| Długość | 457,76 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 16 700 km² |
| Średni przepływ | 124 m³/s |
| Źródło | Karpaty |
| Uchodzi do | Wisła |
San, zapisywany po ukraińsku jako Сян, zasila Wisłę od prawej strony i przecina południowo-wschodnią część Polski. Swój początek bierze jednak poza jej granicami: w Bieszczadach Zachodnich, na stokach Piniaszkowego opadających ku południowemu wschodowi, nieopodal miejscowości Sianki. Wypływ leży tam na rzędnej sięgającej mniej więcej 925 m n.p.m.
Wskazanie tego punktu w terenie bywało mylące. Przy monolicie granicznym numer 224 zaczyna się dopiero pierwszy lewy dopływ rzeki, a mimo to w 1996 roku strona ukraińska zawiesiła na tym znaku tablicę głoszącą, że znajduje się tu „wytik riky Sian”, czyli źródło Sanu. Prawdziwy główny wypływ znajduje się wyżej — jakieś 300 m na południowy zachód od obelisku, pośrodku śródleśnej polany, około 30 m od linii granicznej z Polską.
Kwestia lokalizacji źródeł doczekała się osobnych opracowań. Zbigniew Sikora poświęcił jej trzy teksty na łamach karpackiego almanachu „Płaj”: w 2006 roku pytał, gdzie źródło leży naprawdę, w 2008 wskazał jego położenie pod Piniaszkowym, a rok później przedstawił geografię i najnowsze dzieje tego miejsca.
W górnym biegu rzeka kieruje się na północny zachód i przecina Bieszczady, żłobiąc malowniczy przełom rozdzielający masywy Otrytu i Tołstej. Na odcinku bieszczadzkim powstały dwa sztuczne akweny — Jezioro Solińskie oraz Jezioro Myczkowskie.
Za Sanokiem nurt skręca ku północy i wkracza na Pogórze Środkowobeskidzkie, gdzie stanowi rozgraniczenie Pogórza Przemyskiego i Pogórza Dynowskiego. W rejonie Dynowa rzeka zmienia kierunek na wschodni i licznymi zakolami dociera do Przemyśla. Cały odcinek od źródeł po to miasto zachowuje charakter górski.
Na długości 54 km korytem Sanu poprowadzono granicę polsko-ukraińską. Odcinek graniczny zaczyna się kilkaset metrów poniżej źródeł, a kończy przy wielkim zakolu opływającym Łysanię koło Smolnika nad Sanem.
Podział zlewni odzwierciedla ten przebieg: z 16 861 km² powierzchni dorzecza 14 390 km² przypada na Polskę, a 2471 km² leży po stronie ukraińskiej.
Na wschód od Przemyśla, w obrębie tak zwanej Bramy Przemyskiej, rzeka zatacza łuk ku północy i obiera już ostatecznie kierunek północno-zachodni. Dalej prowadzi ją Dolina Dolnego Sanu, będąca fragmentem Kotliny Sandomierskiej.
Zasilają ją tutaj liczne niewielkie cieki: od zachodu spływają z Pogórza Dynowskiego i Płaskowyżu Kolbuszowskiego, od wschodu z Płaskowyżu Tarnogrodzkiego oraz Równiny Biłgorajskiej. Dno doliny rozszerza się miejscami do 10 km i wypełniają je starorzecza, łąki oraz lasy łęgowe. Połączenie z Wisłą następuje na północny wschód od Sandomierza.
Odcinki doliny od Trześni po Przemyśl oraz od Sieniawy po Szówsko pełnią funkcję korytarza komunikacyjnego. Prowadzą tędy droga krajowa nr 77 i linia kolejowa Przemyśl – Rozwadów, a obok nich droga wojewódzka nr 870.
W dolinie dolnego biegu leżą Stalowa Wola, Nisko, Rudnik nad Sanem, Ulanów, Leżajsk, Sieniawa, Radymno i Jarosław. Wyżej, nad górnym Sanem, rozłożyły się Przemyśl, Dubiecko, Dynów, Sanok, Zagórz oraz Lesko.
Współcześnie lub w czasach historycznych odnotowano w rzece 48 gatunków ryb i minogów, przy czym siedem z nich to gatunki obce albo inwazyjne.
Zapora wzniesiona we Włocławku przerwała drogi wędrówek i doprowadziła w dorzeczu do wymarcia gatunków dwuśrodowiskowych: zniknęły łosoś atlantycki i troć wędrowna, węgorz europejski, minóg rzeczny oraz certa. Zbiorniki w Solinie i Myczkowcach, a wraz z nimi mniejsze progi na samej rzece i na jej dopływach, zablokowały ponadto migracje w dorzeczu górnego Sanu, przez co gwałtownie spadła liczebność choćby świnki.
Rok 1913 przyniósł kilka wezbrań: pierwsze na przełomie 3 i 4 lipca, drugie 17 i 18 lipca, a najgroźniejsze w sierpniu, gdy woda zalała niżej położone dzielnice Przemyśla razem z elektrownią miejską, a także Jarosław i wsie w jego sąsiedztwie.
Za najpotężniejszą uchodzi powódź z ostatniej dekady lipca 1980 roku. Do zbiornika Zalewu Solińskiego wpływało wówczas 1500 m³ wody w ciągu sekundy, podczas gdy przeciętny dopływ nie przekracza 19 m³ na sekundę.
W nocy z 24 na 25 lipca 2008 roku wezbranie objęło główną zlewnię rzeki w biegu górnym i środkowym. Po kilku dniach deszczu w południowo-wschodniej części województwa spadło w ciągu jednej doby ponad 80 mm (dm³/m²) opadu; stany alarmowe przekroczono w dwunastu powiatach podkarpackich, a w kolejnych dziewięciu ogłoszono pogotowie przeciwpowodziowe.
Z brzegów wystąpiły wtedy między innymi Pielnica, Sanoczek, Wisłok i Stobnica — ta ostatnia, utrzymująca zwykle stan około 30 cm, w Brzozowie podniosła się w ciągu kilku godzin do trzech metrów. Woda zalała Ulucz, Mrzygłód i Hłomczę, Nadolany, Rakową, Haczów, Tyrawę Wołoską oraz Tokarnię, gdzie górski dopływ Sanoczka zniszczył most i pozbawił wieś jedynej drogi. Pierwszego dnia straty na całym Podkarpaciu objęły pięć mostów, 70 km dróg, 100 ha upraw i 70 zalanych gospodarstw.
Opady z 16–19 maja 2010 roku podniosły stan rzek środkowego i górnego dorzecza, przy czym szczególnie wyraźnie przybrały Pielnica i Osława. Monitoring powodziowy sanockiego starostwa zanotował 19 maja o godzinie ósmej rano trzy odczyty: San 322 cm przy stanie ostrzegawczym 280 cm, Osławę 162 cm przy progu 170 cm oraz Pielnicę 278 cm przy progu 240 cm. Wieczorem 18 maja fala dotarła do drogi krajowej nr 28 w sanockich Olchowcach, podtapiając piwnice i poziom parteru w kilku budynkach mieszkalnych tej dzielnicy.
W 2020 roku nadmiar opadów ponownie wyniósł rzekę powyżej stanu alarmowego, a woda zalała nadbrzeża w Sanoku i okolicznych miejscowościach.
W latach 70. XX wieku przygotowano projekt kaskady na górnym biegu rzeki. Poza dwoma istniejącymi już zbiornikami przewidywano w niej zaporę wraz ze zbiornikiem wodnym w Niewistce, dynowski zbiornik wyrównawczy, a także stopnie wodne w Tarnawcach, Kupnej i Wybrzeżu. Zamierzenia tego ostatecznie zaniechano.
Rzeka była w przeszłości intensywnie eksploatowana jako droga wodna — prowadzono na niej zarówno spław, jak i żeglugę. Wincenty Pol w wydanej w 1851 roku pracy „Rzut oka na północne stoki Karpat” zauważał, że warunki do spławu istnieją teoretycznie już od Smolnika, w praktyce jednak tratwy ruszały dopiero z Leska.
Tafle wiązano — podobnie jak na Wisłoce — z sześciu, ośmiu albo dziesięciu sztuk okrągłego drewna o długości mniej więcej czterech sążni, a na wierzch dokładano jeszcze drewno opałowe, deski i gonty. Galary o mniejszych rozmiarach kursowały w dół od Dynowa, a przy wyższych stanach wody wchodziły również pod prąd, do Jarosławia i Przemyśla.
Terminy rejsów wyznaczały pory roku oraz warunki hydrologiczne. Pol pisał o wodach sprzyjających w okolicach dni świętego Jana i świętego Jakuba, o wezbraniach trwających tutaj dwa do trzech dni oraz o szerokich rozlewiskach zaczynających się poniżej Dynowa. Przy dogodnej wodzie i pogodzie spław z Leska do Wisły zajmował dwanaście do czternastu dni, a droga w górę, od Wisły do Jarosławia, od ośmiu do dwudziestu. Ponieważ brakowało dróg nadbrzeżnych, statki ciągnięto pod prąd siłą ludzkich ramion.
W dolnym biegu żegluga była znacznie żywsza; pływały tam galary, szkuty, dubasy i berlinki. Podstawowym ładunkiem statków pozostawało zboże, ale zabierano również płótno, wyroby garncarskie, suszone owoce, anyż oraz inne artykuły spożywcze.
Obok wcześniej wymienionych miast rolę w żegludze odgrywały Leżajsk i Ulanów, w których budowano jednostki rzeczne. Ulanów był przy tym największym na Sanie ośrodkiem flisackim. Jeszcze w okresie międzywojennym spławiano stamtąd Wisłą do Gdańska duże ilości drewna, które docierało tu Sanem oraz jego dopływem Tanwią.
Osadnictwo celtyckie w dorzeczu rzeki sięga IV wieku p.n.e. Celtowie zajęli południową część zlewni, nad górnym i środkowym Sanem, w rejonie dzisiejszego Sanoka. Rozpoznano tam dotąd 26 stanowisk archeologicznych z materiałami przypisywanymi tej kulturze, a najlepiej przebadano osady w Pakoszówce, Sanoku-Białej Górze i Trepczy. Właśnie w Trepczy jeszcze w latach 60. XX wieku wydobyto między innymi złotego statera celtyckiego.
Zanim nastąpił okres wędrówek ludów, ziemie dorzecza należały do związku plemiennego Lugiów. W ciągu pierwszych dziesięcioleci IX wieku siedzibę mieli tu Lędzianie, którzy z czasem znaleźli się pod władzą koczowniczych Madziarów. W późnym średniowieczu dolną część dorzecza skolonizowali polscy Mazurzy oraz Niemcy przybyli ze Śląska i Saksonii. Zasiedlenie przez Sasów objęło całe Podgórze — od Dołów Sanockich aż po Pilzno, Szymbark i Gorlice — a miejscowa ludność jeszcze długo określała tę okolicę mianem „Na Głuchoniemcach”.
Górne dorzecze kolonizowano znacznie później, dopiero na przełomie XIV oraz XV stulecia, w większości na prawie wołoskim; akcję tę prowadziły rody Balów, Kmitów i Herburtów. Z osadnictwa wołoskiego wywodzą się zamieszkujące te tereny grupy etniczne wschodniosłowiańskiej proweniencji — Łemkowie i Bojkowie.
Powojenne przesiedlenia oraz akcja „Wisła” sprawiły, że ludność ukraińsko-ruskiego pochodzenia opuściła górną i środkową część dorzecza. Rozproszone enklawy tej grupy przetrwały jedynie nad Osławą. Dziś region zamieszkują przede wszystkim Polacy wywodzący się z terenów dzisiejszego województwa podkarpackiego oraz osoby przybyłe z dużych polskich miast.
Wśród nadsańskich miejscowości odnotowanych w źródłach pisanych przed 1340 rokiem najstarsze są Przemyśl, Trepcza, Sanok i Jarosław, a w Leżajsku funkcjonowało jeszcze przed naszą erą starożytne stanowisko żeglugi.
Nazwa rzeki wywodzi się najpewniej z praindoeuropejskiego określenia bystrego, wartkiego strumienia — a taki właśnie charakter ma San aż po Przemyśl. W mowie Gallów san oznaczało po prostu rzekę, a wspólny źródłosłów łączy hydronimy Shannon (irlandzkie Siannan), Saona, Seine i San.
Witold Taszycki wyprowadzał tę nazwę z języka gockiego, podobnie jak miana sąsiednich rzek Wiaru oraz Strwiąża. Gockiego pochodzenia są według niego również nazwy górskie: Beskid, Beskidy i Bieszczady, w których rzeka bierze początek.
Rozmaite odczytania „Geografii” Ptolemeusza pozwalają przypuszczać, że w II i III wieku n.e. dorzecze zamieszkiwały celtyckie plemiona Anartów i Saboków. Sam zapis nazwy zmieniał się w dokumentach: w 1152 roku spotyka się formy Sanъ, reku Sanъ, k Sanovi i nad Sanomъ, następnie Sanu w 1287, San w 1339, Szan w 1406, Sanok w 1438, Saan w 1439, Sayn w 1445, ponownie San w 1467, Szan w 1517 i wreszcie Schan w 1526.
W wielu miastach dorzecza wytyczono ulicę Sanową — patrząc z biegiem rzeki, mają ją Lesko, Bykowce, Sanok (od 1867 roku), Przemyśl, Jarosław, Leżajsk oraz Nisko. W 2002 roku ukazał się poświęcony rzece drugi numer periodyku „Zeszyty Archiwum Ziemi Sanockiej” zatytułowany „San, rzeka ziemi sanockiej”, którego wydanie zredagował Franciszek Oberc.
Rzeka pojawia się także w literaturze i muzyce. Odwołują się do niej poemat Gyóniego Gézy „Tylko jedna noc” (węg. „Csak egy éjszakára”), hymn Ukrainy napisany przez Pawła Czubynskiego w 1862 roku, opowiadania Kalmana Segala „A shṭeṭl baym San” z 1965 roku i Mariana Pankowskiego „U starszego brata na przyzbie” z 2005 roku, a także utwór „Moje Bieszczady” zespołu KSU.
San uchodzi do rzeki Wisła.
Spośród rzek opisanych w tym serwisie do San uchodzą: Wisłok.
Opracowano na podstawie artykułu San w polskiej Wikipedii (CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane, a tam gdzie różnią się od cytowanego artykułu — wartości podane w samym artykule. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › San