| Długość | 772 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 39 420 km² |
| Średni przepływ | 154 m³/s (koło Wyszkowa) |
| Źródło | Wyżyna Podolska |
| Uchodzi do | Narwi |
Bug rodzi się na zachodniej Ukrainie, następnie rozdziela Polskę od Ukrainy i Białorusi, a ostatni odcinek pokonuje już wyłącznie przez ziemie polskie, by oddać swe wody Narwi. Wśród polskich rzek dłuższe są od niego tylko trzy. Zlewnia rozciąga się z południa na północ i obejmuje kilka regionów geologicznych i fizjograficznych; według szacunków mieszka w niej 3,6 mln ludzi.
Podział dorzecza między trzy państwa opisywany bywa niezgodnie. Według jednych danych największa część przypada Polsce – 19,4 tys. km², czyli 49,2 procent – następnie Ukrainie 10,8 tys. km² (27,4 procent), a Białorusi 9,2 tys. km² (23,3 procent). Inne zestawienie odwraca kolejność dwóch mniejszych udziałów: przy 19 239 km² i połowie całości po stronie polskiej daje Białorusi 11 400 km² (29 procent), a Ukrainie 8700 km² (22 procent). Dla części polskiej podaje się także 19 284 km², a dla ukraińskiej – 10 100 km² albo nawet 12 800 km².
Rozbieżne są też podstawowe dane liczbowe. Długość 772 km podaje zgodnie większość źródeł, ale spotyka się również wartości 774 km i 831 km. Powierzchnię dorzecza określa się najczęściej na 39 420 km², rzadziej na 39 400 km² lub 38 712 km²; podawana bywa też wartość 73 470 km², która odstaje od wszystkich pozostałych. Od 1 maja 2004 roku najdłuższy fragment biegu rzeki stanowi wschodnią granicę zewnętrzną Unii Europejskiej.
Dla części białoruskiej podaje się jeszcze inne wartości: 154 km długości biegu i 10,4 tys. km² dorzecza, przy powierzchni całej zlewni wynoszącej 39,4 tys. km². Niejednolicie określa się też długość odcinka granicznego: obok 363 km spotyka się wartość około 336 km. Odległość w linii prostej między północnym a południowym krańcem odcinka, na którym rzeka wyznacza zewnętrzną granicę Unii Europejskiej, wynosi 194 km.
Za miejsce narodzin rzeki uznaje się najczęściej Werchobuż w obwodzie lwowskim, położony w północnej części Wyżyny Podolskiej, w niskogórskim paśmie Woroniaki. Wysokość źródła podaje się jednak rozmaicie: 311 m n.p.m., około 335 m albo 345 m, przy czym tę ostatnią wartość podaje się dla źródła położonego gdzie indziej – w miejscowości Kruhiw. Ogólniej rzecz ujmując, początek rzeki leży na wschód od Lwowa.
Werchobuż to licząca 502 mieszkańców wieś w rejonie złoczowskim obwodu lwowskiego, która do 1945 roku leżała w granicach Polski, w gminie Kołtów powiatu złoczowskiego w województwie tarnopolskim. Dziewiętnastowieczny słownik geograficzny umiejscawiał ją 17 km na północny wschód od Złoczowa. Obok wspomnianych wyżej wysokości źródła podaje się także 310 m i 350 m n.p.m.
Osobliwy jest już sam początek rzeki. Bug nie zaczyna się cienką strużką z niewielkiego źródełka, lecz dość obfitym strumieniem wypływającym ze studni we wsi. Miarą tej wydajności ma być fakt, że dawniej tuż przy źródle pracował młyn wodny – wody starczało więc, by obracać ciężkie kamienie młyńskie.
Początkowo rzeka płynie na zachód. Zwrot na północ następuje krótko za Kamjanką-Buzką.
Górny bieg prowadzi przez Kotlinę Pobuża, dalej przez Wyżynę Wołyńską wraz z jej podjednostkami: Grzędą Sokalską, Kotliną Hrubieszowską i Grzędą Horodelską. Pod Horodłem zakole rzeki wyznacza styk Wyżyn Ukraińskich z Niżem Wschodniobałtycko-Białoruskim. Odcinek od Horodła po ujście Krzny przecina cztery obszary Podlasia, zaliczane do prowincji Niziny Środkowoeuropejskiej i podprowincji Nizin Środkowopolskich.
Na terytorium Ukrainy rzeka płynie przez Małe Polesie w obrębie kotliny nadbużańskiej, między pasmem sokalskim a wyżyną nadbużańską – obie te jednostki należą do Wyżyny Wołyńskiej – a także wzdłuż zachodniego skraju Niziny Poleskiej. W najogólniejszym ujęciu Bug płynie wschodnim skrajem Wyżyny Lubelskiej, a potem przez Podlasie.
Około trzech czwartych długości rzeki mieści się w przedziale wysokości od 100 do 200 m n.p.m., a spadek podaje się niejednakowo: 0,3 m albo 0,8 m na kilometr. Bug jest przy tym rzeką nizinną – ma zabagnioną terasę zalewową, starorzecza i kręte koryto – a w jego dorzeczu leży wiele jezior, w tym jeziora szackie.
Na Ukrainie rzeka płynie najpierw przez obwód lwowski, skąd kieruje się na północ, do obwodu wołyńskiego. Po stronie białoruskiej przylega do niej obwód brzeski, w Polsce zaś Bug przepływa przez województwa lubelskie, podlaskie i mazowieckie. Jest rzeką trzeciego rzędu: jej wody płyną przez Narew i Wisłę do Bałtyku, należą więc do zlewiska Oceanu Atlantyckiego.
Rzeka bierze początek na zachodnich stokach Wyżyny Podolskiej, na której leży też południowa część zlewni; zachodnia część dorzecza znajduje się w obrębie Wyżyny Lubelskiej, a północna – na nizinach Mazowsza i Podlasia. Grunty w zlewni są piaszczyste i gliniasto-piaszczyste, a w górnej części dorzecza oraz na wyżynach – gliniaste.
W środkowym biegu Bug płynie przez Polesie Brzeskie, należące do Polesia Zachodniego, oraz przez nadbużańską równinę. Dalej przepływa przez Nizinę Południowopodlaską, do której umownie zalicza się Podlaski Przełom Bugu, a na koniec przez Nizinę Środkowomazowiecką, gdzie jego dolina tworzy osobny mezoregion – Dolinę Dolnego Bugu.
Na odcinku od Gołębi do Niemirowa, liczącym 363 km, Bug oddziela Polskę od Ukrainy i Białorusi. Z tej długości 178 km przypada na granicę z Białorusią, a 185 km – na granicę z Ukrainą. W granicach Polski leży 587 km biegu rzeki, a na Ukrainę przypadają 392 km.
Z tym granicznym charakterem wiążą się dwa rekordy geograficzne. Najdalej na wschód wysunięty punkt Polski, położony na 24°09′ długości geograficznej wschodniej, leży właśnie w korycie Bugu, w zakolu rzeki we wsi Zosin. Również nad tą rzeką, kilka kilometrów od miejscowości Wysokaje w rejonie kamienieckim obwodu brzeskiego, znajduje się najdalej na zachód wysunięty punkt Białorusi.
Poniżej Brześcia rzeka zakręca łukiem w lewo i biegnie coraz bardziej na zachód, a już na terytorium polskim przez pewien czas wyznacza granicę między województwami mazowieckim i podlaskim.
W opisie doliny wyróżnia się trzy odcinki. W górnym biegu, aż po ujście Włodawki, dolina jest wyraźnie zaznaczona i ma 1 km szerokości, miejscami 2–3 km. Terasa zalewowa jest tam wąska, nieciągła i często poprzecinana starorzeczami, koryto jest kręte, a szerokość rzeki przy niskich stanach wody wynosi od 5–10 do 40–50 m. W środkowym biegu, do ujścia Muchawca, rzeka wychodzi na równinę: dolina ma 3–4 km szerokości, niska i rozległa terasa zalewowa często zlewa się z otaczającym terenem, a rzeka ma 50–75 m szerokości. W dolnym biegu dolina znów jest wyraźna i szeroka na 1–1,5 km (dla Podlaskiego Przełomu Bugu podaje się jednak szerokość od 1,5 do 4 km, a dla Doliny Dolnego Bugu – do kilku kilometrów), z wąską, często przerywaną terasą zalewową, natomiast szerokość rzeki dochodzi miejscami do 200–300 m. W okolicy Mielnika dolina przecina pas moren spiętrzonych, pozostawionych przez jedno ze zlodowaceń; wody lodowcowe odpływały stąd niegdyś na wschód.
Między Polesiem Brzeskim na wschodzie a Doliną Dolnego Bugu na zachodzie rozciąga się mezoregion Podlaski Przełom Bugu (318.91) o powierzchni 673 km², obejmujący części województw mazowieckiego, podlaskiego i lubelskiego oraz białoruskiego obwodu brzeskiego. Oddziela on Nizinę Południowopodlaską, do której umownie się go zalicza, od Niziny Północnopodlaskiej. Bug płynie tu krętym, miejscami meandrującym korytem, w dolinie szerokiej na 1,5–4 km, wciętej w polodowcowe wysoczyzny na głębokość około 20–30 m. W granicach mezoregionu leży Drohiczyn.
Dalej na zachód ciągnie się Dolina Dolnego Bugu (318.74), mezoregion Niziny Środkowomazowieckiej o powierzchni około 370 km². Jest to prawie równoleżnikowy, liczący około 60 km odcinek doliny, biegnący od okolic Małkini Górnej po Kotlinę Warszawską i Jezioro Zegrzyńskie; od północy sąsiaduje on z Międzyrzeczem Łomżyńskim i Wysoczyzną Wysokomazowiecką, a od południa – z Równiną Wołomińską. Szerokość doliny dochodzi do kilku kilometrów; obejmuje ona łąkową terasę zalewową z licznymi starorzeczami oraz piaszczystą terasę wydmową, w większości porośniętą lasem. W obrębie mezoregionu, położonego w powiatach ostrowskim, węgrowskim, wyszkowskim i wołomińskim, leżą miasta Wyszków, Łochów i Brok, a przecinają go linie kolejowe Warszawa–Białystok i Tłuszcz–Ostrołęka oraz drogi krajowe nr 8, 50 i 62.
Bug kończy bieg jako lewy dopływ Narwi, wpływając do Jeziora Zegrzyńskiego. Ujście leży przy Arciechowie, na wysokości 75 m n.p.m. (według danych przyjmujących, że rzeka uchodzi do Wisły – 70,1 m), a wysokość zwierciadła wody samego Jeziora Zegrzyńskiego określa się na 79 m n.p.m. W innym ujęciu obie rzeki łączą się pod Serockiem, kilka kilometrów powyżej sztucznego jeziora; przed spiętrzeniem wód Bug uchodził wprost do Narwi. Rozbieżna jest też data powstania zbiornika, zbudowanego wraz z zespołem hydroenergetycznym: podaje się rok 1962 albo 1963.
Obok Arciechowa jako miejsce ujścia wymienia się także wieś Cupel. Przy Serocku, gdzie Bug dopływa do Narwi, bywa widoczne mieszanie się wód obu rzek. Sprawa ujścia przez długi czas budziła dyskusje, ponieważ u zbiegu Bugu, Narwi i Wisły wykształcił się zawiły labirynt odnóg i zakoli; aby uniknąć tej dwuznaczności, niektóre źródła za dopływ Wisły uznają wspólną rzekę – Bugo-Narew. Używano także nazw Narwio-Bug (Narwiobug) i Narwo-Bug (Narwobug).
Z powstaniem zbiornika zbiegła się zmiana hierarchii obu rzek. Do 1962 roku przyjmowano, że to Narew jest dopływem Bugu. Według jednych danych w miejscu połączenia większy przepływ średni ma Bug (dla Narwi w Zambskach Kościelnych podaje się 140 m³/s), według innych Bug uważano za główny dopływ Wisły, ponieważ jest dłuższy od Narwi, choć to Narew jest znacznie zasobniejsza w wodę. Odcinek Narwi od zbiegu rzek do Wisły bywał nazywany Bugo-Narwią, a nazwę tę zniósł akt premiera z 27 grudnia 1962 roku, wydany wkrótce po ukończeniu Jeziora Zegrzyńskiego.
Według innych danych nazwę Bugo-Narew ostatecznie zniesiono zarządzeniem prezesa Rady Ministrów w 1963 roku. Obecnie właściwą nazwą cieku łączącego Jezioro Zegrzyńskie z Wisłą jest Narew, a Bug uznaje się za jej lewy dopływ.
Jezioro Zegrzyńskie, którego budowę rozpoczęto w 1958 roku, stanowi najniższy stopień zaplanowanej na Bugu kaskady zbiorników, które miały udostępnić rzekę żegludze; od budowy dalszych stopni ostatecznie odstąpiono. Zbiornik powstał po przegrodzeniu Narwi zaporą w Dębem, na której zbudowano elektrownię wodną o mocy 20 MW. Przy jego budowie usypano około 60 km wałów, co zmniejszyło zagrożenie powodziowe w dolnym biegu Bugu i Narwi. Akwen ma 30,3 km² powierzchni i 94,3 mln m³ pojemności; z Wisłą łączy go Kanał Żerański.
Jeden z wykazów wymienia z lewej strony Pełtew, Sołokiję, Huczwę, Uherkę, Włodawkę, Krznę i Liwiec, a z prawej – Ług, Muchawiec, Leśną, Nurzec i Brok.
Inny wykaz jest szerszy. Po prawej stronie dopisuje Pulwę, a Ratę umieszcza wśród dopływów lewych, obok Złoczówki. Wśród prawych dopływów Bugu wymienia nawet Narew.
Najbardziej szczegółowy wykaz jest jeszcze obszerniejszy. Z prawej wylicza Sołotwynę, Rokitną, Chołojiwkę, Biłyj Stik, Spasiwkę, Studziankę, Ług, Zołotuchę, Neretwę, Muchawiec, Pituszok, Topkyj, Iziwkę, Hapę, Bystriak, Leśną i Nurzec, z lewej – Złoczówkę, Pełtew, Kamjankę, Ratę, Sołokiję, Warężankę, Sebecziwkę, Huczwę, Uherkę, Krznę i Liwiec. We wszystkich tych wykazach pojawiają się Pełtew jako dopływ lewy i Ług jako prawy.
Do lewych dopływów zalicza się również Udal, Bukową, Wełniankę, Toczną, Cetynię i Grabar, a także Kałamankę; wśród prawych wymienia się ponadto Kapajówkę. Listę cieków uchodzących do Bugu uzupełniają m.in. Buczynka, Fiszor, Kołodziejka, Czyżówka, Sarenka i Pukawka. Przyporządkowanie do stron bywa niejednolite: w jednym z zestawień Sołokija figuruje wśród dopływów prawych, w pozostałych – wśród lewych.
Muchawiec, prawostronny dopływ płynący przez Białoruś, ma około 113 km długości, dorzecze o powierzchni 6350 km² i średni przepływ 33,6 m³/s. Bierze początek w Prużanie, gdzie łączą się rzeka Mucha i kanał Wiec, następnie płynie przez Polesie – m.in. przez Kobryń, Żabinkę i Brześć – i uchodzi do Bugu poniżej twierdzy brzeskiej.
Z lewej strony uchodzi do Bugu Krzna, licząca 120 km długości, z dorzeczem o powierzchni 3353 km² i średnim przepływem 10,5 m³/s w pobliżu ujścia. Jej ujście leży w Szwajcarii Podlaskiej, na północny wschód od wsi Neple i na północny zachód od Terespola; stany wody w dolnym biegu Krzny silnie zależą od Bugu, a maksymalna amplituda ich wahań wynosi tam 3,3 m. Lewym dopływem jest również Liwiec, liczący około 142 km (dokładnie 142,16 km) długości, z dorzeczem o powierzchni 2780 km²; jego średni przepływ w Łochowie wynosi 10,5 m³/s. Uchodzi koło Kamieńczyka, 4 km od Wyszkowa, a rzędna jego ujścia to 84 m n.p.m. Rzeka ta wyznacza południową granicę historycznego Podlasia.
Prawobrzeżny Nurzec ma 100,2 km długości i dorzecze o powierzchni 2102 km², obejmujące głównie Równinę Bielską, a częściowo także Wysoczyznę Wysokomazowiecką i Wysoczyznę Drohiczyńską. Do Bugu wpada w pobliżu wsi Wojtkowice-Dady, mniej więcej 10 km na południowy zachód od Ciechanowca, na wysokości 105,4 m n.p.m. Lewobrzeżna Huczwa uchodzi do Bugu w Gródku w powiecie hrubieszowskim, na wysokości 175,7 m n.p.m. Ma ona 79 km długości i dorzecze o powierzchni 1394,3 km², a ilość wody, jaką wnosi do Bugu, szacuje się na 4 m³/s.
Na ukraińskim odcinku rzeka mija Sasiw, Busk, Kamjankę-Buzką, Dobrotwir, Sosniwkę, Szeptycki i Sokal w obwodzie lwowskim, a dalej Ustyłuh w obwodzie wołyńskim. Po stronie białoruskiej nad rzeką leży Brześć, gdzie najpóźniej w X wieku istniał już znaczny gród słowiański. Z miast polskich nad Bugiem leżą m.in. Włodawa, Terespol, Drohiczyn i Wyszków.
W kolejności od źródeł ku ujściu nad rzeką leżą m.in. ukraińskie miasta Szeptycki i Sokal. Dalej Bug mija Kryłów, Strzyżów i Zosin, potem Horodło, Dubienkę i Dorohusk, następnie Świerże, Wolę Uhruską, Zbereże i Orchówek, a za nimi Włodawę, Michalków, Murawiec i Kuzawkę; niżej leżą Sławatycze, Kodeń, Żuki oraz Terespol. Poniżej Brześcia położone są Neple, Krzyczew, Pratulin i Niemirów, a między Niemirowem a Gnojnem Bug przestaje być rzeką graniczną.
W dalszym biegu nad Bugiem leżą Gnojno, Serpelice i Mielnik, następnie Kózki, Drohiczyn, Granne i Nur, potem Zuzela, Małkinia Górna, Brok i Brańszczyk, dalej Kamieńczyk i Wyszków, a na końcu Barcice, Popowo Kościelne, Kania Polska, Kuligów i Arciechów. W Kuligowie rzeka tworzy rozlewiska.
Nad rzeką leżą również przejścia graniczne. Na granicy z Białorusią wymienia się m.in. Kozłowicze–Kukuryki, Brześć–Terespol i Domaczewo–Sławatycze, a na granicy z Ukrainą – Jagodzin–Dorohusk oraz Ustyłuh–Hrubieszów.
Wiosną topniejący śnieg podnosi stany wody do maksimum roku, po czym według jednych danych zaczyna się okres niżówki ciągnący się aż do października albo połowy listopada; według innych niżówka jest krótka i przerywana. Latem zdarzają się gwałtowne wezbrania w górnej części zlewni, gdzie ukształtowanie terenu sprzyja szybkiemu spływowi. Jesienne przybory według jednych danych są niewielkie, a w niektórych latach nie występują w ogóle; według innych jesienią mogą się zdarzać nagłe wezbrania wywołane deszczami. Najwyższe stany przypadają na marzec i kwiecień, a najniższe zwykle na wrzesień.
Na wiosnę przypada 30–35 procent rocznego odpływu, a na okres letnio-jesienny – 45–50 procent. Wezbranie roztopowe trwa od jednego do dwóch miesięcy i zaczyna się zwykle na początku marca, a jego najwyższy stan wynosi od 3 do 6 m. W górnym biegu wezbrania opadowe bywają wyższe od roztopowych. Latem i jesienią obserwuje się wezbrania deszczowe, zimą zaś mieszane, wywoływane zarówno przez topnienie śniegu w czasie odwilży, jak i przez deszcze.
Rzeka zamarza pod koniec grudnia, a lód puszcza w drugiej połowie marca lub – według innych danych – utrzymuje się do końca tego miesiąca. Odwilże potrafią wywoływać wezbrania, a przejściowe ruszenie lodu niekiedy powoduje zatory, które podnoszą zwierciadło wody do dwóch metrów; wynikające z tego stany są mało stabilne właśnie z powodu niepewnej pokrywy lodowej.
Średni przepływ rośnie wzdłuż biegu rzeki. Przy wsi Sasiw średnia roczna wynosi zaledwie 1,12 m³/s, przy Sokalu już 29,5 m³/s, a w umownym przekroju na styku granic Ukrainy, Polski i Białorusi ukraińscy hydrolodzy wyliczyli 52,3 m³/s. Dla dolnego biegu podaje się wartości zbliżone, choć nie identyczne: 154 m³/s w Wyszkowie, 158 m³/s oraz 157 m³/s.
Według innych danych średni roczny przepływ na granicy Ukrainy z Białorusią wynosi około 50 m³/s, w miejscu, gdzie rzeka opuszcza terytorium Białorusi – 100 m³/s, a pod Wyszkowem – 127 m³/s, czyli mniej, niż podano wyżej dla Wyszkowa. Przy ujściu do Narwi średni przepływ określa się na 155 m³/s; podawany jest też średni roczny odpływ wynoszący 108 m³/s.
Po stronie białoruskiej znaczące powodzie odnotowano w latach 1958, 1962, 1967, 1971 i 1974. Największe wezbranie roztopowe przyniósł jednak rok 1979. Maksymalny przepływ wyniósł wtedy 24 marca 19,1 m³/s przy wsi Czersk, 31 marca – 166 m³/s w pobliżu wsi Tiuchynicze na rzece Leśnej, a 1 kwietnia – 269 m³/s pod Brześciem.
Podobny przebieg miała powódź z 1999 roku, kiedy odpływ wiosenny od marca do maja przekroczył średnią roczną o niemal połowę – dokładnie o 48 procent. Było to zarazem ostatnie wielkie wezbranie po stronie białoruskiej; w Polsce i na Ukrainie rzeka wystąpiła z brzegów po raz ostatni w 2010 roku.
Mineralizacja wód zmienia się z porami roku i jest najniższa wtedy, gdy wody jest najwięcej. W czasie wiosennego wezbrania wynosi średnio 497 mg/dm³, przy niżówce letnio-jesiennej 518 mg/dm³, a przy zimowej 573 mg/dm³. Średnioroczny odpływ jonowy niesiony Bugiem z terytorium Ukrainy oszacowano na 793,5 tys. ton; 58 procent tego ładunku przypada na wiosenne wezbranie, 26 procent na niżówkę letnio-jesienną, a 16 procent na zimową.
Badania granicznego odcinka o długości 363 km, przeprowadzone w 2005 roku, wykazały, że cała woda mieściła się w IV i V klasie jakości, przy czym stan słaby dotyczył 92 procent, a zły – pozostałych 8 procent.
Ocena z lat 2010–2012 objęła odcinek od Kryłowa, czyli od pierwszego punktu pomiarowego po wpłynięciu rzeki z Ukrainy. Do Dorohuska stan ekologiczny był słaby i odpowiadał IV klasie, do Terespola poprawiał się do umiarkowanego – III klasy – po czym znowu pogarszał się do słabego. W 2016 roku jako przyczynę takiego stanu wskazano niedostateczną współpracę międzynarodową.
Osobnym epizodem była katastrofa ekologiczna, która w 2009 roku dotknęła Bug i Narew. Z obu rzek wyłowiono wtedy 200 ton śniętych ryb.
Do poprawy jakości wody w Jeziorze Zegrzyńskim, do którego uchodzi rzeka, przyczyniła się budowa kilku oczyszczalni ścieków nad Bugiem, Narwią i ich dopływami.
Dolina Bugu wyróżnia się dużą różnorodnością siedlisk, a wraz z nią – gatunków. Na odcinku od Gołębi do Terespola stwierdzono około tysiąca gatunków roślin naczyniowych.
Różnorodna jest również fauna. Motyli dziennych naliczono tu prawie sto gatunków, czyli około 70 procent wszystkich występujących w Polsce. Ryb stwierdzono 44 gatunki, co odpowiada 57 procentom krajowej listy, a ptaków lęgowych oraz prawdopodobnie lęgowych – 158 gatunków, czyli 69 procent.
Do ichtiofauny dolnego Bugu należy sapa – ryba, która w połowie lat 80. XX wieku dotarła do Polski z dopływów Morza Czarnego. W dolnym odcinku rzeki stwierdzono ją w 1997 roku; poza nim występuje w kraju tylko w Jeziorze Zegrzyńskim, gdzie znaleziono ją w 1989 roku, oraz w Zbiorniku Włocławskim.
Część doliny objęto ochroną: w gminach leżących nad rzeką od Włodawy po Mircze formy ochrony przyrody obejmują 37,6 procent powierzchni.
Dolinę Bugu obejmują ochroną m.in. dwa parki krajobrazowe. Pierwszy z nich, Nadbużański Park Krajobrazowy, należy do największych parków krajobrazowych w Polsce; pomysł jego utworzenia narodził się w 1976 roku, a autorem tego pomysłu był Lechosław Herz. Pierwszą część parku powołano 30 września 1993 roku rozporządzeniem wojewody siedleckiego, a później park kilkakrotnie powiększano. Po reformie administracyjnej znalazł się w województwie mazowieckim; po powiększeniu w 2002 roku zajmuje 741,36 km², a jego otulina – 395,35 km². Składa się z jednego rozległego i trzech mniejszych, oddzielnych fragmentów, które obejmują lewobrzeżną część Doliny Dolnego Bugu od ujścia Tocznej po ujście Liwca, odcinki dolin dolnej Narwi i Liwca oraz lasy Puszczy Białej, Borów Łochowskich i Lasów Ceranowskich.
Wśród celów ochrony parku wymienia się zachowanie swobodnie meandrującego nizinnego Bugu wraz z doliną obfitującą w starorzecza i odnogi, a także wysokich skarp erozyjnych na krawędziach wysoczyzn otaczających Bug i Narew oraz terasy nadzalewowej z licznymi wydmami parabolicznymi. W parku znajduje się 14 rezerwatów przyrody, a w jego otulinie – dwa kolejne; w Dolinie Dolnego Bugu leżą m.in. rezerwaty Czaplowizna i Jegiel. Wśród szlaków pieszych parku jest Szlak Doliną Bugu, wiodący z Knychówka przez Treblinkę do Łochowa.
Drugi park, Park Krajobrazowy Podlaski Przełom Bugu, utworzono w 1994 roku we wschodniej części mezoregionu o tej samej nazwie, na lewym brzegu Bugu; leży on w województwach lubelskim i mazowieckim. Obejmuje 30 904 ha, z czego 15 511 ha przypada na województwo lubelskie, a 15 393 ha – na mazowieckie; otulina liczy 17 131 ha. Stwierdzono w nim ponad 760 gatunków roślin, w tym 22 objęte ochroną gatunkową, oraz 141 gatunków ptaków. Głównym walorem przyrodniczym parku jest nieuregulowany, meandrujący Bug, a krajobraz urozmaicają niskie, łagodne wzgórza pozostawione przez ostatnie zlodowacenie. Do rezerwatów parku należą m.in. Szwajcaria Podlaska, Kózki, Mierzwice, Stary Las, Toczna i Zabuże, a przez jego teren prowadzi znakowany na czerwono Nadbużański Szlak Pieszy.
W lwowskiej części dorzecza działa siedem zbiorników o łącznej pojemności 31,4 mln m³. Największe z nich to zbiornik dobrotwirski, mieszczący 14,8 mln m³, oraz sokalski o pojemności 4,92 mln m³. W dolnym biegu rzeki leży Jezioro Zegrzyńskie; w niektórych zestawieniach jest to jedyny zbiornik wymieniony na biegu Bugu.
Zbiornik dobrotwirski znajduje się na Bugu w pobliżu Dobrotwiru, w rejonie szeptyckim obwodu lwowskiego; zbudowano go w 1959 roku, a napełniono w 1961 roku. Jest to zbiornik utworzony w korycie rzeki, o sezonowej regulacji odpływu; ma 13 km długości i najwyżej 0,75 km szerokości, powierzchnię 6,96 km², średnią głębokość 2,13 m i największą 4 m, a położony jest na wysokości 202 m n.p.m. Jego pojemność całkowitą podaje się także jako 14,65 mln m³, z czego 12,4 mln m³ przypada na pojemność użytkową. Głównym użytkownikiem wody jest elektrownia cieplna w Dobrotwirze, która wykorzystuje zbiornik do chłodzenia wody obiegowej i do innych celów technologicznych.
Bug jest ogniwem szlaku wodnego łączącego dwa morza. Kanał Królewski, którego budowę według jednych źródeł rozpoczęto w 1786 roku i prowadzono w XIX wieku, spina go przez Prypeć z Dnieprem. W ujęciu żeglugowym dolny bieg między ujściem a Brześciem, gdzie rzeka rozdziela Polskę i Białoruś, należy do systemu dróg wodnych prowadzącego z Bałtyku nad Morze Czarne. Ogniwem łączącym dorzecza Wisły i Dniepru jest krótki dopływ Muchawiec pod Brześciem, a dalej ten sam kanał, nazywany dziś Kanałem Dniepr–Bug, prowadzący na wschód przez główny dział wodny Europy. Tą drogą dociera się do Piny, dopływu Prypeci w dorzeczu Dniepru.
Zasięg żeglugi bywa opisywany różnie. Polska klasyfikacja śródlądowych dróg wodnych, wprowadzona rozporządzeniem Rady Ministrów w 2002 roku, przyznaje Bugowi klasę Ia i uznaje za szlak wodny odcinek od ujścia Muchawca do ujścia rzeki do Narwi. Według innych danych transport wodny jest możliwy do 315 km od ujścia, według jeszcze innych – do Brześcia.
Kanał Dniepr–Bug, dawniej zwany Królewskim, to kanał żeglowny o długości 92,8 km, położony w białoruskim obwodzie brzeskim. Zaczyna się w Kobryniu na Muchawcu, a kończy w miejscowości Dubaje na Pinie, 29 km od Pińska. Łączy Wisłę, do której prowadzą Muchawiec i Bug, z Dnieprem, do którego prowadzą Pina i Prypeć, a tym samym Bałtyk z Morzem Czarnym. Budowę kanału datuje się także inaczej: zasadniczą jego część wzniesiono w latach 1775–1784, za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego, a rozbudowy dokonano w latach 1846–1848.
Inicjatorem budowy był Michał Ogiński, a prace prowadził jego przyjaciel i powiernik Mateusz Butrymowicz. Według tego ujęcia wiosną 1784 roku, po zakończeniu robót, Butrymowicz wyprawił do Warszawy flotyllę statków z poleskimi towarami, m.in. miodem, woskiem, suszonymi rybami i grzybami, kaszą jęczmienną oraz łojem wołowym. We wrześniu tego roku król osobiście otworzył kanał dla żeglugi; wtedy też nadano mu nazwę Kanał Królewski.
W latach 1929–1939 kanał był stopniowo remontowany; zniszczony podczas II wojny światowej, został następnie odbudowany. Wchodzi w skład śródlądowej drogi wodnej E40, która prowadzi z Gdańska Wisłą, następnie – nieustaloną dotąd trasą – na Bug, a dalej Piną, Prypecią i Dnieprem do Limanu Dnieprzańsko-Buskiego. Obecnie kanał ma przede wszystkim znaczenie turystyczne.
Drogą wodną Bug łączy się też z Czarną Hańczą, dopływem Niemna – przez Narew, jej dopływ Biebrzę, Nettę i Kanał Augustowski. Żeglowny jest dolny bieg rzeki, a w Brześciu znajduje się port.
Nazwa rzeki należy do substratu językowego, czyli Lechici przejęli ją od ludności, która zamieszkiwała dorzecze przed nimi. W dawnych latopisach pojawia się ona obok etnonimu Bużanie.
Szczegółowe objaśnienie etymologii przedstawił Zbigniew Gołąb. Słowiański hydronim w postaci *bugъ lub *buga wyprowadza on z praindoeuropejskiego rdzenia czasownikowego *bheug-, oznaczającego zginanie, obracanie i oddalanie się, a pierwotne znaczenie nazwy miało dotyczyć zakola rzecznego. Jako wyrazy pochodne od tego rdzenia przywołuje rosyjskie búga „niskie, zarośnięte krzewami brzegi rzeki”, polskie bugaj „zarośla albo lasek w dolinie rzecznej lub na stromym brzegu” oraz łotewskie bauga „podmokłe miejsce nad rzeką”.
Inne objaśnienie idzie tym samym tropem, lecz dodaje drugi krąg znaczeń. Obok praindoeuropejskiego *bheug(h) i prasłowiańskiego *bъgati „wyginać, zakręcać” wskazuje rdzeń *bag- // *bog- // *bug- o zrekonstruowanym znaczeniu „zatopione miejsce, nurt, potok”, spokrewniony z prasłowiańskim *bag-no. Nazwa miałaby więc opisywać hydrokrajobraz rzeki: mnóstwo zakrętów i miejsc zabagnionych.
Jeden z badaczy stanowczo rozgranicza nazwy Bugu i Bohu, czyli Bugu Południowego, uznając je za etymologicznie różne. Nazwę Bohu łączy ze słowem bieg w znaczeniu „płynięcie” i z niemieckim Bach „strumień”, przywołując też wyrazy oznaczające bagno, natomiast nazwę Bugu uważa za bałtosłowiańską i wywodzi z przypuszczalnego rdzenia boug „odchylam się, wyginam się”.
Brak zadowalającej etymologii otworzył pole do bezpodstawnych domysłów: wskrzeszono naiwną średniowieczną etymologię od gockiego wyrazu oznaczającego pierścień, a nazwę zestawiano z litewskim bangus „straszny” albo z łacińskim fugio „biegnę”. Według innej propozycji rdzeń mógł znaczyć tyle co „wygięcie, zakole rzeki”, a tkwiłby on również w duńskim i niemieckim buchtig „kręty”. Jeden z autorów, zestawiwszy różne wersje, doszedł do wniosku, że pochodzenie nazwy pozostaje niejasne.
Współczesne określenie „Zachodni Bug”, wskazujące na położenie rzeki w zachodniej części Ukrainy, ma być natomiast skutkiem pomyłki. Na początku XX wieku rosyjski geolog W. D. Łaskariew, badając Prawobrzeżną Ukrainę, zauważył dwie rzeki noszące – jak mu się zdawało – tę samą nazwę. Zachodnia rzeczywiście nazywała się Bug, południowa nosiła jednak nazwę Boh. Łaskariew nie dostrzegł tej różnicy i naniósł obie rzeki na mapę jako Bug Zachodni i Bug Południowy.
Alegorię Bugu przedstawia posąg na tarasie przed pałacem Na Wyspie w Łazienkach Królewskich w Warszawie.
Osadnictwo słowiańskie nad Bugiem sięga VII wieku. W IX wieku wzmiankowani są Bużanie, pod rokiem 907 – Dulebowie, a najpóźniej w X stuleciu w Brześciu stanął większy gród. W 981 roku obszar ten niemal w całości wszedł w skład Rusi Kijowskiej; powstały grody w Busku i Drohiczynie, a ziemie te należały przeważnie do księstwa wołyńskiego. W XII wieku przez krótki czas istniały odrębne księstwa w Brześciu i Busku.
W 1340 roku większość tego terytorium przeszła pod panowanie Królestwa Polskiego, a w 1569 roku znalazła się w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Rozbiory podzieliły je: w 1772 roku część południową wcielono do monarchii habsburskiej jako fragment Galicji, a północ z Brześciem trafiła do Imperium Rosyjskiego. Po trzecim rozbiorze w 1795 roku Bug stał się częścią granicy rozdzielającej ziemie zajęte przez Austrię, Rosję i Prusy.
W XIX i na początku XX wieku rzeka pozostała linią podziału politycznego. Wyznaczała południową połowę wschodniej granicy Księstwa Warszawskiego w latach 1809–1815, a w 1812 roku także granicę z ziemiami administrowanymi przez Komisję Rządu Tymczasowego Wielkiego Księstwa Litewskiego, następnie część granicy Królestwa Polskiego z właściwą Rosją w latach 1815–1867, dalej Kraju Nadwiślańskiego z Rosją w latach 1867–1913, a w latach 1917–1918 – Królestwa Regencyjnego z Białoruską Republiką Ludową. Tradycyjnie, między innymi w ujęciu twórców linii Curzona, Bug uznawano za etnograficzną granicę między Wschodem a Zachodem oraz między ludnością prawosławną – Ukraińcami i Białorusinami – a katolickimi Polakami, przy czym Podlasie pozostawało pograniczem, gdzie te żywioły się przenikały.
Po wojnie polsko-sowieckiej z lat 1919–1921 ziemie nadbużańskie należały do Rzeczypospolitej. Od jesieni 1939 roku granica interesów uzgodniona w pakcie Hitler–Stalin przebiegała po Bugu, a układ z 28 września 1939 roku uczynił z rzeki część linii rozdzielającej strefy Wehrmachtu i Armii Czerwonej. Na prawym brzegu Sowieci zaczęli budować linię Mołotowa, której nie zdołali ukończyć; latem 1941 roku Wehrmacht przekroczył rzekę w ramach operacji „Barbarossa”.
Od 1944 roku górny bieg znalazł się w Ukraińskiej SRR, a odcinek północny tworzył granicę radziecko-polską. Po rozpadzie Związku Radzieckiego Bug pozostał znaczącą częścią granicy Polski z Ukrainą i z Białorusią, a od 1 maja 2004 roku – fragmentem zewnętrznej granicy Unii Europejskiej.
Bug uchodzi do Narwi.
Opracowano na podstawie artykułu Bug w polskiej Wikipedii oraz odpowiadających mu artykułów w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, czeskiej, rosyjskiej, ukraińskiej, białoruskiej, litewskiej; wykorzystano także artykuły: Jezioro Zegrzyńskie, Podlaski Przełom Bugu, Dolina Dolnego Bugu, Kanał Dniepr-Bug, Bugonarew, Werchobuż, Muchawiec (dopływ Bugu), Nadbużański Park Krajobrazowy, Park Krajobrazowy Podlaski Przełom Bugu, Pałac Na Wyspie, Krzna, Liwiec, Nurzec (rzeka), Huczwa, Добротвірське водосховище (Wikipedia w wersji ukraińskiej), Komisja Rządu Tymczasowego Wielkiego Księstwa Litewskiego, Geografia Polski (licencja CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane, a tam, gdzie różnią się od cytowanego artykułu, wartości podane w samym artykule. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Bug