| Długość | 457,76 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 16 861 km² |
| Średni przepływ | 121 m³/s (Nisko) |
| Źródło | Karpaty |
| Uchodzi do | Wisły |
San, po ukraińsku Сян, zasila Wisłę od prawej strony i płynie przez południowo-wschodnią Polskę. Swój początek bierze jednak poza jej granicami: w Bieszczadach Zachodnich, na południowo-wschodnich stokach Piniaszkowego, nieopodal miejscowości Sianki. Wypływ leży tam na wysokości około 925 m n.p.m.
Miejsce to znajduje się w rejonie Przełęczy Użockiej, na karpackim dziale wodnym, na południe od wsi Sianki. Przebiega tędy główny europejski dział wodny, oddzielający dorzecze Sanu, należące do zlewiska Morza Bałtyckiego, od dorzecza Dniestru, którego wody trafiają do Morza Czarnego. Wysokość wypływu bywa też podawana jako 900 m albo 950 m n.p.m.
Sam Piniaszkowy (960 m n.p.m.) leży w głównym grzbiecie Karpat, między Opołonkiem a Przełęczą Użocką, a jego wierzchołkiem biegnie granica polsko-ukraińska (słup graniczny nr 222). Faktyczne źródło Sanu znajduje się po stronie ukraińskiej, około 150 m na południowy wschód od szczytu. Północne stoki góry, opadające ku dolinie Potoku Niedźwiedziego, należą do Bieszczadzkiego Parku Narodowego, a południowe – do ukraińskiego Użańskiego Parku Narodowego.
Oznaczenie źródła w terenie okazało się jednak błędne. Przy monolicie granicznym nr 224 bije jedynie źródło pierwszego lewego dopływu rzeki, a mimo to w 1996 roku strona ukraińska zawiesiła na tym znaku tablicę głoszącą, że znajduje się tu „wytik riky Sian”, czyli źródło Sanu. Rzeczywiste główne źródło leży wyżej – około 300 m na południowy zachód od obelisku, pośrodku śródleśnej polany, w odległości mniej więcej 30 m od granicy z Polską.
Kwestia lokalizacji źródeł doczekała się osobnych opracowań. Zbigniew Sikora poświęcił jej trzy teksty na łamach karpackiego almanachu „Płaj”: w 2006 roku pytał, gdzie źródło leży naprawdę, w 2008 roku wskazał jego położenie pod Piniaszkowym, a rok później przedstawił geografię i najnowsze dzieje tego miejsca.
W górnym biegu rzeka kieruje się na północny zachód i przecina Bieszczady, żłobiąc malowniczy przełom między Otrytem a Tołstą. Na odcinku bieszczadzkim utworzono dwa sztuczne zbiorniki wodne – Jezioro Solińskie i Jezioro Myczkowskie.
W okolicach Sanoka nurt skręca ku północy i wkracza na Pogórze Środkowobeskidzkie, gdzie oddziela od siebie Pogórze Przemyskie i Pogórze Dynowskie. W rejonie Dynowa rzeka zmienia kierunek na wschodni i licznymi zakolami dociera do Przemyśla. Na całym odcinku od źródeł po to miasto San ma charakter rzeki górskiej.
Projekt energetycznego wykorzystania Sanu przez budowę zapory jako pierwszy przygotował w 1921 roku prof. Karol Pomianowski z Politechniki Warszawskiej. Pierwsze badania geologiczne i hydrologiczne w dolinie przeprowadzono jednak dopiero w latach 1936–1937, a dalsze prace przerwała II wojna światowa. Nową koncepcję zabudowy doliny opracowano w 1955 roku pod kierunkiem inż. Bolesława Kozłowskiego. Na miejsce budowy zapory wybrano zwężenie doliny w sąsiedztwie wsi Solina, poniżej ujścia Solinki do Sanu.
Budowę zapory rozpoczęto w 1960 roku, choć jako okres budowy podawane są też lata 1961–1968. Główne roboty ziemne i fundamentowe ukończono w 1964 roku, a w lipcu tego samego roku przystąpiono do wznoszenia korpusu zapory; zasadnicze betonowanie zakończono pod koniec lutego 1968 roku. Pierwszą turbinę wstępnie uruchomiono 9 marca 1968 roku, a 20 lipca zaporę przekazano do eksploatacji. Generalnym projektantem całego kompleksu był inż. Feliks Niczkie; przy budowie zapory, trwającej blisko dziewięć lat, pracowało ponad 2000 osób. Podczas napełniania zbiornika pod wodą znalazły się wsie Solina (w dawnym położeniu), Teleśnica Sanna, Horodek, Sokole i Chrewt oraz znaczna część Wołkowyi.
Betonowa zapora, najwyższa w Polsce, ma 81,8 m wysokości i 664 m długości. Jezioro, otoczone od północy Górami Sanocko-Turczańskimi, a od południa pasmami Bieszczadów Zachodnich, zajmuje około 22 km² i ciągnie się na długości 26,6 km. Jego pojemność, największa wśród polskich zbiorników, wynosi 472 mln m³; podawana jest też wartość 0,5 km³. Silnie rozczłonkowana linia brzegowa, z licznymi zatokami u ujść potoków, mierzy około 166 km przy średnim poziomie lustra wody 420 m n.p.m., a największa głębokość – 60 m – występuje przy zaporze.
Poniżej zapory pracuje elektrownia wodna o mocy 200 MW (spotyka się też wartość 120 MW). Przepływy znamionowe (Q 1%, Q 0,1% i Q 0,01%) wynoszą odpowiednio 1500, 2250 i 3000 m³/s, a urządzenia upustowe razem z elektrownią mogą przy nadpiętrzeniu przepuścić łącznie do 2600 m³/s. Wskutek częstych wahań poziomu wody i abrazji brzegów do zbiornika trafia rocznie około 200 tys. m³ materiału skalnego, co przyspiesza jego zasypywanie.
W jeziorze najczęściej spotyka się sandacze i okonie; żyją w nim też bolenie, leszcze, płocie, szczupaki, sumy, karpie i klenie. W następstwie budowy zapory zaobserwowano liczne populacje płoci, uklei i okonia wędrujące ze zbiornika w górę rzek i ich dopływów; jako konkurenci lub drapieżniki mogą one zagrażać gatunkom rodzimym, między innymi pstrągowi potokowemu. Na zachodnim brzegu leży miejscowość uzdrowiskowa Polańczyk, na całym akwenie obowiązuje strefa ciszy, a latem kursują po nim statki wycieczkowe. Do wysp jeziora należą Energetyk, Zajęcza, Okresowa i Skalista, a do półwyspów – Brosa i Horodek. W 2022 roku Polskie Koleje Linowe uruchomiły nad zaporą kolej gondolową o długości 1580 m, która prowadzi z Plaszy na górę Jawor i pokonuje 100 m różnicy wysokości.
Jezioro Myczkowskie, zwane też Zbiornikiem Myczkowieckim lub Jeziorem Myczkowieckim, ma powierzchnię około 2 km², głębokość od 5 do 15 m i pojemność 11 mln m³; jego największa długość wynosi 6 km, a szerokość – 2 km. Wchodzi w skład Zespołu Elektrowni Wodnych Solina-Myczkowce i pełni funkcję zbiornika wyrównawczego.
Projekt wykorzystania pętli, którą San zatacza koło Myczkowiec, opracował w 1921 roku prof. K. Pomianowski. Przewidywał on zaporę o wysokości około 15 m, doprowadzenie wody otwartym kanałem i bezciśnieniową sztolnią oraz elektrownię o mocy 3,51 MW, wytwarzającą przeciętnie około 19 mln kWh rocznie przy spadzie 14 m. W latach 1921–1923 budowę prowadziło francusko-belgijskie Towarzystwo Akcyjne Elektrosan, lecz z braku środków przerwano ją w 1925 roku, choć do ukończenia brakowało zaledwie 300 tys. zł. Do tego czasu powstały m.in. jaz Stoneya, część zapory, kanał wraz z ujęciem, sztolnia i fundamenty elektrowni.
Po II wojnie światowej zbiornik i elektrownię zaprojektowano ponownie, częściowo wykorzystując istniejące już obiekty. Podniesienie piętrzenia pozwoliło zwiększyć pojemność zbiornika do 10,9 mln m³, a moc elektrowni – do 8,3 MW. Budowę wznowiono w 1956 roku i ukończono w 1960 roku; węgierska firma Ganz Mavag dostarczyła dwa turbozespoły z turbinami Kaplana o mocy 4150 kW, pracujące przy 300 obr./min. Budynek elektrowni stanął na końcu sztolni, w Zwierzyniu, koło którego San tworzy zakole.
Zbiornik zamyka zapora ziemna o długości 386 m i wysokości 17,5 m, usypana z pospółki żwirowo-piaskowej, z ilastym jądrem uszczelniającym. Korona ma 9 m szerokości, a podstawa – do 108 m. W środkowej części zapory znajduje się część betonowa z przelewami wyposażonymi w zamknięcia segmentowe oraz z ujęciem wody do sztolni; nad przelewami przerzucono most drogowy o szerokości 4 m.
Na długości 54 km korytem Sanu biegnie granica polsko-ukraińska. Odcinek graniczny zaczyna się kilkaset metrów poniżej źródeł, a kończy przy wielkim zakolu opływającym Łysanię koło Smolnika nad Sanem.
Długość granicznego odcinka bywa podawana także jako około 50 km albo 55 km. Poza tym odcinkiem na terytorium Ukrainy leżą jedynie źródła rzeki; dalej San płynie już przez Polskę. Według danych, w których odcinek graniczny ma 55 km, bieg Sanu poniżej tego odcinka liczy 390 km.
Zlewnia Sanu również leży w obu państwach: z 16 861 km² jej powierzchni 14 390 km² przypada na Polskę, a 2471 km² na Ukrainę.
Przed II wojną światową szczytem Piniaszkowego biegła południowa granica Polski: początkowo polsko-czechosłowacka (znak graniczny nr 5), później polsko-węgierska. Ta ostatnia istniała do 28 września 1939 roku, a formalnie do 31 grudnia 1945 roku. Ustanowiona po 1945 roku granica polsko-radziecka skręcała od wierzchołka na północny wschód, w stronę Sanu.
Nad granicznym odcinkiem rzeki leżały ukraińskie wsie; podczas urządzania granicy w 1946 roku ich mieszkańców przesiedlono, a zabudowania spalono. W granicach ukraińskiego Nadsańskiego Regionalnego Parku Krajobrazowego znajdują się dziś także tereny wsi, z których wysiedlono mieszkańców podczas operacji „oczyszczania pasa przygranicznego”.
Na wschód od Przemyśla, w obrębie tak zwanej Bramy Przemyskiej, rzeka zatacza łuk ku północy i ponownie, tym razem już ostatecznie, przyjmuje kierunek północno-zachodni. Dalej płynie Doliną Dolnego Sanu, stanowiącą część Kotliny Sandomierskiej.
Obniżenie zwane Bramą Przemyską, oddzielające Karpaty Zachodnie od Roztocza, ukształtowało się w czasie zlodowacenia, gdy lądolód utrudniał odpływ wód Sanu, a rzeka płynęła na południowy wschód, do Dniestru. W przeszłości wiodła tędy droga łącząca Morze Bałtyckie z Morzem Czarnym: przez Wisłę, San i Wiar do Strwiąża i Dniestru.
W podziale fizycznogeograficznym Dolina Dolnego Sanu jest mezoregionem o numerze 512.46, zajmującym w Polsce 1315 km² i sięgającym także obwodu lwowskiego na Ukrainie. Rozciąga się od wylotu rzeki z Karpat koło Przemyśla po jej ujście do Wisły poniżej Sandomierza. Od północnego wschodu przylegają do niej Płaskowyż Tarnogrodzki i Równina Biłgorajska, od południowego zachodu – Podgórze Rzeszowskie, Pradolina Podkarpacka, Płaskowyż Kolbuszowski i Równina Tarnobrzeska, a przy ujściu styka się ona z Niziną Nadwiślańską.
Rzeka zbiera tu liczne niewielkie dopływy: od zachodu z Pogórza Dynowskiego i Płaskowyżu Kolbuszowskiego, od wschodu z Płaskowyżu Tarnogrodzkiego i Równiny Biłgorajskiej. Dolina rozszerza się miejscami do 10 km, a jej dno wypełniają starorzecza, łąki i lasy łęgowe. Do Wisły San uchodzi na północny wschód od Sandomierza.
San jest największym karpackim dopływem Wisły i szóstą co do długości rzeką Polski. Jego długość podaje się rozmaicie: oprócz 457,76 km spotyka się wartości 458 km, 444 km, a nawet 433 km. Rozbieżne są też dane dotyczące powierzchni zlewni: obok 16 861 km² podaje się 16 700 km² oraz 16 877 km² (z czego 14 426 km² w Polsce).
Spadek rzeki określa się na 1,8‰; na poszczególnych odcinkach wynosi on od 8 m/km w górnym biegu przez 0,5 m/km na przedgórzu do 0,25 m/km na nizinie w dolnym biegu. Ujście leży na wysokości około 138 m n.p.m. przy wsi Dąbrówka Pniowska, położonej w widłach Sanu i Wisły, w gminie Radomyśl nad Sanem w powiecie stalowowolskim.
Średni przepływ w profilu Nisko wynosi 121 m³/s; spotyka się też wartości 124 m³/s, 125 m³/s (dla dolnego biegu), a niekiedy 129 m³/s. Rzeka ma zasilanie głównie śniegowe i deszczowe. Najwyższe stany wody przypadają na okres od lutego do maja. W pozostałej części roku przepływ nieznacznie maleje, choć okresowo zwiększają go opady deszczu; latem panują niskie stany wody.
W górnym biegu, do Przemyśla, San przyjmuje m.in. Potok Niedźwiedzi, Niegryłów, Wołosaty, Solinkę, Hoczewkę, Osławę, Sanoczek, Tyrawkę, Baryczkę, Stupnicę i Olszankę. Lewobrzeżne są wśród nich Wołosaty, Solinka, Hoczewka, Osława, Sanoczek i Baryczka, prawobrzeżne zaś Tyrawka, Stupnica i Olszanka. Jako prawy dopływ Sanu wymienia się ponadto Czarną.
W dolnym biegu, od Przemyśla, San przyjmuje z prawej strony m.in. Wiar, Wisznię, Szkło, Lubaczówkę, Lubienię, Tanew i Bukową, a z lewej – Wisłok. Do dopływów dolnego biegu należą ponadto Rada, Trzebośnica, Łęg Rokietnicki, Barcówka, Pyszynka, Łukawica i Jodłówka. Za najważniejsze dopływy Sanu uważa się lewobrzeżny Wisłok i prawobrzeżną Tanew.
Wisłok, którego źródła leżą w Beskidzie Niskim, ma 228 km długości, a powierzchnię jego zlewni podaje się jako 3528 lub 3540 km²; średni przepływ rzeki wynosi 24,5 m³/s. Do Sanu uchodzi na wysokości 183 m n.p.m.; jako miejsce ujścia wskazuje się Dębno albo Głogowiec. Tanew ma 114,25 km długości i odwadnia 2338,14 km², a jej średni przepływ w profilu Harasiuki wynosi 12,2 m³/s. Uchodzi do Sanu przy Ulanowie, na wysokości około 154 m n.p.m.
Największym bieszczadzkim dopływem Sanu jest lewobrzeżna Osława, uchodząca do niego koło wsi Zasław na wysokości 290 m n.p.m. Ma 55 km długości i zlewnię o powierzchni 503 km², a jej średni przepływ w Zagórzu wynosi 8,2 m³/s; dolina Osławy niemal na całej długości oddziela Beskid Niski od Bieszczadów Zachodnich. Drugim co do wielkości bieszczadzkim dopływem jest Solinka (48,1 km, zlewnia 376,7 km², średni przepływ 8,5 m³/s w Terce), która wpływa do Jeziora Solińskiego w Bukowcu. Jej wody wypełniają zachodnią odnogę zbiornika, łączącą się koło Polańczyka ze wschodnią, którą płynie San.
Lewobrzeżny Wołosaty o długości 27,8 km, odwadniający 118,2 km², uchodzi do Sanu w Stuposianach, na wysokości około 550 m n.p.m. Prawobrzeżny Wiar ma 70,4 km długości, z czego około 59 km przypada na Polskę, a około 11 km na Ukrainę; jego zlewnia zajmuje 798,2 km², średni przepływ wynosi 6 m³/s, a ujście znajduje się w granicach Przemyśla.
Odcinki doliny od Trześni po Przemyśl oraz od Sieniawy po Szówsko pełnią funkcję korytarza komunikacyjnego. Prowadzą tędy droga krajowa nr 77 i linia kolejowa Przemyśl – Rozwadów, a obok nich droga wojewódzka nr 870.
W dolinie dolnego biegu leżą Stalowa Wola, Nisko, Rudnik nad Sanem, Ulanów, Leżajsk, Sieniawa, Radymno i Jarosław. Wyżej, nad górnym Sanem, rozłożyły się Przemyśl, Dubiecko, Dynów, Sanok, Zagórz oraz Lesko.
Do miast położonych nad Sanem zalicza się także Nową Sarzynę. Niemieckie nazwy nadsańskich miast to m.in. Premissel (Przemyśl), Jaroslau (Jarosław) i Lisko (Lesko).
Współcześnie lub w czasach historycznych odnotowano w rzece 48 gatunków ryb i minogów, przy czym siedem z nich to gatunki obce albo inwazyjne.
Budowa zapory we Włocławku doprowadziła do wymarcia w dorzeczu Sanu wędrownych gatunków dwuśrodowiskowych: zniknęły łosoś atlantycki, troć wędrowna, węgorz europejski, minóg rzeczny i certa. Zapory w Solinie i Myczkowcach, a wraz z nimi mniejsze progi na samej rzece i na jej dopływach, zablokowały ponadto migracje ryb w dorzeczu górnego Sanu, przez co silnie spadła liczebność m.in. świnki.
Podobną przeszkodę stanowi jaz w Ulanowie na Tanwi, wybudowany w latach 60. XX wieku przez Hutę Stalowa Wola w celach rekreacyjnych zaledwie 2,5 km od ujścia tej rzeki do Sanu. Zamyka on rybom drogę do całego dorzecza Tanwi. Po jego budowie wyginęły w Tanwi świnka, certa i węgorz, a wraz z powstaniem jazu i zapory we Włocławku zniknęła z tej rzeki również troć wędrowna.
San bywa zaliczany do ostatnich dużych rzek Europy o półnaturalnym charakterze: w przeciwieństwie do większości wielkich rzek europejskich jest stosunkowo słabo uregulowany, zwłaszcza w górnym biegu. Niektóre jego odcinki zachowały naturalne meandry i sezonowy rytm wezbrań, co wiąże się z tym, że rzeka płynie przez przeważnie słabo zaludnione Bieszczady; sprzyja to różnorodności fauny i flory. Nad Sanem w Sanoku odnotowano m.in. bociana czarnego, krzyżówki i łabędzie.
Dolina górnego Sanu od Beniowej po Jezioro Solińskie należy do Parku Krajobrazowego Doliny Sanu, utworzonego rozporządzeniem nr 18 wojewody krośnieńskiego z 27 marca 1992 roku. Park, położony w gminach Czarna, Lutowiska i Solina, zajmuje 277,28 km² (według innych danych 35 635 ha) i obejmuje także pasmo Otrytu oraz północne zbocza głównych pasm Bieszczadów. Od południa przylega do Bieszczadzkiego Parku Narodowego, dla którego stanowi naturalną otulinę, od zachodu – do Ciśniańsko-Wetlińskiego Parku Krajobrazowego, a od wschodu – do ukraińskiego Nadsańskiego Regionalnego Parku Krajobrazowego; wszystkie te obszary należą do Międzynarodowego Rezerwatu Biosfery „Karpaty Wschodnie”.
Lasy, przeważnie reglowa buczyna karpacka, zajmują w przybliżeniu 80% powierzchni parku, a niemal połowę z nich stanowią drzewostany liczące 100 lat lub więcej. W parku znajdują się ostoje żubra, niedźwiedzia i rysia; żyją w nim niemal wszystkie gady występujące w Polsce, w tym wąż Eskulapa. Na jego terenie leżą cztery rezerwaty: torfowiskowy „Zakole” (5,25 ha), krajobrazowy „Krywe” (511,73 ha), leśny „Hulskie im. Stefana Myczkowskiego” (189,87 ha) i florystyczny „Śnieżyca wiosenna w Dwerniczku” (4,94 ha). Utworzono tu także kilka zespołów przyrodniczo-krajobrazowych, wśród nich „Wieś Krywe”, „Wieś Smolnik”, „Cerkiew w Hulskiem” i „Młyn w Hulskiem”.
W górnym biegu rzeki, po stronie ukraińskiej, w obwodzie lwowskim, leży założony w 1997 roku Nadsański Regionalny Park Krajobrazowy o powierzchni 19 428 ha. Utworzono go w celu utrzymania naturalnego reżimu hydrologicznego Sanu, a razem z przyległym Parkiem Krajobrazowym Doliny Sanu tworzy on jednolity kompleks przyrodniczy; oba parki wchodzą w skład polsko-słowacko-ukraińskiego Międzynarodowego Rezerwatu Biosfery „Karpaty Wschodnie”. Teren parku leży na wysokości od 650 do 950 m n.p.m., a odległa i trudno dostępna dolina Sanu jest tam praktycznie pozbawiona osad. W rzece żyją tu pstrąg potokowy, lipień i brzana pospolita.
Ochronie wód Sanu i jego dopływów służy program „Błękitny San”, koordynowany przez Związek Gmin Turystycznych Pogórza Dynowskiego. Obejmuje on budowę i modernizację kolektorów sanitarnych oraz oczyszczalni ścieków, a także budowę zakładów utylizacji stałych odpadów komunalnych z liniami odzysku surowców wtórnych. Jako zagrożenie dla rzeki wskazywano 31 kontenerów z trującymi substancjami, ustawionych na początku lat 90. XX wieku po ukraińskiej stronie, w Siankach, 150 m od Sanu; kilka z nich przeciekało, a trucizna spływała do rzeki. Strona ukraińska zadeklarowała ich usunięcie do 2009 roku.
Rok 1913 przyniósł kilka wezbrań: pierwsze w dniach 3–4 lipca, drugie 17–18 lipca, a największe w sierpniu, gdy woda zalała niżej położone dzielnice Przemyśla wraz z elektrownią miejską, a także Jarosław i okoliczne wsie.
Za najpotężniejszą uchodzi powódź z ostatniej dekady lipca 1980 roku. Według jednych danych do Jeziora Solińskiego wpływało wówczas 1500 m³ wody na sekundę, podczas gdy przeciętny dopływ nie przekracza 19 m³ na sekundę. Według innych największy zarejestrowany dopływ do jeziora, 1265 m³/s, odnotowano w lipcu 1984 roku, a średni przepływ Sanu na wysokości zapory wynosi 19,6 m³/s.
W nocy z 24 na 25 lipca 2008 roku wezbranie objęło główną zlewnię rzeki w jej górnym i środkowym biegu. Stany alarmowe przekroczono wówczas w dwunastu powiatach województwa podkarpackiego, a w kolejnych dziewięciu ogłoszono pogotowie przeciwpowodziowe. W południowo-wschodniej części województwa po kilku dniach deszczu spadło w ciągu jednej doby ponad 80 mm (dm³/m²) opadu.
Z brzegów wystąpiły wtedy między innymi Pielnica, Sanoczek, Wisłok i Stobnica – ta ostatnia, której stan wynosi zwykle około 30 cm, w ciągu kilku godzin osiągnęła w Brzozowie poziom trzech metrów. Woda zalała m.in. Ulucz, Mrzygłód, Hłomczę, Nadolany, Rakową, Haczów, Tyrawę Wołoską i Tokarnię, gdzie górski dopływ Sanoczka zniszczył most, odcinając wieś od jedynej drogi. Pierwszego dnia powodzi na całym Podkarpaciu zniszczonych zostało pięć mostów, 70 km dróg i 100 ha upraw, a pod wodą znalazło się 70 gospodarstw.
Opady w dniach 16–19 maja 2010 roku nieznacznie podniosły stan rzek w dorzeczu środkowego i górnego Sanu, przy czym wyraźnie przybrały jego dopływy: Pielnica i Osława. Według monitoringu powodziowego Starostwa Powiatowego w Sanoku 19 maja o godzinie ósmej rano stan Sanu wynosił 322 cm, Osławy 162 cm, a Pielnicy 278 cm, przy stanach ostrzegawczych wynoszących odpowiednio 280, 170 i 240 cm. Już wieczorem 18 maja fala powodziowa dotarła do drogi krajowej nr 28 w Olchowcach, dzielnicy Sanoka; podtopione zostały tam piwnice i parter kilku budynków mieszkalnych.
W 2020 roku po nadmiernych opadach San ponownie wezbrał i przekroczył stan alarmowy, a woda zalała nadbrzeża w Sanoku i okolicznych miejscowościach.
W latach 70. XX wieku przygotowano projekt kaskady górnego Sanu. Oprócz dwóch istniejących już zbiorników miały ją tworzyć zapora wraz ze zbiornikiem wodnym w Niewistce, zbiornik wyrównawczy w Dynowie oraz stopnie wodne w Wybrzeżu, Kupnej i Tarnawcach. Projektu tego ostatecznie zaniechano.
Rzeka była w przeszłości intensywnie wykorzystywana jako droga wodna – odbywał się na niej zarówno spław, jak i żegluga. Wincenty Pol w wydanej w 1851 roku pracy „Rzut oka na północne stoki Karpat” pisał, że San może być spławny już od Smolnika, w praktyce jednak tratwy wyruszały dopiero z Leska.
Tratwy (tafle) wiązano – podobnie jak na Wisłoce – z sześciu, ośmiu albo dziesięciu sztuk okrągłego drewna o długości mniej więcej czterech sążni; zwykle ładowano na nie dodatkowo drewno opałowe, deski i gonty. Małe galary pływały z Dynowa w dół rzeki, a niekiedy, przy wyższej wodzie, także w górę – do Jarosławia i Przemyśla.
Okres żeglugi ograniczały pory roku oraz warunki hydrologiczne. Pol pisał o sprzyjającej wodzie w okolicach dni świętego Jana i świętego Jakuba, o wezbraniach trwających na Sanie nie dłużej niż dwa do trzech dni oraz o szerokich rozlewiskach zaczynających się poniżej Dynowa. Przy dogodnej wodzie i pogodzie spław z Leska do Wisły zajmował od dwunastu do czternastu dni, a droga w górę, od Wisły do Jarosławia, od ośmiu do dwudziestu dni. Ponieważ brakowało dróg nadbrzeżnych, statki ciągnięto pod prąd siłą ludzkich ramion.
W dolnym biegu żegluga była znacznie żywsza; pływały tam galary, szkuty, dubasy i berlinki. Głównym ładunkiem statków było zboże, ale przewożono również płótno, wyroby garncarskie, suszone owoce, anyż oraz inne artykuły spożywcze.
Oprócz wymienionych wcześniej miast znaczenie dla żeglugi miały Leżajsk i Ulanów, w których budowano statki rzeczne. Ulanów był przy tym największym na Sanie ośrodkiem flisackim. Jeszcze w okresie międzywojennym spławiano stamtąd Wisłą do Gdańska duże ilości drewna, które docierało tu Sanem i jego dopływem, Tanwią.
Sanem spławiano również zboże znad Wisłoka: tamtejsza szlachta wysyłała uprawiane przez siebie zboża szkutami Wisłokiem, Sanem i Wisłą aż do Gdańska. Żeglowny jest dolny odcinek rzeki – według jednych danych od Jarosławia, według innych na ostatnich 90 km.
Początki osadnictwa celtyckiego w dorzeczu rzeki sięgają IV wieku p.n.e. Celtowie osiedlili się w południowej części zlewni, nad górnym i środkowym Sanem, w rejonie dzisiejszego Sanoka. Zlokalizowano tam dotąd 26 stanowisk archeologicznych z materiałami przypisywanymi tej kulturze; do najlepiej przebadanych należą osady w Pakoszówce, Sanoku-Białej Górze i Trepczy. Właśnie w Trepczy jeszcze w latach 60. XX wieku znaleziono m.in. złotego statera celtyckiego.
Nad górną terasą zalewową na prawym brzegu Sanu, u podnóża Białej Góry w Sanoku, podczas prac archeologicznych odkryto zagrodę celtycką, którą następnie zrekonstruowano. W epoce przedrzymskiej obszar dzisiejszego Podkarpacia najeżdżały różne plemiona, w tym Celtowie, Goci i Wandalowie (kultura przeworska i puchowska), a po upadku Cesarstwa Rzymskiego wkroczyli tu Węgrzy i Słowianie.
Przed okresem wędrówek ludów ziemie dorzecza należały do związku plemiennego Lugiów. W pierwszych dziesięcioleciach IX wieku siedzibę mieli tu Lędzianie, którzy następnie znaleźli się pod władzą koczowniczych Madziarów. W późnym średniowieczu dolną część dorzecza skolonizowali polscy Mazurzy oraz Niemcy przybyli ze Śląska i Saksonii. Sasi zasiedlili całe Podgórze – od Dołów Sanockich aż po Gorlice, Szymbark i Pilzno – a miejscowa ludność jeszcze długo nazywała tę okolicę „Na Głuchoniemcach”.
Górne dorzecze kolonizowano dopiero na przełomie XIV i XV wieku, przeważnie na prawie wołoskim; akcję tę prowadziły rody Balów, Kmitów i Herburtów. Z osadnictwa wołoskiego wywodzą się zamieszkujące te tereny grupy etniczne wschodniosłowiańskiej proweniencji: Łemkowie i Bojkowie.
Powojenne przesiedlenia oraz akcja „Wisła” sprawiły, że ludność pochodzenia ukraińsko-ruskiego opuściła górną i środkową część dorzecza. Rozproszone enklawy tej grupy pozostały w dorzeczu Osławy. Obecnie region zamieszkują przede wszystkim Polacy wywodzący się z terenów dzisiejszego województwa podkarpackiego oraz osoby przybyłe z dużych polskich miast.
Najstarsze nadsańskie miejscowości odnotowane w źródłach historycznych przed 1340 rokiem to Przemyśl, Trepcza, Sanok i Jarosław, a w Leżajsku już przed naszą erą istniało starożytne stanowisko żeglugi.
Już w IX lub X wieku dolina Sanu musiała stać się ważnym szlakiem handlowym i osią osadnictwa. Po raz pierwszy wzmiankuje ten obszar Nestor, opisując rok 981, gdy Włodzimierz Wielki zajął go w drodze na Polskę. W 1018 roku ziemie te powróciły do Polski, w 1031 roku znów przeszły w ręce ruskie, a w 1340 roku odzyskał je Kazimierz III.
Ziemie te należały do Polski w latach 966–1018, 1340–1772 i 1918–1939, a w okresie 1772–1918 wchodziły w skład monarchii austriackiej jako część Galicji. W czasie zaborów San i Wisłok wyznaczały granicę administracyjną między Galicją Zachodnią a Wschodnią. San uważano też za granicę między ukraińską a polską częścią Galicji.
Ukraińcy tradycyjnie wiązali San z zachodnim krańcem swojego terytorium etnicznego. Do 1946 roku rzeka na odcinku od źródeł aż po Sanok płynęła przez obszar etnicznie ukraiński, w środkowym biegu, od Sanoka po Sieniawę, przez pogranicze ukraińsko-polskie, a w dolnym – przez tereny etnicznie polskie.
Tajny protokół dodatkowy do niemiecko-radzieckiego paktu o nieagresji z 23 sierpnia 1939 roku wyznaczał granicę między niemiecką a radziecką strefą interesów wzdłuż Pisy, Narwi, Wisły i Sanu. W późniejszych uzgodnieniach dyplomatycznych część tej granicy przesunięto z Wisły na Bug, a we wrześniu 1939 roku Polska została po raz czwarty podzielona.
Na początku inwazji niemieckiej wojska polskie od 6 września próbowały bronić linii Sanu, aż 12 września oddziały niemieckie wyszły ze swoich przyczółków. O tej porze roku stan wody był wyjątkowo niski i rzekę można było przejść w bród, dlatego nawet zniszczenie mostów opóźniło Niemców zaledwie o kilka godzin.
Od września 1939 roku San był rzeką graniczną między ZSRR a Niemcami. Przedzielił również Przemyśl: lewobrzeżna część miasta znalazła się pod okupacją niemiecką, a prawobrzeżna – pod radziecką.
Nazwa rzeki wywodzi się prawdopodobnie z praindoeuropejskiego określenia wartkiego, bystrego strumienia – a taki właśnie charakter ma San aż po Przemyśl. W języku Gallów wyraz san oznaczał po prostu rzekę, a wspólny źródłosłów łączy hydronimy Shannon (irl. Siannan), Saona, Seine i San.
Witold Taszycki wyprowadzał tę nazwę z języka gockiego, podobnie jak nazwy pobliskich rzek: Wiaru i Strwiąża. Gockiego pochodzenia są według niego również nazwy górskie: Beskid, Beskidy i Bieszczady, w których San bierze początek.
Rozmaite odczytania „Geografii” Ptolemeusza pozwalają przypuszczać, że w II i III wieku n.e. dorzecze zamieszkiwały celtyckie plemiona Anartów i Saboków. Zapis nazwy rzeki zmieniał się w dokumentach: w 1152 roku spotyka się formy Sanъ, reku Sanъ, k Sanovi i nad Sanomъ, następnie Sanu w 1287 roku, San w 1339, Szan w 1406, Sanok w 1438, Saan w 1439, Sayn w 1445, ponownie San w 1467, Szan w 1517 i wreszcie Schan w 1526 roku.
Najstarsze formy Sanъ, reku Sanъ i k Sanovi bywają datowane już na 1097 rok; wśród dawnych zapisów wymienia się ponadto formę San z 1372 roku. W języku niemieckim rzeka nosiła dawniej także nazwę Saan. Wskazuje się również na prawdopodobne celtyckie pochodzenie nazwy.
Ukraińska nazwa rzeki, Сян, bywa w zapisie łacińskim oddawana jako Sian, choć podaje się również formę San.
Ulicę Sanową ustanowiono w wielu miejscowościach dorzecza; są to, w kolejności z biegiem rzeki: Lesko, Bykowce, Sanok (od 1867 roku), Przemyśl, Jarosław, Leżajsk i Nisko. W 2002 roku ukazał się poświęcony rzece drugi numer periodyku „Zeszyty Archiwum Ziemi Sanockiej”, zatytułowany „San, rzeka ziemi sanockiej”; redaktorem tego wydania był Franciszek Oberc.
Rzeka pojawia się także w literaturze i muzyce. Odwołują się do niej poemat Gézy Gyóniego „Tylko jedna noc” (węg. „Csak egy éjszakára”), hymn Ukrainy napisany przez Pawła Czubynskiego w 1862 roku, opowiadania Kalmana Segala „A shṭeṭl baym San” z 1965 roku i Mariana Pankowskiego „U starszego brata na przyzbie” z 2005 roku, a także utwór „Moje Bieszczady” zespołu KSU.
W drugiej zwrotce pieśni, która stała się hymnem Ukrainy, San występuje jako zachodnia granica kraju w wezwaniu do krwawego boju „od Sanu do Donu”. Wers ten znajdował się w wersji tekstu sprzed 6 marca 2003 roku, lecz nie wszedł do oficjalnej redakcji hymnu. Rzeka pojawia się również w „Marszu ukraińskich nacjonalistów”, w którym postuluje się Ukrainę sięgającą od Sanu. Współczesne państwo ukraińskie ma dostęp do Sanu, lecz nie do Donu.
San uchodzi do Wisły.
Spośród rzek opisanych w tym serwisie do Sanu uchodzi Wisłok.
Opracowano na podstawie artykułu San w polskiej Wikipedii oraz odpowiadających mu artykułów w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, ukraińskiej, rosyjskiej, czeskiej, litewskiej; wykorzystano także artykuły: Jezioro Solińskie, Jezioro Myczkowskie, Dolina Dolnego Sanu, Brama Przemyska, Błękitny San, Piniaszkowy, Dąbrówka Pniowska, Wisłok, Tanew, Osława, Wiar, Solinka (rzeka), Wołosaty, Park Krajobrazowy Doliny Sanu, Регіональний ландшафтний парк «Надсянський» (Wikipedia w wersji ukraińskiej) (licencja CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane, a tam, gdzie różnią się od cytowanego artykułu, wartości podane w samym artykule. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › San