Rzeki Polski
Mapa rzek Polski
Mapa przedstawia sieć rzeczną Polski: Wisłę i Odrę wraz z głównymi dopływami, a także granice państwa, piętnaście podpisanych miast wojewódzkich i podziałkę odległości. Podpisane są między innymi Warta, Noteć, Bug, Narew, Wieprz, San, Dunajec, Nysa Łużycka i Nysa Kłodzka.
Opisy rzek
Opisy poszczególnych rzek (bieg, dopływy, dorzecze i ujście) zebrano w spisie: Rzeki Polski. Spis obejmuje 50 rzek; nie wszystkie z nich są podpisane na mapie.
Pasy rzeźby i kierunek spływu wód
Zdecydowaną większość kraju odwadniają ku północy, do Bałtyku, Wisła i Odra wraz z dopływami, a teren obniża się z południa ku północnemu zachodowi. Obszary nizinne, leżące poniżej 200 m n.p.m., obejmują 75% terytorium, dlatego średnia wysokość wynosi zaledwie 173 m n.p.m., a mediana 149 m. Góry i wyżyny skupiają się na południu, a niziny zajmują środek i północ. Wysokość nie maleje jednak równomiernie: od południa następują po sobie ciągnące się z zachodu na wschód pasy, na przemian wyżej i niżej wzniesione, czyli góry, kotliny, wyżyny, niziny środkowopolskie, pojezierza i – najniższe ze wszystkich – pobrzeża. Skrajne punkty wysokościowe leżą na przeciwległych krańcach kraju: najwyższym są Rysy w Tatrach, a najniższym – miejsce w Marzęcinie na Żuławach Wiślanych, położone 2,2 m poniżej poziomu morza.
Z wyjątkiem niewielkich, reliktowych Gór Świętokrzyskich, położonych w głębi kraju, góry ciągną się wzdłuż południowej granicy, dlatego po polskiej stronie znajdują się tylko północne stoki i pasma łańcuchów Sudetów oraz Karpat. Na południe od nizin rozciąga się pas wyżynny o szerokości od 90 do 200 km, który tworzą łagodnie opadające przedgórza obu łańcuchów oraz łączące je wyżyny w południowo-środkowej Polsce. W Beskidzie Śląskim, na południu, bierze początek Wisła, która odwadnia mniej więcej połowę kraju; jej dorzecze obejmuje większą część wschodniej połowy Polski. Zachodnią jedną trzecią terytorium odwadnia natomiast Odra wraz z Wartą i mniejszymi rzekami, takimi jak Kłodnica, Mała Panew, Bóbr, Nysa Łużycka i Ina.
Środek kraju zajmuje Niż Polski, wąski na zachodzie i rozszerzający się ku wschodowi. Przecina go kilka dużych rzek, w tym Odra, która wyznacza na południowym zachodzie Nizinę Śląską, i Wisła, wyznaczająca niziny środkowo-wschodniej Polski. Część nizinnych odcinków rzek biegnie pradolinami, czyli płaskodennymi obniżeniami o szerokości od 2 do ponad 20 km. Powstały one na przedpolu cofającego się lądolodu w wyniku działalności wód roztopowych i rzek płynących z południa. Lądolód zamykał tym wodom najkrótszą drogę na północ, dlatego spływały one w większości na zachód, a w mniejszej części na wschód. Pradoliną Warszawsko-Berlińską płyną dziś na części biegu Bzura (między Łęczycą a Łowiczem), Warta (między Kołem a Śremem), Obra i Odra, a Pradoliną Toruńsko-Eberswaldzką – Wisła (od Torunia po Fordon) i Noteć (od Nakła do ujścia). Współczesne rzeki korzystają z pradolin przeważnie tylko odcinkami, ponieważ bliskość Bałtyku sprzyja odpływowi wprost ku północy. Wisła opuszcza pradolinę pod Fordonem, gdzie przełamała się ku północy, i dalej płynie Doliną Dolnej Wisły.
Na północ od nizin środkowopolskich, między nimi a wybrzeżem, ciągnie się strefa pojezierzy. Pojezierza Południowobałtyckie, zajmujące obszar od Odry na zachodzie po Pasłękę na wschodzie, obejmują tereny ostatniego zlodowacenia i mają krajobraz młodoglacjalny, a w zachodniej Polsce charakterystyczne dla nich formy polodowcowe sięgają nawet 200 km w głąb lądu. Strefę pojezierzy rozcinają szerokie doliny rzeczne. Na północnym zachodzie, na północ od Warty i Noteci, leży Pomorze, a resztę północy kraju zajmują Mazury z ciągiem większych jezior. Liczbę jezior o powierzchni ponad 1 ha podaje się różnie: 7081 albo 9300. Według pierwszego z tych ujęć jeziora zajmują zaledwie 0,9% powierzchni kraju. Najdalej na północ rozciąga się nisko położony pas pobrzeży, zbudowany z osadów naniesionych przez morze.
Wysokości źródeł i ujść
Najwyżej położonym punktem dorzecza Wisły jest Gerlach w Tatrach (2655 m n.p.m.), a dorzecza Odry – wierzchołek Śnieżki (1602 m n.p.m.). W sensie geograficznym sama Wisła ma dwa potoki źródłowe, oba na zachodnim stoku Baraniej Góry w Beskidzie Śląskim: Czarną Wisełkę, której źródło umiejscawia się na wysokości 1107 m n.p.m. (według innych danych 1148 m), i Białą Wisełkę, zaczynającą się na wysokości 1080 m (według innych danych około 1110 m). W sensie hydrologicznym rzeka zaczyna się jednak dopiero w miejscu, gdzie Wisełka, powstała z obu tych potoków, łączy się z Malinką. Nysa Kłodzka ma źródła w Masywie Śnieżnika; za najwyżej położone, a zarazem najbardziej oddalone z nich przyjęto to, które bije na wysokości 1006 m n.p.m. W 2020 roku nazwano je „Szczodrym”. Dunajec powstaje w Nowym Targu z połączenia Czarnego i Białego Dunajca, a za jego początkowy odcinek uważa się Czarny Dunajec, w najwyższym biegu zwany Wyżnim Chochołowskim Potokiem; źródła tego potoku leżą w Tatrach Zachodnich, poniżej progu kotła lodowcowego Dziurawe. Na podstawie pomiarów przepływu cieków źródłowych przyjęto, że Wisłok wypływa na wysokości 770 m n.p.m. z północnych stoków Wielkiego Bukowca w Beskidzie Niskim, choć za jego najwyżej położone źródło podaje się niewielki wypływ na stoku Kanasiówki, około 100 m od granicy państwa, na wysokości około 812 m.
Warta ma źródło w Zawierciu-Kromołowie, na wysokości 380 m n.p.m., a Pilica wypływa z dwóch źródeł krasowych w pobliżu miasteczka Pilica w powiecie zawierciańskim, na wysokości 350 m n.p.m. Źródła Wieprza znajdują się na Roztoczu Środkowym, między Wieprzowym Jeziorem a Wieprzowem Ordynackim, niedaleko Tomaszowa Lubelskiego; ich wysokość podaje się jako 273 lub 274 m n.p.m. Nieopodal przebiega dział wód drugiego rzędu, oddzielający dorzecze Wieprza od dorzecza Bugu: po jego drugiej stronie znajdują się już źródła Huczwy i Sołokii, oddalone o około 4 km od Wieprzowa Tarnawackiego, odpowiednio na południowy wschód i na południowy zachód od tej wsi. Źródła Bzury lokalizuje się w północnej części Łodzi, w rejonie Rogów, na wysokości 238 m n.p.m., a źródło Noteci – na Pojezierzu Kujawskim, między wsiami Szczecin i Bogołomia w gminie Chodecz, na zachód od Jeziora Kromszewskiego.
Według jednych danych San uchodzi do Wisły w Dąbrówce Pniowskiej na wysokości około 138 m n.p.m., Wieprz – na południowy zachód od Dęblina, na wysokości około 112 m, a Pilica – na wysokości 96 m. Bug kończy bieg w Jeziorze Zegrzyńskim na wysokości 75 m n.p.m. (według danych przyjmujących, że uchodzi on do Wisły, 70,1 m), Narew uchodzi do Wisły w Nowym Dworze Mazowieckim na wysokości 67 m (według innych danych 70,7 m), a Bzura – naprzeciw Wyszogrodu, na wysokości 60 m. Również według jednych danych Nysa Kłodzka uchodzi do Odry w zachodnich okolicach Rybnej na wysokości 139 m n.p.m., Bóbr – w okolicach Krosna Odrzańskiego na wysokości 38,1 m, Nysa Łużycka – obok wsi Ratzdorf na wysokości 33 m, a Warta – w Kostrzynie nad Odrą na wysokości 12 m. Nad rzekami znajdują się też najniżej położone miejsca kilku miast wojewódzkich. W Katowicach, których teren leży na wysokości od około 245 do 357,6 m n.p.m., są to doliny Kłodnicy i Mlecznej, w Kielcach (od 260 do 408 m) – dolina Silnicy, w Warszawie – brzeg Wisły przy granicy z Jabłonną (75,6 m n.p.m.), a w Poznaniu – dolina Warty (50 m n.p.m.). W Gorzowie Wielkopolskim nizinna, lewobrzeżna część miasta, obejmująca płaską terasę zalewową przeciętą Kanałem Ulgi, leży przeciętnie na wysokości 19 m n.p.m.
Działy wodne i styki dorzeczy
Działy wód, czyli umowne linie wyznaczane dla wód powierzchniowych na podstawie rzeźby terenu, oddzielają od siebie sąsiednie zlewnie i dorzecza. Tworzą one hierarchię: dział kontynentalny rozgranicza zlewiska mórz i oceanów, dział pierwszego rzędu – dorzecza rzek głównych, dział drugiego rzędu – dorzecza ich dopływów i tak dalej. W górach i na wyżynach dział wód stosunkowo łatwo poprowadzić grzbietami, przez szczyty i przełęcze, natomiast na nizinach jego dokładny przebieg jest znacznie trudniejszy do ustalenia. Zdarza się tam nawet, że wody jednego cieku rozdzielają się między dwa dorzecza. Przykładem takiej bifurkacji, choć sztucznej, jest Obra: rzeka ta jest dopływem Warty, lecz część jej wód płynie kanałem do Obrzycy, dopływu Odry.
Wielki Europejski Dział Wodny, rozgraniczający zlewiska Bałtyku, Morza Północnego i rzek uchodzących wprost do Atlantyku od zlewisk Morza Czarnego, Morza Śródziemnego i Adriatyku, biegnie w Polsce w przybliżeniu wzdłuż południowej granicy, przez Sudety i Karpaty. Po jego czarnomorskiej stronie znajdują się górna część dorzecza Strwiąża w rejonie Ustrzyk Dolnych, Czarna Orawa w Kotlinie Orawskiej oraz potoki Czadeczka i Krężelka w Jaworzynce. Do Bałtyku nie trafiają też wody Izery, której górny bieg częściowo leży po polskiej stronie Gór Izerskich, ani Dzikiej Orlicy: obie rzeki należą do dorzecza Łaby i zlewiska Morza Północnego. W Tatrach dział biegnie – co rzadko spotykane – w poprzek głównego grzbietu. Dlatego Poprad, wypływający na Słowacji, płynie początkowo na południe, lecz po wyjściu z gór zawraca ku północy, przełamuje się przez Karpaty i uchodzi do Dunajca, a zatem należy do dorzecza Wisły.
Na granicznym grzbiecie Masywu Śnieżnika, oddzielającym Polskę od Czech, wznosi się Trójmorski Wierch (1145 m n.p.m.), jedyne w Polsce miejsce, w którym stykają się zlewiska trzech mórz; w całej Europie jest sześć takich miejsc. Na zachodnich stokach szczytu ma źródło Nysa Kłodzka, należąca do zlewiska Bałtyku, z południowo-wschodniego stoku spływa Lipkovský potok, dopływ Cichej Orlicy w zlewisku Morza Północnego, a u wschodniego podnóża leży dolina Morawy, należąca do zlewiska Morza Czarnego. Między Sudetami Wschodnimi a Karpatami Zachodnimi, na terenie Czech i Polski, rozciąga się obniżenie Bramy Morawskiej, stanowiące dział wodny między górną Odrą a Beczwą, a zarazem między zlewiskami Bałtyku a Morza Czarnego. Od północy ogranicza je dolina Olzy przy jej ujściu do Odry.
Na zachód od Bydgoszczy przebiega dział wód między dorzeczami Wisły i Odry. Powstał on około 12 tysięcy lat temu, gdy Pra-Wisła, płynąca wcześniej tamtejszym odcinkiem Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej, przełamała się pod Fordonem ku północy. Podmokłym, zatorfionym dnem tej pradoliny poprowadzono później Kanał Bydgoski, łączący Brdę po stronie Wisły z Notecią i Wartą po stronie Odry. Kanał ma 24,77 km długości, z czego 9,0 km przypada na zlewnię Brdy, a 15,7 km na zlewnię Noteci. Dorzecze Wisły z dorzeczem Niemna łączy z kolei liczący 101 km (w tym 82 km w Polsce) Kanał Augustowski, prowadzący od Biebrzy do Niemna. W systemie administrowania wodami granicę między obszarami dorzeczy Wisły i Odry wyznacza na wybrzeżu Słupia: cieki uchodzące do Bałtyku od Słupi włącznie aż po granicę z Rosją zalicza się do obszaru dorzecza Wisły, a uchodzące na zachód od niej – do obszaru dorzecza Odry.
Rzeki na granicach państwa
Odcinki rzeczne stanowią 27% długości granic Polski, górskie – 34,5%, a morskie – 14,7%. Na zachodzie granica z Niemcami, ustalona po II wojnie światowej na Odrze i Nysie Łużyckiej, zaczyna się u trójstyku granic Polski, Niemiec i Czech na południe od Porajowa i biegnie Nysą Łużycką, która rozdziela kilka nadrzecznych miejscowości, m.in. Zgorzelec i Görlitz oraz Gubin i Guben. Kilkanaście kilometrów na północ od Gubina Nysa uchodzi do Odry, której nurtem granica przebiega przez następne około 200 km (według innych danych 187 km), aż do okolic Gryfina; od Widuchowej, gdzie rzeka się rozgałęzia, granicą jest Odra Zachodnia. Poniżej Gryfina linia graniczna odchodzi na północ od skręcającej ku wschodowi Odry, pozostawia po polskiej stronie Szczecin, Police i Nowe Warpno, po czym przecina Zalew Szczeciński i wyspę Uznam na zachód od Świnoujścia. Najdalej na zachód wysuniętym punktem kraju jest zakole Odry koło Osinowa Dolnego.
Na południu granica biegnie wzdłuż pasm Sudetów i Karpat, ale miejscami prowadzi dolinami rzek. Na odcinku czeskim wiedzie doliną Izery, wzdłuż doliny Orlicy i doliną Opawy, przecina dolinę Odry, a następnie ciągnie się wzdłuż doliny Olzy przez Cieszyn. Na odcinku słowackim przecina dolinę Orawy i główny grzbiet Tatr, po czym prowadzi doliną Białki, wzdłuż doliny Dunajca przez Pieniny i dalej doliną Popradu przez Muszynę. Na Dunajcu, w rejonie Sromowiec Niżnych i Wyżnych, przebieg granicy skorygowano na mocy umowy ratyfikowanej w 2005 roku: Polska i Słowacja wymieniły się fragmentami dwóch wysp, każdym o powierzchni 2289 m², ponieważ zmiana kształtu wyspy uniemożliwiła osadzenie znaków granicznych we właściwych miejscach.
Wschodnią granicę oparto w 1945 roku na Bugu, który według jednych danych wyznacza 280 km jej długości na odcinkach ukraińskim i białoruskim, a według innych 363 km. Granica z Ukrainą zaczyna się na Przełęczy Użockiej, prowadzi wzdłuż doliny Sanu, przecina dolinę Strwiąża oraz Bramę Przemyską, a w okolicach Kryłowa dociera do Bugu i biegnie nim aż do Sobiboru. Stamtąd wzdłuż Bugu ciągnie się granica z Białorusią, która następnie skręca na północny wschód, przecina Puszczę Białowieską i dolinę Narwi, biegnie wzdłuż doliny Świsłoczy, potem przez 5 km doliną rzeczki Wołkuszanki, przecina dolinę Czarnej Hańczy i kończy się na północ od tej rzeki. Bug przesuwa koryto ku wschodowi, dlatego przebieg granicy nieco się zmienia, a powierzchnia Polski się powiększa. Na zakolu tej rzeki w Zosinie leży najdalej na wschód wysunięty punkt kraju.
Na północnym wschodzie granica z Litwą biegnie od trójstyku granic Polski, Białorusi i Litwy na północ rzeką Marychą, przecina jezioro Gaładuś i dochodzi do Szeszupy. Granica z rosyjskim obwodem królewieckim prowadzi od okolic Wiżajn przez Puszczę Romincką, przecina ukośnie Zalew Wiślany i kończy się na Mierzei Wiślanej w miejscowości Piaski. Mierzeja ta ma około 96 km długości, z czego 59 km należy do Polski, a pozostałe 37 km do Rosji.
Rzeki wspólne z sąsiednimi państwami
Odra ma źródło we wschodnich Czechach, w sudeckich Górach Odrzańskich: wypływa na wysokości 634 m n.p.m. z południowo-wschodniego zbocza Fidlovego kopca, na obszarze poligonu wojskowego Libavá. Przez Bramę Morawską dociera na Śląsk, a między Boguminem a ujściem Olzy na krótkim odcinku wyznacza granicę polsko-czeską. Od ujścia Nysy Łużyckiej, leżącego w km 542,4, Odra według jednych danych stanowi granicę z Niemcami przez 161,7 km swojego biegu; w km 704,1, we wsi Widuchowa powyżej Gryfina, rozdziela się na dwa nurty – Odrę Wschodnią i Odrę Zachodnią. W Czechach zaczyna się także Nysa Łużycka: jej źródła leżą na wysokości podawanej jako około 635 m albo 655 m n.p.m., na styku miejscowości Nová Ves nad Nisou i Smržovka, w południowej części Gór Izerskich. Na terytorium Czech znajduje się jej górny odcinek, którego długość podaje się m.in. jako 53,8 km, a granicę polsko-niemiecką rzeka wyznacza od 1945 roku na długości podawanej jako 197,8 km. Powierzchnię jej zlewni podaje się różnie, od 4297 do 4403 km²; na Polskę przypada według różnych danych 2196 albo 2237 km². Również Bóbr wypływa w Czechach, we wschodnich Karkonoszach, na wysokości 780 m n.p.m., po czym płynie przez Lubawkę i Kamienną Górę.
San ma źródło na Ukrainie, w Bieszczadach Zachodnich, na południowo-wschodnich stokach Piniaszkowego w pobliżu Sianek; wysokość źródła podaje się m.in. jako około 925 albo około 950 m n.p.m. Na granicznym obelisku nr 224 strona ukraińska zawiesiła w 1996 roku tablicę błędnie oznaczającą to miejsce jako źródło Sanu: przy obelisku bije źródło pierwszego lewego dopływu rzeki, a jej główne źródło znajduje się wyżej, około 300 m na południowy zachód od niego, na śródleśnej polanie, mniej więcej 30 m od granicy z Polską. Na odcinku 54 km (według innych danych 55 km albo około 50 km), od punktu oddalonego o kilkaset metrów od źródeł po wielkie zakole wokół Łysani koło Smolnika nad Sanem, rzeką biegnie granica polsko-ukraińska. Według jednych danych z 16 861 km² zlewni Sanu w Polsce leży 14 390 km², a na Ukrainie – 2471 km².
Źródło Bugu umiejscawia się na Ukrainie, w Werchobużu w północnej części Wyżyny Podolskiej, na wysokości podawanej m.in. jako 311 m n.p.m. Długość jego odcinka granicznego (Gołębie–Niemirów) podaje się m.in. jako 363 km, choć według innego ujęcia rzeka wyznacza 280 km granicy z Ukrainą i Białorusią. Narew wypływa na Białorusi, w północno-wschodniej części Puszczy Białowieskiej, na wysokości 159 m n.p.m.; według jednych danych z 484 km jej długości na Polskę przypada 448 km, a granicę polsko-białoruską stanowi tylko na odcinku 1 km. Po wpłynięciu do Polski rozlewa się w Jezioro Siemianowskie i dopiero od zapory w Bondarach płynie dalej jako rzeka.
Kilka rzek płynie w odwrotnym kierunku, z Polski za granicę. Źródła Olzy znajdują się w Koniakowie (gmina Istebna), pod Gańczorką i Karolówką, na zachodnich stokach grzbietu Beskidu Śląskiego, na wysokości podawanej jako 840–880 m n.p.m. Według jednych danych z 86,2 km jej długości 16 km przypada na Polskę, 46 km na Czechy, a 24 km stanowi granicę obu państw, prowadzoną korytem rzeki w jej środkowym biegu, od Cieszyna do Karwiny, oraz w dolnym, od Zawady i Godowa po ujście. Rzeka kończy bieg koło wsi Olza, na północ od Bogumina, na wysokości podawanej m.in. jako 191 m n.p.m. Czarna Hańcza przepływa przez jeziora Hańcza i Wigry, a przy wsi Rygol włącza się w system Kanału Augustowskiego i kieruje się ku granicy białoruskiej; do Niemna uchodzi na granicy litewsko-białoruskiej, przy Warwiszkach (po stronie litewskiej) i Sieniewiczach (po stronie białoruskiej). Jej długość podaje się jako 142 albo 145 km, z czego 108 km przypada na Polskę. Łyna, która wypływa na północ od Nidzicy, płynie z Polski do rosyjskiego obwodu królewieckiego i uchodzi do Pregoły jako jej lewy dopływ. Z kolei część dorzecza Dunajca leży na Słowacji: według jednych danych z 6804 km² jego powierzchni przypada na nią 1949,9 km², w tym 1594,1 km² w dorzeczu Popradu, a sam Dunajec jest rzeką graniczną na odcinku 17 km, między Sromowcami Wyżnymi a Szczawnicą.
Wybrzeże, ujścia i zalewy
Polski brzeg Bałtyku ciągnie się od Świnoujścia na wyspach Uznam i Wolin po Krynicę Morską na Mierzei Wiślanej, a jego długość podaje się różnie: około 528 km, 770 km albo – wraz z brzegami Zalewu Szczecińskiego i Wiślanego – 775 km. Wybrzeże jest w większości wyrównane, ukształtowane przez prądy i wiatry, które nieustannie przemieszczają piasek; wiele z utworzonych w ten sposób wydm i mierzei przesunęło się w stronę lądu, odcinając od morza dawne laguny, takie jak jezioro Łebsko w Słowińskim Parku Narodowym. Brzeg ma dwa większe wcięcia: na dalekim północnym zachodzie, przy granicy z Niemcami, Zatokę Pomorską, do której trafiają wody Odry, a na wschodzie Zatokę Gdańską, nad którą Wisła tworzy rozległą deltę. Bezpośrednio do Bałtyku uchodzą też mniejsze rzeki, m.in. Rega, Parsęta, Wieprza, Słupia, Łupawa, Łeba i Reda.
Odra kończy bieg w Roztoce Odrzańskiej, jednej z zatok Zalewu Szczecińskiego. Sam zalew jest laguną przybrzeżną o średniej głębokości 3,8 m i powierzchni podawanej w granicach 666,5–687 km², z czego 410 km² należy do Polski. Odra dostarcza mu przeciętnie 17 km³ wody rocznie, czyli 94% jego bilansu wodnego. Od morza oddzielają go wyspy Uznam i Wolin, a łączą z nim trzy cieśniny: Piana na zachodzie, Świna między Uznamem a Wolinem oraz Głęboki Nurt z Dziwną na wschodzie. Według wyliczeń na Świnę przypada 69% odpływu wód z zalewu, na Pianę – 17%, a na Głęboki Nurt i Dziwnę – 14%. Po stronie zalewu Świna tworzy deltę wsteczną z porośniętymi trzciną wyspami, spośród których największa to Wielki Krzek.
Deltę Wisły zajmują Żuławy Wiślane, równina przypominająca w ogólnym zarysie trójkąt, którego wierzchołek leży w miejscu rozwidlenia Wisły na Leniwkę i Nogat, a podstawę tworzy Mierzeja Wiślana; trójkąt ten ma około 50 km wysokości i około 40 km długości podstawy. Żuławy obejmują około 1700 km², w tym 450 km² terenów depresyjnych, leżących poniżej poziomu morza. Obszar Żuław dzieli się na trzy części: Żuławy Gdańskie, Malborskie i Elbląskie. Do Zatoki Gdańskiej Wisła dociera sztucznym ujściem, Przekopem Wisły – kanałem długim na 7,1 km, wykopanym w latach 1891–1895 między Świbnem a Mikoszewem. Dawny ujściowy odcinek Leniwki, między przekopem a ujściem w Gdańsku, otrzymał nazwę Martwa Wisła. Jednocześnie z budową przekopu koryto Martwej Wisły, podobnie jak koryta Szkarpawy i Nogatu, odcięto śluzami. Nogat i Szkarpawa uchodzą do Zalewu Wiślanego.
Zalew Wiślany, odcięta Mierzeją Wiślaną część Zatoki Gdańskiej, ma powierzchnię 838 km², z czego 328 km² leży w Polsce. Jego długość wynosi 90,7 km (w tym 35,1 km po polskiej stronie), a średnia głębokość 2,7 m; wiatry potrafią zmienić poziom wody w zalewie nawet o 1,5 m w ciągu doby. Z Zatoką Gdańską łączy go Cieśnina Piławska w rosyjskiej części akwenu, a także kanał przez mierzeję w gminie Sztutowo, w pobliżu Skowronek, którego budowę zakończono w 2022 roku. Największe rzeki zasilające zalew to Pregoła, Pasłęka, Elbląg, Nogat, Szkarpawa i Świeża. Od otwartego morza Zatokę Gdańską oddziela umowna linia poprowadzona od przylądka Rozewie do przylądka Taran na półwyspie Sambia. Zatoką Pucką nazywa się fragment zatoki ograniczony linią Hel–Gdynia i Mierzeją Helską – piaszczystą kosą długą na 35 km, utworzoną przez prąd morski płynący wzdłuż brzegu na wschód.
Miasta wojewódzkie w sieci rzecznej
Nad Wisłą leżą m.in. Kraków, Warszawa i Bydgoszcz, a Gdańsk – u ujścia do niej Motławy. Osią Krakowa, rozciągniętego na 31 km z zachodu na wschód i na 18 km z północy na południe, jest dolina Wisły; w granicach miasta uchodzą do Wisły Białucha, czyli dolny bieg Prądnika, a także Rudawa, Dłubnia, Drwina Długa i Wilga. W Krakowie krzyżują się też południk 20°E i równoleżnik 50°N – to jedyne w Polsce miejsce przecięcia południka i równoleżnika o pełnych dziesiątkach stopni. Warszawa, oddalona o około 350 km zarówno od Karpat, jak i od Bałtyku, zajmuje oba brzegi środkowej Wisły, a w granicach miasta leży 28 km biegu rzeki. Koryto ma na południu 1000 m szerokości, na północy – 600 m, a w części środkowej, w pobliżu mostu Śląsko-Dąbrowskiego, zwęża się do 350 m. Bydgoszcz znajduje się tam, gdzie Wisła gwałtownie skręca ku północy. Rzeka ta wyznacza na długości 14 km wschodnią granicę miasta, Brda przepływa przez nie na odcinku 28 km i uchodzi do Wisły w Brdyujściu, a przez zachodnią część Bydgoszczy na odcinku 6,5 km prowadzi Kanał Bydgoski. Gdańsk położony jest nad Zatoką Gdańską, na Żuławach Wiślanych; jego nadbrzeżna część leży na Mierzei Wiślanej, a zachodnie krańce – na Pobrzeżu Kaszubskim i Pojezierzu Kaszubskim.
Wrocław leży na Nizinie Śląskiej nad Odrą, która w granicach miasta przyjmuje cztery dopływy: Bystrzycę, Oławę, Ślęzę i Widawę; przez jego teren przepływa też Dobra. Opole położone jest w dolinie Odry. W okolicy dzielnicy Nowa Wieś Królewska rzeka rozdwaja się: jej główne koryto płynie początkowo na północny wschód, a Kanał Ulgi – na północny zachód. Niebawem Odra ponownie się dzieli i część jej wód trafia do Młynówki, dawnego koryta rzeki, biegnącego przez historyczne centrum miasta. Odra i jej odnogi tworzą tu dwie wyspy, Bolko i Pasiekę, a w dzielnicy Czarnowąsy uchodzi do niej z prawej strony Mała Panew. Poznań leży nad Wartą, u ujścia Cybiny; najstarsza część miasta znajduje się na dnie Poznańskiego Przełomu Warty, zorientowanego wzdłuż osi północ–południe, a miasto obejmuje także doliny mniejszych cieków: Bogdanki, Cybiny i Głównej. Nad Wartą, u ujścia Kłodawki, leży też Gorzów Wielkopolski, na północnej krawędzi Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej. Największy dopływ Warty, Noteć, uchodzi do niej w Santoku.
Lublin leży na Wyżynie Lubelskiej nad Bystrzycą, największym lewym dopływem Wieprza. Jej dolina dzieli miasto na dwie odmienne krajobrazowo części: lewobrzeżną, o urozmaiconej rzeźbie z licznymi głębokimi suchymi dolinami, i bardziej płaską prawobrzeżną; w granicach Lublina wpadają do Bystrzycy Czerniejówka i Czechówka. Przez Rzeszów przepływa Wisłok, lewy dopływ Sanu; płynie tu na północ i północny wschód, dzieląc miasto na część wschodnią i zachodnią. Olsztyn położony jest nad Łyną, a przez miasto płyną także Wadąg, Kortówka i Skanda; w jego granicach administracyjnych leży obecnie 15 jezior, z czego 13 ma powierzchnię większą niż 1 ha. Białystok leży nad Białą, lewym dopływem Supraśli, która z kolei jest prawym dopływem Narwi. Kielce, położone w Górach Świętokrzyskich, przecina niewielka Silnica, lewy dopływ Bobrzy.
Katowice i Łódź leżą na dziale wód pierwszego rzędu między dorzeczami Wisły i Odry. Z powierzchni Katowic 80,6% należy do dorzecza Wisły, a 19,4% – do dorzecza Odry, głównie w rejonie Ligoty, Panewnik, Brynowa i Ochojca. Po stronie Wisły miasto odwadniają Rawa, Brynica i Bolina, dopływy Czarnej Przemszy, a także Mleczna, która wraz ze swoim dopływem, Przyrwą, zbiera wody z 37,1% powierzchni miasta i odprowadza je do Gostyni, lewego dopływu Wisły. Do Odry odprowadza natomiast wody Kłodnica, która ma źródło w Katowicach i jest jej prawym dopływem. Teren Łodzi obniża się z północnego wschodu na południowy zachód, zgodnie z nachyleniem zachodniego stoku Garbu Łódzkiego. Przez miasto przepływa 19 rzek i strumieni, w centrum przeważnie ukrytych w podziemnych kanałach. W granicach Łodzi umiejscawia się źródła zarówno Neru, prawego dopływu środkowej Warty, jak i Bzury, lewego dopływu Wisły, choć dokładne położenie źródeł Neru jest trudne do określenia; płyną tu też dopływy obu tych rzek, m.in. Jasień, Gadka i Dobrzynka, uchodzące do Neru, oraz Łagiewniczanka i Sokołówka, zasilające Bzurę.
Tekst opracowano na podstawie artykułów Wikipedii: Geografia Polski, Rzeki w Polsce, Dorzecze Wisły, Dorzecze Odry, Geography of Poland (Wikipedia angielska), Dział wód, Wielki Europejski Dział Wodny, Trójmorski Wierch, Brama Morawska, Pradolina, Kanał Bydgoski, Kanał Augustowski, Granice Polski, Granica na Odrze i Nysie Łużyckiej, Granica polsko-słowacka, Granica polsko-białoruska, Granica polsko-litewska, Zalew Szczeciński, Zalew Wiślany, Zatoka Gdańska, Żuławy Wiślane, Przekop Wisły, Mierzeja Wiślana, Mierzeja Helska, Świna, Pojezierza Południowobałtyckie, Bifurkacja (geografia), Kraków, Warszawa, Bydgoszcz, Gdańsk, Wrocław, Opole, Poznań, Gorzów Wielkopolski, Lublin, Rzeszów, Olsztyn, Białystok, Kielce, Katowice, Łódź, Wisła, Odra, Warta, Bug, Narew, San, Dunajec, Nysa Kłodzka, Nysa Łużycka, Bóbr (dopływ Odry), Olza (rzeka), Pilica, Wieprz (rzeka), Noteć, Bzura, Czarna Hańcza, Łyna, Ner, Wisłok, Bystrzyca (dopływ Wieprza), Supraśl (rzeka), Czarna Wisełka, Западный Буг (Wikipedia rosyjska), Narew (Wikipedia angielska), Oder (Wikipedia angielska), Odra (Wikipedia litewska), Lusatian Neisse (Wikipedia angielska), Lužická Nisa (Wikipedia czeska), San (river) (Wikipedia angielska), Сян (Wikipedia ukraińska), Чёрная Ганьча (Wikipedia rosyjska), Juodoji Ančia (Wikipedia litewska), Biała Wisełka (licencja CC BY-SA 4.0).
Pochodzenie mapy i licencja
Mapa jest opracowaniem pochodnym pliku Flüsse in Polen (Karte)-es.svg autorstwa Rowanwindwhistlera, udostępnionego w Wikimedia Commons na licencji CC BY-SA 4.0. Autor oparł ją na ogólnej mapie Polski opublikowanej przez Organizację Narodów Zjednoczonych.
-es.svg){kind=link}
Wprowadzone zmiany: podpisy przetłumaczono z języka hiszpańskiego na polski, nazwy niemieckie zastąpiono polskimi (Persante – Parsęta, Neisse – Nysa Łużycka), podpis „Nysa” uzupełniono do Nysa Kłodzka, dodano brakujące polskie znaki (m.in. Noteć, Wisłoka, Wisłok, Ełk, Chrząstawa, Gdańsk, Łódź) oraz poprawiono trzy błędnie zapisane nazwy rzek: „Gwada” na Gwda, „Wrka” na Wkra i „Wiepz” na Wieprz. Geometria mapy pozostała bez zmian. Zgodnie z warunkiem „na tych samych warunkach” niniejsza wersja jest dostępna na tej samej licencji CC BY-SA 4.0.
Źródła zewnętrzne
Artykuł Rzeki w Polsce w polskiej Wikipedii zawiera zestawienia rzek oraz odsyłacze m.in. do serwisu pogodynka.pl, publikacji o nazewnictwie geograficznym Polski i mapy rzek.
Rzeki Polski › Mapa