| Długość | 134 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 1866 km² |
| Średni przepływ | 10 m³/s (przy ujściu) |
| Uchodzi do | Warty |
Ner płynie przez środkową Polskę i po drodze przekracza granicę między dwoma województwami – zaczyna bieg w łódzkim, a kończy w wielkopolskim. Pod względem fizycznogeograficznym jego trasa wiedzie przez Wysoczyznę Łaską i Kotlinę Kolską, a obszar źródłowy oraz dolina w rejonie łódzkiego parku im. 1 Maja leżą na Wzniesieniach Łódzkich. Odbiornikiem wód jest środkowy odcinek Warty, uznawanej za trzecią co do wielkości rzekę kraju; Ner uchodzi do niej z prawej strony.
Położenie źródeł rzeki opisywane jest różnie. Według jednych Ner zaczyna bieg na wysokości około 205 m n.p.m., w pobliżu Wiśniowej Góry, przy południowo-wschodnim obrzeżu Łodzi. Według innych pierwotne źródła rzeki znajdują się w granicach Łodzi, w dawnej wsi Nery, w okolicach Mileszek, przy ulicy Pomorskiej.
W górnej połowie biegu rzeka płynie przeważnie na północny zachód. Później skręca na północ, a następnie na zachód; poniżej Dąbia, w pobliżu ujścia, znów przeważa kierunek północno-zachodni. Do Warty uchodzi naprzeciw Dobrowa, na wysokości 92 m n.p.m. (według innych danych 90 m n.p.m.); miejsce ujścia bywa też lokalizowane przy wsi Majdany.
Wieś Majdany, przy której lokalizowane bywa ujście, należy do gminy Dąbie w powiecie kolskim. Trudno natomiast dokładnie określić położenie źródeł w Łodzi; prawdopodobnie leżą one między ulicami Pomorską i Henrykowską.
Największe ośrodki nad rzeką to – w kolejności od źródeł ku ujściu – Rzgów i Łódź, następnie Konstantynów Łódzki, Poddębice oraz Dąbie.
Nad Nerem na Wysoczyźnie Łaskiej leżą m.in. Konstantynów Łódzki (na wysokości około 165–172 m n.p.m.) i wieś Puczniew w gminie Lutomiersk. Do tego mezoregionu zalicza się też zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Międzyrzecze Neru i Dobrzynki”, położony w granicach Łodzi i obejmujący doliny obu rzek. Dąbie, nazywane niekiedy Dąbiem nad Nerem, leży natomiast w Kotlinie Kolskiej.
Poza wymienionymi już miejscowościami rzeka przepływa także przez Lutomiersk, położony na jej lewym brzegu w pobliżu ujścia Zalewki, oraz przez łódzką Rudę Pabianicką. Na terenie gminy Dąbie w powiecie kolskim płynie przez Chełmno, znane również jako Chełmno nad Nerem; tamtejszy eklektyczny kościół Narodzenia Najświętszej Maryi Panny z 1875 roku wznosi się na stromym zboczu doliny rzeki.
Spośród wszystkich cieków przepływających przez Łódź Ner jest największy. W obrębie miasta nie tworzy jednak jednej ciągłej wstęgi – rozpada się na dwa oddzielone od siebie fragmenty.
Pierwszy, o długości mniej więcej 11 km, przypada na południowo-wschodnią część Łodzi. Prowadzi od pierwotnych źródeł w dawnej wsi Nery przez ulicę Rokicińską, gdzie widoczne są rowy, czyli dawne koryta rzeki. Otwarte koryto rzeczne pojawia się dopiero w Hucie Szklanej, przy ulicy Kolumny; stamtąd rzeka przecina ulicę Gościniec i opuszcza miasto w sąsiedztwie Giemzowa, wchodząc na tereny gmin Brójce i Rzgów.
W obrębie tego odcinka obszar źródłowy, objęty zespołem przyrodniczo-krajobrazowym „Źródła Neru”, tworzą wysięki wodne w pobliżu ulicy Gminnej. Na wysokości ulicy Ziemiańskiej ciągnie się suche koryto, które w pobliżu ulicy Kolumny prowadzi już wodę i zachowuje charakter zbliżony do naturalnego.
Drugi fragment mierzy 11,5 km i leży w południowo-zachodniej części miasta. Rzeka wraca w granice Łodzi w parku im. 1 Maja, przecina ulicę Zastawną, po czym płynie południowym skrajem miasta przez Rudę Pabianicką, Chocianowice, Charzew, Łaskowice i Lublinek. Granice miasta opuszcza w rejonie ulicy Biwakowej i kieruje się ku Konstantynowowi Łódzkiemu, a stamtąd w stronę Poddębic i Dąbia.
Na tym odcinku rzeka płynie na północ od Łaskowic, w odległości 50–250 m od ich zabudowań, a przy wschodnim krańcu tej dawnej wsi przyjmuje Dobrzynkę. Między domami a korytem rozciągają się pola i łąki. Łaskowice, przyłączone do Łodzi 1 stycznia 1988 roku, tworzą razem z Charzewem i Chocianowicami osiedle administracyjne Nad Nerem.
Dla długości rzeki podaje się trzy różne wartości. Najczęściej powtarza się 134 km, w jednym z zestawień pojawia się 138 km, a w innym 126 km. Rozpiętość skrajnych wskazań jest zatem znaczna i nie da się jej sprowadzić do zaokrąglenia.
Rozbieżne, choć jedynie w zakresie zaokrąglenia, są też dane o powierzchni dorzecza: jedne wskazują 1866 km², inne – około 1,9 tys. km².
Zgodność panuje natomiast co do przepływu. Średnia wartość obliczona dla dolnego biegu w rejonie Dąbia na podstawie serii pomiarowej z lat 1951–1990 wynosi 10 m³/s; taką samą wartość podaje się dla ujścia.
Dla źródeł oprócz wysokości około 205 m n.p.m. podaje się także 238,18 m n.p.m., a w innym zestawieniu – 238 m n.p.m. Ujście leży, według różnych danych, na wysokości 92 lub 90 m n.p.m. Jeśli przyjąć dla źródeł 238 m, a dla ujścia 90 m, różnica wysokości wynosi 148 m, a średni spadek – 1,1 ‰.
Ner należy do dorzecza Odry: jego wody płyną Wartą do Odry, a nią do Morza Bałtyckiego. Rzeka leży w regionie wodnym Warty. Przez północno-wschodnią część Łodzi przebiega dział wodny między dorzeczami Wisły i Odry; Ner i jego łódzkie dopływy, w tym Jasień, Łódka, Dobrzynka, Gadka i Jasieniec, należą do zlewni Odry.
Jeszcze w granicach Łodzi rzeka przyjmuje trzy boczne cieki: z prawej strony Jasień, z lewej Gadkę oraz Dobrzynkę. Poza granicami Łodzi, w rejonie Konstantynowa Łódzkiego, uchodzą do niej Łódka i Jasieniec.
Dobrzynka, lewy dopływ o długości 25,4 km, wypływa na wysokości 250 m n.p.m. we wsi Górki Małe koło Tuszyna i przepływa przez Pabianice; jej lewym dopływem jest Pabianka. Sama Dobrzynka uchodzi do Neru w granicach Łodzi, na wysokości około 165 m n.p.m., na polach między Łaskowicami a Gorzewem, 1 km od lotniska Lublinek. Jasień ma 12,6 km długości i zlewnię o powierzchni 79,5 km²; cały jego bieg mieści się w granicach Łodzi – od źródła na Stokach, na wysokości 250 m n.p.m., do ujścia na wysokości 173 m n.p.m. w pobliżu lotniska Lublinek.
Łódka ma 20 km długości, z czego 15,6 km przypada na Łódź; uchodzi do Neru w Konstantynowie Łódzkim, a jej koryto uregulowano w 1933 roku na potrzeby miejskie i kanalizacyjne. Jasieniec ma 8,4 km długości, w tym 3,8 km w Łodzi i 4,6 km w Konstantynowie Łódzkim, gdzie kończy bieg; jest uregulowany na całej długości i służy głównie do odprowadzania wód opadowych. Lewobrzeżna struga Gadka mierzy 4,8 km, a powierzchnia jej dorzecza wynosi 12 km²; wpada do Neru na wysokości 177,9 m n.p.m., w obrębie Stawów Stefańskiego, które stanowią spiętrzenie Neru. Gadka i Jasieniec jako jedyne łódzkie dopływy Neru nie zostały włączone do miejskiej kanalizacji.
Z prawej strony do Neru uchodzi także Lubczyna. Jej źródła leżą na łódzkim Grabieńcu, około 50 m na południe od skrzyżowania ulic Zadraż i Wolińskiej; w granicach Łodzi ciek ma zaledwie kilkaset metrów i nie prowadzi tam stale wody. Dalej płynie przez gminę Aleksandrów Łódzki i miasto Konstantynów Łódzki, a kończy bieg w okolicy Kazimierza w gminie Lutomiersk.
Do Neru uchodzą ponadto Bełdówka i Gnida – obie opisywane jako prawostronne – a także dwie rzeki noszące tę samą nazwę Pisia, zaliczane do lewostronnych. W kolejności od ujścia w górę rzeki główne dopływy układają się następująco: Gnida, Bełdówka, Pisia uchodząca w pobliżu Businy, Pisia uchodząca w pobliżu Małynia, Dobrzynka.
Ujście jednej z rzek o nazwie Pisia zgodnie lokalizuje się przy Małyniu. Ujście drugiej umiejscawia się raz poniżej Bałdrzychowa, raz w pobliżu Businy.
Dolny bieg rzeki wiedzie pradoliną, której dno było dawniej zabagnione. Dziś jest ono uregulowane i użytkowane jako łąki.
Poziom wody nie jest tu wyrównany. Skrajne stany w dolnym biegu dzieli różnica sięgająca 3,5 m.
W dolinie Neru, w rejonie Dąbia, leżą Dąbskie Błota – kompleks łąkowo-błotny o powierzchni około 700 ha, obejmujący miasto Dąbie oraz m.in. wsie Krzewo, Domanin i Wiesiołów. Teren ten włączono do sieci Natura 2000: znajduje się w obszarze specjalnej ochrony ptaków „Pradolina Warszawsko-Berlińska” oraz w obszarze ochrony siedlisk „Pradolina Bzury i Neru”.
Na Dąbskich Błotach można obserwować ponad 100 gatunków ptaków. Licznie występują tu żurawie, chruściele i czaple, a spotyka się także kszyki, rycyki, krwawodzioby, bociany czarne i kuliki wielkie. Do najcenniejszych gatunków należy wodniczka – ptak z rzędu wróblowych, któremu grozi wyginięcie.
Na styku Łodzi i gminy Pabianice do koryta trafia praktycznie cały ładunek ścieków wytwarzanych przez miasto. Wcześniej usuwano z nich jedynie grubszą zawiesinę, zatrzymywaną przez system krat – i na tym oczyszczanie się kończyło.
Zmiana przyszła w 2000 roku, gdy Grupowa Oczyszczalnia Ścieków w Łodzi uzyskała zdolność biologicznego oczyszczania całości ścieków. Skutkiem była radykalna poprawa czystości wód rzeki. Zapowiadano, że po uruchomieniu pozostałych urządzeń technologicznych stan ten jeszcze się polepszy: rzeka miała wówczas prowadzić wodę co najmniej III klasy czystości i miało być w niej możliwe życie biologiczne.
Oczyszczalnia ta, największy obiekt tego typu w Polsce, stoi nad Nerem w południowo-zachodniej części Łodzi, przy granicy z Konstantynowem Łódzkim i gminą Pabianice; wraz z terenami związanych z nią obiektów i strefą ochronną zajmuje 366 ha. Oczyszczane są w niej ścieki ogólnospławne i sanitarne z Łodzi, a także z Konstantynowa Łódzkiego, Ksawerowa, Pabianic i Nowosolnej. Dopływa do niej 210 tys. m³ ścieków na dobę, a docelowa przepustowość hydrauliczna części biologicznej ma wynieść około 350 tys. m³ na dobę.
Budowę oczyszczalni rozpoczęto 23 października 1974 roku. Uruchomienie Kolektora VII w 1994 roku pozwoliło przejąć całość ścieków i wyłączyć z eksploatacji dawną oczyszczalnię mechaniczną na Lublinku. W 1997 roku, wraz z oddaniem do użytku pierwszych komór fermentacyjnych, do oczyszczania mechanicznego dołączono biologiczne. Za koniec budowy można uznać rok 2002, kiedy dobudowano linie oczyszczania biologicznego. Od przystąpienia Polski do Unii Europejskiej zakład jest modernizowany i rozbudowywany, a wprowadzane w nim nowe technologie podnoszą jakość wody trafiającej do Neru.
Dla Poddębic rzeka, w której do 1958 roku istniało bogate życie biologiczne, stanowiła problem, ponieważ odprowadzała ścieki przemysłowe i asenizacyjne z Łodzi i Pabianic. Jej wody powoli się oczyszczają; co roku wczesną wiosną można tam zobaczyć łabędzie nieme.
W granicach Łodzi z rzeką i jej otoczeniem wiążą się trzy zespoły przyrodniczo-krajobrazowe. Dwa z nich mają nazwę rzeki wpisaną wprost we własną: „Źródła Neru” oraz „Międzyrzecze Neru i Dobrzynki” – ten drugi obejmuje doliny Neru i jego lewego dopływu, Dobrzynki. Trzeci nosi nazwę „Ruda Willowa”.
Zespół „Źródła Neru”, utworzony w 2010 roku, zajmuje 134,07 ha i chroni walory krajobrazowe obszaru źródłowego wraz z fragmentem doliny rzeki. Obejmuje m.in. szuwary, łąki i ziołorośla przetykane zadrzewieniami i lasami; występują tu między innymi szuwary mozgowy, trzcinowy i szerokopałkowy, turzyca zaostrzona i turzyca dzióbkowata, wiązówka błotna i bodziszek błotny, a także lasy olszowe w postaci olsu porzeczkowego.
Zespół „Ruda Willowa”, utworzony w 2009 roku, zajmuje 225,23 ha i ze względu na walory estetyczne i widokowe chroni krajobraz doliny górnego Neru oraz części doliny Gadki. W jego granicach leżą las Ruda-Popioły oraz park im. 1 Maja ze Stawami Stefańskiego, a cały obszar pełni funkcję korytarza ekologicznego. Teren jest pagórkowaty, a jego najwyższy punkt osiąga wysokość 214,0 m n.p.m.; wzniesienia opadają stromo ku dolinie rzeki, położonej około 30 m niżej.
Zespół „Międzyrzecze Neru i Dobrzynki”, utworzony w 2010 roku na powierzchni 217,02 ha, obejmuje doliny obu rzek i wyróżnia się silnie meandrującymi, nieuregulowanymi korytami rzecznymi. Wzdłuż brzegów rzek i w starorzeczach rośnie roślinność szuwarowa z trzciną pospolitą, pałką szerokolistną i markiem szerokolistnym. Dna dolin są użytkowane jako łąki i pastwiska; rosną na nich też drobne zadrzewienia i zarośla z olszą czarną, wierzbą białą, wierzbą kruchą, wierzbą szarą oraz bzem czarnym. W dolinie Neru spotyka się ponadto rdest wężownik, knieć błotną i ostrożeń warzywny.
Wśród form ochrony przyrody w Rudzie Pabianickiej wymienia się ponadto planowany obszar chronionego krajobrazu „Dolina Górnego Neru”.
Również poza Łodzią z Nerem wiąże się zespół przyrodniczo-krajobrazowy: w Poddębicach przylegający do rzeki park miejski wraz z Bulwarem nad Nerem tworzy od 2007 roku Poddębicki Zespół Przyrodniczo-Krajobrazowy.
W 1470 roku w Łaskowicach na prawym brzegu Neru stał młyn. Na przełomie XV i XVI wieku działał przy nim tartak, którego piłę napędzał nurt rzeki.
Z 1470 roku pochodzi też opis Jana Długosza, który w dobrach pabianickich odnotował kopalnię rudy żelaznej, czyli kuźnicę, położoną w obrębie Chocianowic nad Nerem. Największe złoża rud darniowych, od których pochodzi nazwa Rudy, zalegały w okolicach rzeki, a żelazo wytapiano z miejscowych rud z przerwami do 1606 roku.
Przed 1793 rokiem w Łodzi i jej okolicach pracowały nad rzeką cztery młyny: chocianowicki z foluszem, rudzki z foluszem oraz kuźnicą, charzewski z foluszem i tartakiem, a także wspomniany już młyn w Łaskowicach wraz z tartakiem.
Ludwik Geyer kupił położoną nad rzeką Rudę Pabianicką wraz z folwarkiem o tej samej nazwie i uruchomił na tych terenach cukrownię oraz gorzelnię; według jednych źródeł zakupu dokonał w 1843 roku, według innych umowę nabycia zawarto w 1846 roku. Według jednych źródeł w 1865 roku, według innych w 1872 roku posiadłość przeszła w ręce rodziny Loewenbergów, którzy część gruntów rozparcelowali.
O kupno należącego do rządu folwarku Ruda z gruntami i młynem na Nerze Geyer zabiegał już od listopada 1834 roku; starania przeciągały się jednak z powodu zadłużenia folwarku w Banku Polskim. Pierwotnie zamierzał zbudować w Rudzie przędzalnię i tkalnię mechaniczną, lecz w chwili zawarcia umowy plany te były już nieaktualne. Cukrownię i gorzelnię otworzył w 1852 roku. Okoliczne gleby nie nadawały się jednak pod uprawę buraków cukrowych, a miejscowi rolnicy nie byli skłonni podejmować nowych upraw, dlatego surowiec sprowadzano z Kujaw oraz okolic Kalisza i Sandomierza.
W sąsiedztwie powstawały z czasem kolejne zakłady. Artur Meister prowadził farbiarnię połączoną z wykańczalnią tkanin jedwabnych; działała też fabryka Adolfa Horaka.
Pierwsza Rudzka Farbiarnia i Wykończalnia Jedwabi Artura Meistera ruszyła w 1909 roku na gruntach przy szosie pabianickiej, od których zaczęto parcelację folwarku. Największym zakładem przemysłowym Rudy stały się uruchomione w 1922 roku Zakłady Włókiennicze Adolf Horak SA przy ulicy Pabianickiej.
Jedną z rozparcelowanych części folwarku w Rudzie kupił Aleksander Stefański. Na nabytym gruncie znajdował się między innymi staw na Nerze wraz z przylegającymi do niego łąkami.
Nowy właściciel uporządkował brzegi zbiornika, a następnie otworzył przy nim wypożyczalnię łódek i restaurację. W ten sposób okolica zyskała charakter rekreacyjny, który zachowała do dziś – Stawy Stefańskiego funkcjonują obecnie jako łódzki park im. 1 Maja.
Sam staw, będący poszerzeniem koryta Neru, zajmuje 11,4 ha; ciągnie się na długości 2,5 km, ma do 165 m szerokości i od 1 do 4 m głębokości. Leży na terenie, na którym dawniej działała huta, a później młyny, folusze i cukrownia Geyera. Stefański wykupił go po I wojnie światowej; otwarta przez niego w okresie międzywojennym restauracja miała ogródek i parkiet taneczny, a wstęp na teren był płatny.
Po 1946 roku park i stawy upaństwowiono i udostępniono wszystkim bezpłatnie. Powierzchnię stawu znacznie powiększono, a koryto Neru w obrębie głównego stawu uporządkowano. Budowę kąpieliska rozpoczęto w 1949 roku: staw pogłębiono, z wydobytego piasku usypano górę saneczkową, powstał też drugi, mniejszy staw, który pełni funkcję osadnika i został zarybiony; prace zakończono w 1951 roku. Nad wodą działają przystań i szkutnia Klubu Sportów Wodnych „Łódź-Ruda”; nieistniejącą już stanicę wodną otworzyli tu w 1961 roku harcerze. Od 2009 roku park leży w granicach zespołu „Ruda Willowa”.
W latach sześćdziesiątych XX wieku powstał projekt budowy zbiornika wodnego na rzece, na południe od lotniska Lublinek. Planowany akwen miał zająć 225 ha.
Do pomysłu wrócono w 2005 roku, z myślą między innymi o ośrodku wyczynowego sportu wioślarskiego. Powierzchnię przewidzianą dla zbiornika określono wówczas na około 84 ha.
Na lewym brzegu rzeki, naprzeciw wsi Puczniew, znajduje się grodzisko stożkowate. Sama wieś pojawia się w źródłach pisanych pod rokiem 1176, kiedy książę Kazimierz Sprawiedliwy nadał ją cystersom z Sulejowa. Z kolei w Konstantynowie Łódzkim obszar położony na południe od Neru, obejmujący części miasta Józefów i Bechcice, należy historycznie do ziemi sieradzkiej, podczas gdy większa część miasta leży na terenie dawnej ziemi łęczyckiej.
W 1929 roku Lutomiersk uzyskał połączenie tramwajowe z Konstantynowem Łódzkim i Łodzią, a doprowadzenie linii do rynku wymagało zbudowania mostu przez Ner. Odcinek z Konstantynowa Łódzkiego do skrzyżowania, od którego drogi prowadzą do Lutomierska, Kazimierza i Aleksandrowa Łódzkiego, uruchomiono 1 lipca 1929 roku, a most i brakujący odcinek o długości 1300 m oddano do użytku jesienią 1932 roku; cała linia liczyła około 8 km.
W nowych nazwach, które w czasie II wojny światowej niemiecki okupant nadał niektórym nadrzecznym miejscowościom, pojawiała się nazwa rzeki. Lutomiersk otrzymał miano Nerthal („Dolina Neru”), a Chełmno nad Nerem, gdzie w 1941 roku Niemcy utworzyli obóz zagłady Kulmhof, przemianowano na Kulmhof an der Nehr.
Część badaczy wywodzi nazwę rzeki od prabałtosłowiańskiego rdzenia *nur / *nyr, którego znaczenie odsyła do tego, co mokre i wilgotne.
Z tym samym tropem łączona bywa nazwa Neurów – ludu wzmiankowanego przez Herodota. Związek ten pozostaje hipotezą.
Ner uchodzi do Warty.
Opracowano na podstawie artykułu Ner w polskiej Wikipedii oraz odpowiadających mu artykułów w Wikipedii angielskiej, rosyjskiej, ukraińskiej, niemieckiej; wykorzystano także artykuły: Zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Źródła Neru”, Zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Ruda Willowa”, Zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Międzyrzecze Neru i Dobrzynki”, Dobrzynka (dopływ Neru), Jasień (dopływ Neru), Łódka (rzeka), Jasieniec (rzeka), Gadka (struga), Grupowa Oczyszczalnia Ścieków w Łodzi, Park im. 1 Maja w Łodzi, Rzeki w Łodzi, Łaskowice, Puczniew, Ruda Pabianicka, Dąbie, Poddębice, Lutomiersk, Konstantynów Łódzki, Chełmno (powiat kolski) (licencja CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane, a tam, gdzie różnią się od cytowanego artykułu, wartości podane w samym artykule. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Ner