujęcia rzeka wypływa z jeziora położonego na wschód od Kościerzyny i tworzą ją dwa ramiona źródłowe, z których jedno bierze początek w rewirze leśnym nazywanym po niemiecku Okoniner Forstrevier, a drugie w rewirze Stangenwalder Forstrevier.
Wierzyca płynie w kierunku południowo-wschodnim, a jej przebieg jest miejscami meandrowaty. Na poszczególnych odcinkach kierunek ten jednak się zmienia: w górnym biegu woda płynie głównie ku południowi, następnie skręca na zachód, a w dolnym biegu przeważającym kierunkiem staje się południowy wschód. Rzeka pełni przy tym funkcję szlaku kajakowego.
Szczegółowy przebieg rzeki przedstawia się następująco: Wierzyca zmierza najpierw na południowy wschód ku Starej Kiszewie, wkrótce mija krzyżacką warownię w Kiszewie, na północny wschód od wsi Chwôrzno (Schwarzin) obiera kierunek wschodni i tak dociera do Pogódek. Niedługo potem przyjmuje nadpływającą z północy Wietcisę, skręca na północny wschód i płynie do wsi Górne Maliki (Obermahlkau), skąd ponownie kieruje się na południowy wschód – przez Starogard Gdański aż po ujście.
Przystanie kajakowe na Wierzycy znajdują się w Starej Kiszewie oraz w Owidzu, przy zrekonstruowanym grodzie. Szlak spływów kajakowych wiedzie również Wietcisą; rozpoczyna się on w miejscowości Stary Wiec.
Jezioro Grabowskie (kaszb. Jezoro Grabòwsczé) jest jeziorem rynnowym na Pojezierzu Kaszubskim, w powiecie kościerskim; przepływa przez nie Wierzyca. Dane o powierzchni zwierciadła wody wahają się, zależnie od źródła, od 135,0 do 140,7 ha, a samo zwierciadło leży na wysokości 179,7 m lub 180,4 m n.p.m. Głębokość maksymalna wynosi 28,1 m, a średnia – 13,3 m lub 6 m; objętość jeziora to 18 711,0 tys. m³. Na podstawie badań z 2002 roku wody jeziora zakwalifikowano do III klasy czystości.
Wierzysko (kaszb. Wierzëska lub Wierziska) leży na Pojezierzu Kaszubskim, w granicach administracyjnych Kościerzyny. Jest to jezioro rynnowe o powierzchni 63 ha, długości 2,25 km, szerokości do 250 m i głębokości maksymalnej 6 m; jego lustro znajduje się na wysokości 146,4 m n.p.m.
Zagnanie (kaszb. Jezoro Zagnanié) leży na południe od Kościerzyny, przy drodze wojewódzkiej nr 214; nad jego brzegami położone są Stawiska i Wielki Podleś. Według Instytutu Rybactwa Śródlądowego powierzchnia zwierciadła wody wynosi 143,0 ha, natomiast A. Choiński na podstawie planimetrowania map w skali 1:50 000 określił ją na 135,0 ha; jeziorna jednolita część wód powierzchniowych ma 137 ha. Jezioro ma do 2330 m długości i do 805 m szerokości, a jego linia brzegowa liczy 7000 m. Średnia głębokość wynosi 9,0 m, maksymalna – 19,5 m, a objętość – 12 812,0 tys. m³. Według „Atlasu jezior Polski” lustro wody leży na wysokości 144,6 m n.p.m., a według numerycznego modelu terenu – 144,4 m n.p.m.
W 1692 roku jezioro odnotowano jako „na jezierze Zagnaniu Wielkopoleskim”; w późniejszych zapisach występują formy Zagrzelnie (1796), Sagnelnie S. (1845), jez. Zagnanie (1887) i Zagnania See (1904). Państwowy rejestr nazw geograficznych podaje jako zestandaryzowaną nazwę jeziora Zagnanie, nie wymieniając nazw obocznych. Akwen tworzy jednolitą część wód o kodzie PLLW20650, a administratorem wód jeziora jest Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Gdańsku. W skład obwodu rybackiego jeziora Zagnanie na rzece Wierzyca nr 5 wchodzą między innymi wody Zagnania i jeziora Mnilonka, a gospodarkę rybacką na Zagnaniu prowadzą Zakłady Rybackie Wdzydze w Czarlinie.
W 2002 roku wody Zagnania oceniono jako pozaklasowe, czyli niespełniające ówczesnych norm czystości. Badania z 2019 roku wykazały słaby stan ekologiczny, odpowiadający IV klasie jakości: o ocenie przesądził stan fitoplanktonu, podczas gdy stan makrozoobentosu, ichtiofauny i makrofitów uznano za umiarkowany, a fitobentosu – za dobry. Stan chemiczny sklasyfikowano wówczas jako poniżej dobrego; normę przekraczała zawartość PBDE i rtęci w tkankach ryb. Przezroczystość wody określono na 1,3 m. Akwen leży na obszarze chronionego krajobrazu „Dolina Wierzycy”, w pobliżu Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego.
Wierzyca jest lewym dopływem dolnej Wisły i uchodzi do niej w okolicach Gniewu. Ujście leży na wysokości 9 m n.p.m., a jego współrzędne wynoszą w przybliżeniu 53,832° szerokości północnej i 18,836° długości wschodniej. Niemiecka nazwa Gniewu brzmi Mewe.
Długość rzeki wynosi według jednych źródeł 151,4 km (w zaokrągleniu 151 km), według innych – 112 km. Powierzchnia dorzecza wynosi 1603 km², co bywa zaokrąglane do 1600 km² albo ujmowane jako 1,6 tys. km². Przepływ średni w dolnym biegu, w rejonie Bród Pomorskich, wynosi 8,94 m³/s.
Rzeka płynie przez teren czterech powiatów województwa pomorskiego: kartuskiego, kościerskiego, starogardzkiego i tczewskiego. Jeden z opisów umieszcza rzekę na Kaszubach; leżące nad nią Pogódki, Owidz i Kolincz to wsie kociewskie, a Stocki Młyn – osada kociewska.
Rzeka płynie przez Pojezierze Kaszubskie, Pojezierze Starogardzkie i Dolinę Dolnej Wisły. Pojezierze Starogardzkie (314.52) to mezoregion Pojezierza Wschodniopomorskiego, ciągnący się wzdłuż Wierzycy na zachód od pradoliny Wisły. Jest to równina morenowa o powierzchni 1443 km² ze wzniesieniami nieprzekraczającymi 150 m n.p.m.; jeziora są tu przeważnie niewielkie. Mezoregion leży w dorzeczach Wierzycy i Motławy. Jego największą rzeką jest Wierzyca, a obok niej wymienia się jej dopływy: Wietcisę, Piesienicę i Węgiermucę.
Granica między Pojezierzem Kaszubskim a Pojezierzem Starogardzkim jest niejasna: do jej wyznaczenia w dużej mierze przyczyniła się nie sama geografia fizyczna, lecz kulturowe rozgraniczenie Kaszub i Kociewia. Wieś Zamek Kiszewski, leżąca nad Wierzycą przy drodze wojewódzkiej nr 214, znajduje się na pograniczu kaszubsko-kociewskim.
Z wyjątkiem stacji w Wirtach wszystkie posterunki klimatyczne i opadowe Pojezierza Starogardzkiego leżą w jego północno-wschodniej części albo w pobliżu biegu Wierzycy; wśród posterunków opadowych są między innymi Starogard Gdański i Gniew. Sumy opadów w mezoregionie są zróżnicowane: od ponad 650 mm w części północno-zachodniej do mniej niż 525 mm na południu oraz w rejonie Pelplina.
Nazwa rzeki, mylona niekiedy z nazwą kilku szczytów zwanych Wieżyca, występuje w różnych wariantach. Obok formy Wierzyca podaje się postacie Wierzysza i Werysa; po łacinie rzeka nazywa się Verissa, po kaszubsku Wierzësa, a po niemiecku Ferse, dawniej Verse. Po rosyjsku jej nazwę zapisuje się jako Вежица, a po ukraińsku jako Вєжиця.
Po kociewsku rzeka nazywa się Ferza. Po niemiecku Wietcisa to Fietze, a Piesienica – Pischnitza. Niemieckie nazwy miejscowości nad Wierzycą to między innymi Alt Kischau (Stara Kiszewa), Schloss Kischau (Zamek Kiszewski), Pogutken (Pogódki) i Preußisch Stargard (Starogard Gdański).
Część językoznawców wyprowadza nazwę rzeki od wyrazu ver, oznaczającego wilgoć, oraz od przyrostka issa, typowego dla języka Wenedów, którzy dotarli w te strony w II wieku p.n.e. Sama forma Verissa pojawiła się jednak w dokumentach dopiero w XII wieku. Pierwotnie, również w XII wieku, rzeka nosiła nazwę Wonia.
Do ważniejszych dopływów należą Mała Wierzyca, której górny bieg nosi według jednych źródeł nazwę Kacinka, a według innych – Kamionka (te ostatnie odnoszą nazwę Kacinka do biegu środkowego), oraz Wietcisa, Piesienica, Węgiermuca i Janka. Największym z nich jest Wietcisa, dołączająca z lewej strony; z prawej rzekę zasilają Piesienica i Węgiermuca.
Miejsce, w którym Wietcisa wpada do Wierzycy, źródła określają w różny sposób: raz jako punkt na południe od Skarszew, kiedy indziej jako okolice Czystej Wody w środkowym biegu rzeki, a szczegółowy opis trasy umieszcza to połączenie niedaleko za Pogódkami.
Rzeka przepływa też przez trzy jeziora: Grabowskie, Wierzysko i Zagnanie.
Z lewej strony Wierzyca przyjmuje Małą Wierzycę i Wietcisę, z prawej – Piesienicę, Węgiermucę i Jankę. Mała Wierzyca ma 34,6 km długości i płynie przez Pojezierze Kaszubskie. Po drodze przepływa przez Jezioro Polaszkowskie, potem biegnie południkowo przez Stare Polaszki i Pałubin, płynie pod drogą wojewódzką nr 214 i uchodzi do Wierzycy na południowy wschód od Zamku Kiszewskiego, na wysokości około 111,5 m n.p.m.
Wietcisa, najdłuższy lewy dopływ Wierzycy, ma 44,64 km lub 47 km długości, a jej dorzecze zajmuje około 273 km². Bierze początek na torfowiskach w pobliżu wsi Pomlewo i przepływa przez Jezioro Przywidzkie Wielkie. Jako miejsce jej ujścia do Wierzycy podaje się także okolicę na północ od Czarnocina, na wysokości 102,5 m n.p.m.
Piesienica, prawy dopływ o długości 23,26 km, płynie przez Kociewie. Źródła rzeki leżą na zachód od Zblewa, na północnym skraju kompleksu leśnego Borów Tucholskich, a jeden z cieków źródłowych wypływa z jeziora Niedackiego. Nad rzeką położone są Zblewo, miejscowość Piesienica i Nowa Wieś Rzeczna, a jej ujście do Wierzycy znajduje się na północ od Nowej Wsi Rzecznej, na zachód od Starogardu Gdańskiego, na wysokości około 79 m n.p.m. W dorzeczu Piesienicy leżą Jezioro Borzechowskie Wielkie o powierzchni 237,7 ha i Sumińskie Jezioro o powierzchni 95,4 ha.
Węgiermuca, określana jako struga, jest prawym dopływem o długości 30,32 km i również płynie przez Kociewie. Zaczyna się na zachód od Skórcza, na północno-wschodnim skraju Borów Tucholskich, a jeden z jej cieków źródłowych wypływa z jeziora Czarnoleskiego. Przepływa przez Pólko, Bobowo, Smoląg i Marywil, a z Wierzycą łączy się na północ od Pelplina, na wysokości 41,2 m n.p.m.
Janka jest prawym dopływem o długości 31,38 km, a jej zlewnia ma powierzchnię 185,7 km². Jej górny bieg przypada na gminę Smętowo Graniczne, a dolny – na gminę Morzeszczyn; do Wierzycy uchodzi na zachód od Bród Pomorskich, na wysokości około 18 m n.p.m.
Wykaz miejscowości leżących nad rzeką otwierają Barchnowy, Będomin, Wielki Klincz, Podleś i Sarnowy. Dalej wymienia się Nową Kiszewę, Starą Kiszewę i Zamek Kiszewski, następnie Pogódki oraz Czarnocin. Kolejne pozycje to Starogard Gdański, Owidz, Kolincz, Klonówka, Rajkowy, Pelplin i Stocki Młyn, a listę zamykają Gniew i Rekownica.
Za największe ośrodki nad Wierzycą uważa się Starogard Gdański, Pelplin i Gniew. Starogard bywa przy tym wskazywany jako jedyne miasto średniej wielkości nad rzeką.
Pogódki należą do gminy Skarszewy, a Owidz i Kolincz (nazwa oboczna: Kolińcz) – do gminy Starogard Gdański; wszystkie trzy wsie leżą w powiecie starogardzkim. Stocki Młyn jest osadą w gminie Pelplin, w powiecie tczewskim. W latach 1975–1998 wszystkie te miejscowości należały do województwa gdańskiego.
Krzyżacy zaczęli wznosić zamek w Kiszewie około 1350 roku, a w latach 1398–1409 warownię znacznie rozbudowano. Zamek główny stanął na nieznacznie wyniesionym półwyspie w zakolu Wierzycy, otoczonym przez rzekę i podmokłe łąki; przypuszcza się, że z trzech stron okalało go starorzecze. Była to warownia niższej rangi, która do 1466 roku pozostawała w zarządzie wójta tczewskiego.
W połowie XVII wieku, podczas potopu szwedzkiego, Szwedzi zniszczyli zamek wraz z folwarkiem. W 1772 roku dobra starościńskie przejęło państwo pruskie, a w 1830 roku dobra kiszewskie wykupił od rządu pruskiego jeden z zarządców zamku, Joachim Engler. Rodzina Englerów uruchomiła nad przepływającą obok Wierzycą gorzelnię, tartak i młyn.
Pogódki, wzmiankowane w 1198 roku, leżą w rynnowej dolinie Wierzycy. Książę Sambor II ufundował tu w 1258 roku klasztor cystersów, który Mściwój II przeniósł następnie do Pelplina, położonego również nad Wierzycą. We wsi znajdują się ponadto XIX-wieczny młyn i pozostałości wczesnośredniowiecznego grodziska.
Grodzisko w Owidzu leży w zakolu Wierzycy, która opływa je od północy i od wschodu. Gród na wzgórzu nad rzeką powstał na początku XI wieku w związku z umacnianiem zwierzchnictwa Bolesława Chrobrego nad Pomorzem. W 1090 roku prawdopodobnie zniszczono go na rozkaz Władysława Hermana; mimo to jeszcze w XII wieku pełnił funkcje obronne. W 1282 roku Owidz przejęli Krzyżacy, którzy włączyli go do komturii gniewskiej. Podczas potopu szwedzkiego Szwedzi urządzili na grodzisku obóz – stąd jego miejscowa nazwa Szwedzka Górka. W 2012 roku udostępniono tu zwiedzającym rekonstrukcję wczesnośredniowiecznego grodu o powierzchni 45 tys. m².
Owidzkie grodzisko zalicza się do największych obiektów tego rodzaju na Kociewiu.
W biegu Wierzycy znajdują się liczne elektrownie wodne – wymienia się ich dwanaście. Najmniejszą moc mają elektrownie w Nowej Kiszewie (18 kW) i w Starym Bukowcu (24 kW). Elektrownia w Pelplinie ma moc 80 kW, w Zamku Kiszewskim – 110 kW, w Czarnocińskich Piecach – 156 kW, w Brodzkich Młynach – 160 kW, w Klonówce – 180 kW, a w Owidzu – 190 kW.
Mocniejsze są elektrownie w Starogardzie Gdańskim (250 kW), w Nowej Wsi Rzecznej (350 kW) i w Stockim Młynie (według jednych źródeł 360 kW, według innych 500 kW). Przy pierwszej z tych wartości najwyższą moc – 410 kW – osiąga elektrownia w Kolinczu, przy drugiej – elektrownia w Stockim Młynie.
Przy Zamku Kiszewskim zapora spiętrza wodę Wierzycy na potrzeby małej elektrowni wodnej.
Elektrownię w Czarnocińskich Piecach uruchomiono w 1906 roku. Wyposażono ją w dwie pionowe turbiny Francisa o mocach 162 kW i 82 kW. Pod koniec lat pięćdziesiątych obie zlikwidowano: mniejszą komorę turbinową zamknięto, a w większej zainstalowano turbinę Kaplana.
Elektrownia w Stockim Młynie powstała na początku XX wieku i również otrzymała dwie turbiny Francisa. W latach trzydziestych jej moc zwiększono, dobudowując segment parowy. Turbinę Francisa mają ponadto elektrownie w Owidzu i w Kolinczu.
W elektrowni w Kolinczu znajduje się kilkudziesięcioletnia żarówka Philipsa, której żarnik ma postać spirali dwuzwojowej.
Wierzyca uchodzi do Wisły.
Opracowano na podstawie artykułu Wierzyca w polskiej Wikipedii oraz odpowiadających mu artykułów w Wikipedii niemieckiej, rosyjskiej, ukraińskiej, angielskiej; wykorzystano także artykuły: Jezioro Grabowskie (Kaszuby), Wierzysko (jezioro), Zagnanie, Mała Wierzyca, Wietcisa (rzeka), Piesienica (rzeka), Węgiermuca, Janka (dopływ Wierzycy), Pojezierze Starogardzkie, Zamek Kiszewski, Stocki Młyn, Kolincz, Grodzisko Owidz, Owidz, Pogódki (licencja CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane, a tam, gdzie różnią się od cytowanego artykułu, wartości podane w samym artykule. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Wierzyca