| Długość | 772 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 39 420 km² |
| Średni przepływ | 110 m³/s |
| Źródło | Wyżyna Podolska |
| Uchodzi do | Narew |
Bug rodzi się na zachodniej Ukrainie, następnie rozdziela Polskę od Ukrainy i Białorusi, a ostatni odcinek pokonuje już wyłącznie przez ziemie polskie, by oddać wodę Narwi. Wśród polskich rzek dłuższe są od niego tylko trzy. Zlewnia rozciąga się z południa na północ i obejmuje kilka odrębnych jednostek geologicznych oraz fizjograficznych; niemiecki infoboks szacuje, że mieszka w niej 3,6 mln ludzi.
Podział dorzecza między trzy państwa opisywany bywa niezgodnie. Polska edycja przyznaje największą część Polsce – 19,4 tys. km², czyli 49,2 procent – następnie Ukrainie 10,8 tys. km² (27,4 procent), a Białorusi 9,2 tys. km² (23,3 procent). Angielska odwraca kolejność dwóch mniejszych udziałów: przy 19 239 km² i połowie całości po stronie polskiej daje Białorusi 11 400 km² (29 procent), a Ukrainie 8700 km² (22 procent). Czeska wersja wskazuje 19 284 km² w Polsce, ukraińska liczy 10 100 km² na Ukrainie, rosyjska aż 12 800 km².
Rozbieżne są też liczby podstawowe. Długość 772 km podają zgodnie edycje polska, czeska, ukraińska i niemiecka, angielska mówi o 774 km, natomiast rosyjska o 831 km. Powierzchnia dorzecza to 39 420 km² w wersjach polskiej, czeskiej i ukraińskiej, 39 400 km² w niemieckim infoboksie, 38 712 km² po angielsku i 73 470 km² po rosyjsku – ta ostatnia wartość odstaje od wszystkich pozostałych. Od 1 maja 2004 roku najdłuższy fragment biegu stanowi wschodnią granicę zewnętrzną Unii Europejskiej.
Za miejsce narodzin rzeki polska i ukraińska edycja zgodnie uznają Werchobuż w obwodzie lwowskim, położony w północnej części Wyżyny Podolskiej; wersja ukraińska uściśla, że chodzi o niskogórskie pasmo Woroniaki. Wysokość źródła bywa jednak podawana rozmaicie: 311 m n.p.m. według strony polskiej, około 335 m według rosyjskiej i 345 m w niemieckim infoboksie, który zresztą wskazuje inną miejscowość źródłową – Kruhiw. Ogólniej rzecz ujmując, niemiecki opis lokalizuje początek rzeki po prostu na wschód od Lwowa.
Ukraińska edycja zwraca uwagę na osobliwość tego początku. Bug nie zaczyna się cienką strużką z leśnego wysięku, lecz dość obfitym strumieniem wypływającym ze studni we wsi. Miarą tej wydajności ma być fakt, że dawniej tuż przy samym źródle pracował młyn wodny – wody starczało więc, by obracać ciężkie kamienie młyńskie.
Na pierwszych kilometrach rzeka kieruje się na zachód. Zwrot na północ, który zdecyduje o całym dalszym biegu, następuje krótko za Kamjanką-Buzką.
Górny bieg prowadzi przez Kotlinę Pobuża, dalej przez Wyżynę Wołyńską wraz z jej podjednostkami: Grzędą Sokalską, Kotliną Hrubieszowską i Grzędą Horodelską. Pod Horodłem zakole rzeki wyznacza styk Wyżyn Ukraińskich z Niżem Wschodniobałtycko-Białoruskim. Odcinek od Horodła po ujście Krzny przecina cztery obszary Podlasia, zaliczane do prowincji Niziny Środkowoeuropejskiej i podprowincji Nizin Środkowopolskich.
Edycje wschodnie opisują ten sam korytarz od swojej strony. Ukraińska prowadzi rzekę przez Małe Polesie w obrębie kotliny nadbużańskiej, między pasmem sokalskim a wyżyną nadbużańską – oba te twory zalicza do Wyżyny Wołyńskiej – a następnie wzdłuż zachodniego skraju Niziny Poleskiej. Czeska streszcza to krócej: wschodni skraj Wyżyny Lubelskiej i Podlasie.
Rzeźba jest łagodna. Około trzech czwartych długości mieści się w przedziale wysokości od 100 do 200 m n.p.m., a spadek podręczniki oceniają niejednakowo: 0,3 m na kilometr według strony ukraińskiej i 0,8 m na kilometr według rosyjskiej. Ukraińska charakterystyka podkreśla przy tym typowo nizinny charakter koryta – zabagnioną terasę zalewową, starorzecza i silne meandrowanie – oraz obecność licznych jezior w dorzeczu, w tym jezior szackich.
Na odcinku od Gołębi do Niemirowa, liczącym 363 km, Bug oddziela Polskę od Ukrainy i Białorusi. Angielska edycja rozbija tę liczbę na dwie części: 178 km granicy z Białorusią i 185 km z Ukrainą. Czeska dodaje, że w granicach Polski mieści się 587 km biegu, ukraińska zaś, że na Ukrainę przypada 392 km.
Z tym granicznym charakterem wiążą się dwa rekordy geograficzne po przeciwnych stronach koryta. Najdalej na wschód wysunięty punkt Polski – 24,9 stopnia długości wschodniej – leży właśnie w korycie Bugu, w Zosinie. Kilka kilometrów od Wysokaje w rejonie kamienieckim obwodu brzeskiego, również nad tą rzeką, znajduje się najdalej wysunięty na zachód punkt Białorusi.
Poniżej Brestu rzeka zakręca łukiem w lewo i biegnie coraz bardziej na zachód, a już na terytorium polskim wyznacza przez pewien czas granicę między województwem mazowieckim a podlaskim.
Bug kończy bieg jako lewy dopływ Narwi, wpływając do Jeziora Zegrzyńskiego; polski infoboks umiejscawia ujście przy Arciechowie w powiecie wołomińskim i podaje wysokość 75 m n.p.m., rosyjski opis 70,1 m. Angielska wersja lokalizuje połączenie obu rzek pod Serockiem, kilka kilometrów powyżej sztucznego jeziora, a ukraińska przypomina, że przed spiętrzeniem Bug uchodził wprost do Narwi. Rozbieżna jest data powstania zbiornika: rosyjska edycja podaje rok 1962, angielska rok 1963 i dodaje, że wraz z jeziorem powstał zespół hydroenergetyczny.
Z powstaniem zbiornika zbiegła się zmiana hierarchii obu rzek. Do 1962 roku przyjmowano, że to Narew jest dopływem Bugu, ponieważ w miejscu połączenia większy przepływ średni ma Bug – dla Narwi w Zambskach Kościelnych podaje się 140 m³/s. Odcinek Narwi od zbiegu rzek do Wisły bywał nazywany Bugo-Narwią, a nazwę tę zniósł akt premiera z 27 grudnia 1962 roku, wkrótce po ukończeniu Jeziora Zegrzyńskiego.
Najbardziej uporządkowany wykaz podaje edycja czeska. Z lewej strony wymienia Pełtew, Sołokiję, Huczwę, Uherkę, Włodawkę, Krznę i Liwiec, z prawej – Ług, Muchawiec, Leśną, Nurzec i Brok.
Rosyjska lista jest szersza i częściowo inaczej rozłożona. Po prawej stronie dopisuje Pulwę, a Ratę umieszcza wśród dopływów lewych, obok Złoczówki. Co ciekawe, wśród prawych dopływów Bugu wymienia także Narew – zachowuje więc porządek sprzed 1962 roku, choć w innym miejscu tej samej edycji Bug uchodzi do Zegrzyńskiego zbiornika na Narwi.
Ukraińska wersja rozdrabnia wykaz najbardziej, sięgając po drobne cieki górnego biegu. Z prawej wylicza kolejno Sołotwynę, Rokytną, Chołojiwkę, Biłyj Stik, Spasiwkę, Studiankę, Ługę, Zołotuchę, Neretwę, Muchawiec, Pituszok, Topkyj, Iziwkę, Hapę, Bystriak, Lisną i Nurzec, z lewej – Złoczówkę, Pełtew, Kamjankę, Ratę, Sołokiję, Warażankę, Sebecziwkę, Huczwę, Uherkę, Krznę i Liwiec. Niemiecki infoboks poprzestaje na jednym przykładzie z każdej strony: Pełtwi z lewej i Ługi z prawej.
Na ukraińskim odcinku rzeka mija Sasiw, Busk, Kamjankę-Buzką, Dobrotwir, Sosniwkę, Szeptycki i Sokal w obwodzie lwowskim, a dalej Ustyłuh w obwodzie wołyńskim. Po stronie białoruskiej najważniejszy jest Brest, gdzie – jak podaje edycja niemiecka – najpóźniej w X wieku istniał już znaczny gród słowiański. Wśród miast polskich źródła wymieniają Włodawę, Terespol, Drohiczyn i Wyszków.
Rosyjska wersja zestawia także przejścia graniczne nad rzeką. Na granicy z Białorusią działają Kozłowicze–Kukuryki, Brest–Terespol i Domaczewo–Sławatycze, na granicy z Ukrainą – Jagodzin–Dorohusk oraz Ustyłuh–Hrubieszów.
Rok hydrologiczny wygląda tu klasycznie dla rzeki nizinnej strefy umiarkowanej. Wiosną topniejący śnieg podnosi stany do maksimum roku, po czym zaczyna się okres niżówki ciągnący się aż do października albo połowy listopada. Latem zdarzają się gwałtowne wezbrania w górnej części zlewni, gdzie ukształtowanie terenu sprzyja szybkiemu spływowi. Jesienne przybory bywają natomiast niewielkie, a w niektórych latach nie występują w ogóle. Czeska edycja dodaje, że najwyższe stany przypadają na marzec i kwiecień, a najniższe zwykle na wrzesień.
Zimą decyduje lód. Rzeka zamarza pod koniec grudnia i puszcza w drugiej połowie marca według wersji czeskiej, a według rosyjskiej pokrywa utrzymuje się do końca marca. Odwilże potrafią wywoływać wezbrania, a przejściowe ruszenie lodu tworzy zatory, które podnoszą zwierciadło nawet o dwa metry; wynikające z tego stany są, jak zaznacza edycja angielska, mało stabilne właśnie z powodu niepewnej pokrywy lodowej.
Przepływ rośnie wzdłuż biegu bardzo wyraźnie. Przy Sasowie średnia roczna wynosi zaledwie 1,12 m³/s, przy Sokalu już 29,5 m³/s, a w umownym przekroju na styku granic Ukrainy, Polski i Białorusi ukraińscy hydrolodzy wyliczyli 52,3 m³/s. Dla dolnego biegu podawane wartości są zbliżone, choć nie identyczne: 154 m³/s w Wyszkowie według edycji polskiej, 158 m³/s według czeskiej i 157 m³/s w niemieckim infoboksie.
Angielska edycja zestawia znaczące powodzie odnotowane po stronie białoruskiej: lata 1958, 1962, 1967, 1971 i 1974. Największe wezbranie roztopowe przyniósł jednak rok 1979. Maksymalny przepływ wyniósł wtedy 19,1 m³/s 24 marca przy wsi Czersk, 31 marca 166 m³/s w pobliżu wsi Tiuchynicze na rzece Lasna, a 1 kwietnia 269 m³/s pod Brestem.
Podobny przebieg miała powódź z 1999 roku, kiedy odpływ wiosenny od marca do maja przekroczył średnią roczną o niemal połowę – dokładnie o 48 procent. To zarazem ostatnie wielkie wezbranie po stronie białoruskiej; w Polsce i na Ukrainie rzeka wystąpiła z brzegów ostatni raz w 2010 roku.
Mineralizacja wód zmienia się z porami roku i jest najniższa wtedy, gdy wody jest najwięcej. W czasie wiosennej powodzi wynosi średnio 497 mg/dm³, przy niżówce letnio-jesiennej 518 mg/dm³, a przy zimowej 573 mg/dm³. Średnioroczny odpływ jonowy niesiony Bugiem z terytorium Ukrainy oszacowano na 793,5 tys. ton; 58 procent tego ładunku przypada na wiosenne wezbranie, 26 procent na niżówkę letnio-jesienną, a 16 procent na zimową.
Badania granicznego odcinka o długości 363 km, przeprowadzone w 2005 roku, dały obraz jednoznacznie zły: cała woda mieściła się w IV i V klasie jakości, przy czym stan słaby dotyczył 92 procent, a zły pozostałych 8 procent.
Ocena z lat 2010–2012 objęła bieg od Kryłowa, czyli od pierwszego punktu pomiarowego po wpłynięciu rzeki z Ukrainy. Do Dorohuska stan ekologiczny był słaby i odpowiadał IV klasie, do Terespola poprawiał się do umiarkowanego – III klasy – po czym znowu spadał do słabego. W 2016 roku jako przyczynę takiego stanu wskazano niedostateczną współpracę międzynarodową.
Osobnym epizodem była katastrofa ekologiczna, która w 2009 roku dotknęła Bug i Narew. Z obu rzek wybrano wtedy 200 ton śniętych ryb.
Dolina Bugu wyróżnia się dużą różnorodnością siedlisk, a wraz z nią – gatunków. Na odcinku od Gołębi do Terespola stwierdzono blisko tysiąc gatunków roślin naczyniowych.
Równie wyraziste są dane o zwierzętach, zwłaszcza gdy odnieść je do zasobów całego kraju. Motyli dziennych naliczono tu prawie sto gatunków, czyli około 70 procent wszystkich występujących w Polsce. Ryb stwierdzono 44 gatunki, co odpowiada 57 procentom krajowej listy, a ptaków lęgowych oraz prawdopodobnie lęgowych – 158 gatunków, czyli 69 procent.
Ochroną objęto znaczną część tego korytarza: w gminach leżących nad rzeką od Włodawy po Mircze formy ochrony przyrody obejmują 37,6 procent powierzchni.
W lwowskiej części dorzecza działa siedem zbiorników o łącznej pojemności 31,4 mln m³. Największe z nich to zbiornik dobrotwirski, mieszczący 14,8 mln m³, oraz sokalski o pojemności 4,92 mln m³. W dolnym biegu funkcję zbiornika pełni już samo Jezioro Zegrzyńskie, wymieniane w niemieckim infoboksie jako jedyne spiętrzenie na rzece.
Bug od dawna był ogniwem szlaku łączącego dwa morza. Kanał Królewski, którego budowę rozpoczęto w 1786 roku i prowadzono w XIX wieku, spina go przez Prypeć z Dnieprem. Niemiecka edycja opisuje ten sam układ od strony żeglugowej: dolny bieg między ujściem a Brestem, gdzie rzeka rozdziela Polskę i Białoruś, należy do systemu dróg wodnych prowadzącego z Bałtyku nad Morze Czarne, a ogniwem łączącym dorzecza Wisły i Dniepru jest krótki dopływ Muchawiec pod Brestem, a dalej kanał dnieprzańsko-bużański, przecinający główny dział wodny Europy na wschód. Czeska wersja dopowiada, że tą drogą dociera się do Piny, dopływu Prypeci w dorzeczu Dniepru.
Zasięg żeglugi bywa opisywany różnie. Polska klasyfikacja śródlądowych dróg wodnych, wprowadzona rozporządzeniem Rady Ministrów w 2002 roku, przyznaje Bugowi klasę Ia i uznaje za szlak wodny odcinek od ujścia Muchawca do ujścia rzeki do Narwi. Edycja czeska podaje, że transport wodny jest możliwy do 315 km od ujścia, a niemiecki infoboks skraca ten zasięg do Brestu.
Polskie ujęcie sprawy jest lakoniczne: nazwa należy do substratu językowego, czyli Lechici przejęli ją od ludności zamieszkującej dorzecze przed nimi. Strona ukraińska dodaje, że w dawnych latopisach nazwa pojawia się obok etnonimu Bużanie.
Etymologię najpełniej rozwija edycja angielska, powołując się na Zbigniewa Gołąba. Słowiański hydronim w postaci *bugъ lub *buga wyprowadza on z praindoeuropejskiego rdzenia czasownikowego *bheug-, oznaczającego zginanie, obracanie i oddalanie się, a pierwotne znaczenie miało dotyczyć zakola rzecznego. Jako pokrewne przywołuje rosyjskie búga – niskie, zarośnięte krzewami brzegi rzeki – polskie bugaj, czyli zarośla albo lasek w dolinie rzecznej lub na stromym brzegu, oraz łotewskie bauga, oznaczające podmokłe miejsce nad wodą.
Ukraińska wersja idzie tym samym tropem, ale rozszerza go o drugi krąg znaczeń. Obok praindoeuropejskiego *bheug(h) i prasłowiańskiego *bъgati – wyginać, zakręcać – wskazuje rdzeń *bag- // *bog- // *bug- o zrekonstruowanym sensie „zatopione miejsce, nurt, potok”, spokrewniony z prasłowiańskim *bag-no. Nazwa miałaby więc opisywać hydrokrajobraz rzeki: mnóstwo zakrętów i miejsc zabagnionych.
Współczesne określenie „Zachodni Bug”, używane po wschodniej stronie granicy, jest natomiast wedle tej samej edycji skutkiem pomyłki. Na początku XX wieku rosyjski geolog W. D. Łaskariew, badając Prawobrzeżną Ukrainę, zauważył dwie rzeki noszące – jak mu się zdawało – tę samą nazwę. Zachodnia rzeczywiście nazywała się Bug, południowa nosiła jednak imię Boh. Różnicy tej nie dostrzegł i naniósł obie na mapę jako Bug Zachodni i Bug Południowy.
Osadnictwo słowiańskie sięga nad Bugiem VII wieku. W IX wieku wzmiankowani są Bużanie, pod rokiem 907 Dulebowie, a najpóźniej w X stuleciu w Brescie stanął większy gród. W 981 roku obszar ten niemal w całości wszedł w skład Rusi Kijowskiej; powstały wtedy grody w Busku i Drohiczynie, a ziemie te należały przeważnie do księstwa włodzimierskiego na Wołyniu. W XII wieku przez krótki czas istniały odrębne księstwa w Brescie i Busku.
W 1340 roku większość tego terytorium przeszła pod panowanie Królestwa Polskiego, a w 1569 roku znalazła się w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Rozbiory rozerwały je wzdłuż rzeki: w 1772 roku część południową wcielono do monarchii habsburskiej jako fragment Galicji, a północ z Brestem trafiła do Imperium Rosyjskiego. Po trzecim rozbiorze w 1795 roku Bug wszedł w skład granicy rozdzielającej ziemie zajęte przez Austrię, Rosję i Prusy.
W XIX wieku rzeka pozostała linią podziału politycznego. Wyznaczała południową połowę wschodniej granicy Księstwa Warszawskiego i Litewskiej Tymczasowej Komisji Rządzącej w latach 1809–1815, następnie granicę Królestwa Polskiego z właściwą Rosją w latach 1815–1867, dalej Kraju Nadwiślańskiego z Rosją w latach 1867–1913, a w latach 1917–1918 – Królestwa Regencyjnego z Białoruską Republiką Ludową. Twórcy linii Curzona traktowali zresztą Bug jako etnograficzną granicę między Wschodem a Zachodem oraz między ludnością prawosławną – Ukraińcami i Białorusinami – a katolickimi Polakami, przy czym Podlasie pozostawało pograniczem, gdzie te żywioły się przenikały.
Po wojnie polsko-sowieckiej z lat 1919–1921 ziemie nadbużańskie należały do Rzeczypospolitej. Od jesieni 1939 roku granica interesów uzgodniona w pakcie Hitler–Stalin przebiegała po Bugu, a układ z 28 września 1939 roku uczynił z rzeki część linii rozdzielającej strefy Wehrmachtu i Armii Czerwonej. Na prawym brzegu Sowieci zaczęli budować linię Mołotowa, której nie zdołali ukończyć; latem 1941 roku Wehrmacht przekroczył rzekę w ramach operacji Barbarossa.
Od 1944 roku górny bieg znalazł się w Ukraińskiej SRR, a odcinek północny tworzył granicę radziecko-polską. Po rozpadzie Związku Radzieckiego Bug pozostał znaczącą częścią granicy Polski z Ukrainą i z Białorusią, a od 1 maja 2004 roku – fragmentem zewnętrznej granicy Unii Europejskiej.
Bug uchodzi do rzeki Narew.
Opracowano na podstawie artykułu Bug w polskiej Wikipedii oraz jego odpowiedników w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, czeskiej, rosyjskiej, ukraińskiej (CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane, a tam gdzie różnią się od cytowanego artykułu — wartości podane w samym artykule. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Bug