| Długość | 118 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 2621 km² |
| Uchodzi do | Warta |
W piśmiennictwie niemieckim rzeka figuruje jako Welna, bywa jednak określana również mianem Kleine Warthe, czyli Mała Warta — nazwa odsyła wprost do większego cieku, który ją przyjmuje.
Długość, wynoszącą 118 km, opisy podają zgodnie. Rozbieżność dotyczy zlewni: raz mowa o 2621 km², raz o 2635 km². Zgodne jest natomiast to, że Wełna wpada do Warty z prawej strony.
Rzeka doczekała się hasła w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego, w tomie trzynastym obejmującym hasła od Warmbrun do Worowa, wydanym w Warszawie w 1893 roku, na stronie 201. Wśród literatury przedmiotu wskazuje się też pracę Heinricha Girarda o ujęciu geologicznym Niziny Północnoniemieckiej między Łabą a Wisłą, wydaną w Berlinie w 1855 roku, gdzie rzeki dotyczą strony 233–251. Współcześnie działa Towarzystwo Przyjaciół Rzeki Wełny.
Wełna bierze początek we wsi Osiniec, w sąsiedztwie Gniezna, a kończy bieg w Obornikach, oddając wody Warcie.
Po drodze przecina trzy jednostki fizycznogeograficzne — Pojezierze Gnieźnieńskie oraz Chodzieskie, a w końcowej części Kotlinę Gorzowską. Administracyjnie jej dolina rozkłada się między województwa wielkopolskie i kujawsko-pomorskie, przy czym cały ciek leży w zachodniej Polsce.
Górny i środkowy odcinek to w istocie ciąg jezior. Wymienia się wśród nich Wierzbiczańskie i Jankowskie, Strzyżewskie oraz Piotrowskie, dalej Ławiczno, Biskupiec i Zioło, a także Rogowskie z Tonowskim. Wyliczenie nie jest zamknięte — akwenów na trasie rzeki jest więcej.
Na terenie Wągrowca dochodzi do zjawiska, dla którego nie wskazuje się odpowiednika nigdzie indziej na świecie: Wełna i Nielba nie łączą się, lecz przecinają.
Kąt przecięcia jest ściśle prosty, a wody obu cieków nie mieszają się ze sobą. Tłumaczy się to różnicą ich temperatur, a także odmiennymi prędkościami i poziomami przepływu.
Nielba bywa przy tym opisywana jako prawy dopływ Wełny.
Największym ośrodkiem położonym nad Wełną jest wielkopolski Wągrowiec.
Poza nim nad wodą leżą Jankowo Dolne i Strzyżewo Kościelne, niżej Rogowo oraz Janowiec Wielkopolski, a po nich Mieścisko. Poniżej Wągrowca wymieniane są Pruśce, Rogoźno i Dziewcza Struga, a także osada nosząca tę samą nazwę co rzeka — Wełna. Wykaz zamykają Kowanówko, Oborniki oraz Jaracz.
Zestawienie dopływów uporządkowane od źródeł ku ujściu otwierają dwa cieki lewe: Struga Gnieźnieńska, a po niej Bielawka. Następnie z prawej strony dołączają Rudka i Dymnica. Niżej lewym brzegiem wpada Mała Wełna, a całość zamyka prawostronna Flinta.
W dolinie rzeki utworzono trzy rezerwaty przyrody. Promenada chroni walory florystyczne, natomiast Wełna i Słonawy zaliczają się do rezerwatów wodnych.
Ukształtowanie koryta nadaje rzece rysy po części górskie, co przekłada się bezpośrednio na skład tutejszej flory i fauny.
Żyje tu głowacz białopłetwy, dla którego jest to prawdopodobnie jedyne stanowisko w Wielkopolsce. Towarzyszą mu różanka, koza i śliz, a także minóg strumieniowy.
Populacjom tym zagraża rozwój cywilizacyjny — przede wszystkim melioracje oraz prace hydrotechniczne prowadzone od początku XX wieku.
Warunkiem tarła wymienionych ryb są woda chłodna i szybko płynąca oraz kamieniste podłoże, a Wełna takie właśnie warunki zapewnia.
Od początku XXI wieku rzekę zasila się narybkiem troci wędrownej. Prace prowadzą badacze z Zakładu Rybactwa Śródlądowego i Akwakultury Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, a ich celem jest wzmocnienie populacji już w rzece obecnej.
Pierwsze przedsięwzięcia tego rodzaju podjęto w 2008 roku. Rok później do wody trafiły początkowe osobniki troci, pochodzące z hodowlanych stawów Zakładu Doświadczalnego w Muchocinie.
Rozważane jest poszerzenie programu o łososia szlachetnego oraz pstrąga potokowego. Drugiego z tych gatunków nigdy tutaj nie notowano, a motywem jego wprowadzenia byłoby zwiększenie bioróżnorodności ekosystemu.
Budowę małej elektrowni wodnej w Obornikach ukończono w czerwcu 2011 roku. Obiekt dysponuje mocą 330 kW i pracuje na dwóch hydrozespołach. Roczna produkcja energii elektrycznej może sięgnąć 1440 MWh.
Wełna cieszy się sporym powodzeniem wśród kajakarzy. Spływ da się poprowadzić na dystansie 113,5 km — od jeziora Jankowskiego aż po miejsce, w którym rzeka wpada do Warty.
Najbogatszy w atrakcje jest bieg dolny, licząc od Rogoźna. Trudność techniczną oznaczono symbolami ZWB–ZWC, co odpowiada trasie łatwej, miejscami nieco trudniejszej. Uciążliwość mieści się w przedziale U2–U3, a więc od niewielkiej po dość znaczną, walory widokowe zaś opatrzono dwiema gwiazdkami, czyli oceną „malowniczy”.
Wełna uchodzi do rzeki Warta.
Opracowano na podstawie artykułu Wełna (rzeka) w polskiej Wikipedii oraz jego odpowiedników w Wikipedii niemieckiej, rosyjskiej (CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane / infoboks polskiej Wikipedii. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Wełna