| Długość | 484 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 75 200 km² |
| Średni przepływ | 320 m³/s |
| Uchodzi do | Wisła |
Do 1962 roku hydrografia traktowała Narew jako prawy dopływ Bugu, a wspólny odcinek poniżej połączenia obu rzek nosił kilka nazw naraz: Bugonarew, Bugo-Narew, Narwio-Bug, Narwo-Bug, Narwiobug i Narwobug. Zarządzenie prezesa Rady Ministrów z 27 grudnia 1962 roku, wydane przez Józefa Cyrankiewicza i ogłoszone w Monitorze Polskim z 1963 roku, zniosło nazwę Bugonarew. Odtąd Bug figuruje w polskim systemie jako lewy dopływ Narwi, sama zaś Narew — jako prawy dopływ Wisły.
Bezpośrednim tłem zmiany było spiętrzenie wód w Jeziorze Zegrzyńskim, powstałym w tym samym roku i zajmującym 33 km². Po zalaniu doliny to Narew zaczęła sprawiać wrażenie rzeki ważniejszej — dzięki szerszej dolinie i temu, że jej kierunek płynięcia pozostaje w tym miejscu stały.
Pomiary mówią jednak co innego. Bug jest w miejscu połączenia około półtora raza dłuższy i odwadnia obszar mniej więcej o dwie piąte większy, a jego przepływ jest nieco wyższy. Zestawienie niemieckie przypisuje Narwi 146 m³/s, 28 856 km² zlewni i 438 km długości, Bugowi zaś 158 m³/s, 39 420 km² i 772 km. Opis angielski porównuje wodowskazy oddalone o mniej więcej dwadzieścia pięć kilometrów od zbiegu rzek: Wyszków dla Bugu i Pułtusk dla Narwi.
Skutki tej decyzji były rachunkowe. Wersja ukraińska odnotowuje, że Narew awansowała z dopływu drugiego rzędu na dopływ rzędu pierwszego, a Bugowi, zdegradowanemu do roli dopływu Narwi, radykalnie zmniejszono przypisywaną powierzchnię dorzecza — z przyjmowanych wcześniej 73 470 km² do 39 420 km². Nazwa Bugonarew nie zniknęła zresztą z użycia: opis angielski zaznacza, że w niektórych okolicach, zwłaszcza wśród mieszkańców Pułtuska, wciąż się ją stosuje. Rosyjska wersja idzie dalej i po dziś dzień określa Narew jako prawy dopływ Bugu Zachodniego, a nazwą Bugonarew opatruje odcinek łączący Jezioro Zegrzyńskie z Wisłą.
Na tle całego systemu Wisły ciąg Bug – Narew – Wisła okazuje się najdłuższą drogą odpływu, jaką w nim można wytyczyć: liczy 1213 km, podczas gdy sama Wisła mierzy 1048 km.
Rzeka zaczyna się poza granicami Polski, w lasach Puszczy Białowieskiej na Białorusi, na wysokości 159 m n.p.m. Opis czeski umiejscawia źródła w północno-wschodniej części puszczy, w rejonie noszącym nazwę Dzikiego Bagna, a niemiecki wskazuje położenie na północ od Brześcia.
Co do jednostki administracyjnej relacje się rozchodzą. Wersja czeska mówi o obwodzie brzeskim, wersja angielska umieszcza białoruski odcinek w obwodzie grodzieńskim. Polski wykaz miejscowości nadrzecznych zaczyna się od Białorusi, rejonu prużańskiego w obwodzie brzeskim, i wymienia tam Kliepacze.
Z 484 km całkowitej długości na Polskę przypada 448 km, reszta zaś na Białoruś. Tylko jednokilometrowy fragment nurtu wyznacza granicę polsko-białoruską. Naturalne położenie zlewni opisano po niemiecku jako strefę przejściową między Niżem Wschodnioeuropejskim a Niżem Środkowoeuropejskim; wersja angielska lokalizuje bieg w obrębie Wysoczyzn Podlasko-Białoruskich oraz województw podlaskiego i mazowieckiego.
Zaraz po przekroczeniu granicy wody rozlewają się, tworząc Jezioro Siemianowskie. Poniżej, od zapory w Bondarach, rzeka odzyskuje charakter cieku i zachowuje go już nieprzerwanie aż do Jeziora Zegrzyńskiego.
Podlaski odcinek prowadzi przez szereg niewielkich miejscowości, wymienianych w kolejności biegu. Po Siemianówce i Bondarach pojawiają się wieś Narew, Kaniuki, Czerewki i Strabla, następnie Suraż, Łapy i Uhowo, dalej Topilec, Kurowo — gdzie mieści się siedziba Narwiańskiego Parku Narodowego — oraz Waniewo, Choroszcz, Góra, Tykocin i Zajki. Za nimi leżą Góra Strękowa i Łaś-Toczyłowo, a potem Wierciszewo, przy którym uchodzi Biebrza.
Wersja czeska wylicza z tego odcinka jako główne ośrodki Suraż, Uhowo, Łapy, Tykocin i Wiznę, po czym prowadzi rzekę dalej ku Łomży i Nowogrodowi.
Najbardziej wyróżniającą cechą Narwi jest anastomozowanie, czyli równoczesne płynięcie kilkoma korytami. Opis polski uznaje ją pod tym względem za jedyną taką rzekę w Europie i jedną z niewielu na świecie. Niemiecki formułuje to ostrożniej — mówi o jednej z ostatnich zachowanych rzek anastomozujących kontynentu — angielski zaś używa innego pojęcia i zalicza ją do nielicznych europejskich rzek roztokowych, tłumacząc nazwę przez podobieństwo splecionych koryt do zaplecionych włosów.
Silne meandrowanie idzie w parze z licznymi starorzeczami i bocznymi ramionami, które towarzyszą głównemu nurtowi. Sama dolina, jak podaje opis czeski, ma charakter zalesionej, w większości błotnistej i bagiennej równiny, przez którą rzeka płynie często kilkoma równorzędnymi korytami.
Bieg zmienia kierunki w sposób wyraźny i wielokrotny, wykorzystując przy tym pradoliny i szerokie rynny roztopowe, ukształtowane na przedpolu lądolodu ostatniego zlodowacenia. Rzeka pozostaje typowo nizinna: tworzy rozległe bagna, błota i torfowiska, a wersja ukraińska podkreśla, że dolina jest w wielu miejscach zabagniona.
Opis niemiecki odnotowuje, że jeszcze przed kilku laty w dolinie gniazdowało — i to w dużym zagęszczeniu — sto pięćdziesiąt jeden gatunków ptaków.
Jako przykłady wymienia gatunki związane z szuwarami i mokradłami: kropiatkę, zielonkę, wodnika, bąka, bączka, podróżniczka oraz brzęczkę.
Turystyczne wykorzystanie tego bogactwa sygnalizuje wersja angielska, wskazując obserwację ptaków jako formę ruchu przyrodniczego w Narwiańskim Parku Narodowym.
Ochronę doliny górnego biegu rozpoczęto w 1985 roku, powołując wtedy park krajobrazowy. Jego fragment od 1996 roku wchodzi w skład parku narodowego. Zasięg ochrony parkowej opisy polski i rosyjski wyznaczają odcinkiem od Suraża do Rzędzian.
Wzdłuż dalszego biegu rzeka styka się z kolejnymi obszarami chronionymi. Przy ujściu Biebrzy w Wierciszewie sąsiaduje z Biebrzańskim Parkiem Narodowym, w rejonie Bronowa — z Łomżyńskim Parkiem Krajobrazowym Doliny Narwi, a w okolicy Łubienicy z Nadbużańskim Parkiem Krajobrazowym.
W dolnym biegu przyroda ustępuje miejsca gospodarce wodnej: rzeka zostaje spiętrzona zaporą w Dębem, tworząc Jezioro Zegrzyńskie. Opis czeski dodaje, że przy Dębem znajduje się nie tylko zapora, ale i elektrownia wodna.
Za Wierciszewem, gdzie dołącza Biebrza, rzeka mija Wiznę, Czarnocin i Piątnicę Poduchowną, po czym dociera do Łomży. Poniżej miasta leżą Stara Łomża nad Rzeką i Siemień Nadrzeczny, dalej Chludnie, a następnie Nowogród, przy którym uchodzi Pisa.
Kolejne miejscowości to Gontarze i Nowosiedliny, po których rzeka wkracza na Mazowsze. Na tym odcinku mija Łęg Starościński i Łęg Przedmiejski, Laskowiec, a potem Ostrołękę — jedyne większe miasto tej części biegu. Za nią pojawiają się Olszewo-Borki, Dzbenin, Różan, Ostrykół Dworski i Nowe Łachy.
Wersja rosyjska odnotowuje dla tego odcinka osobny pomiar: średni wieloletni przepływ w biegu środkowym, mierzony przy Ostrołęce, wynosi 111 m³/s.
Poniżej Nowego Lubiela rzeka mija Zambski Kościelne, gdzie znajduje się wodowskaz przywoływany w opisach hydrologicznych, a następnie Pułtusk, Łubienicę i Stawinogę. W Arciechowie, w rejonie radzymińskim, dołącza do niej Bug — i tam właśnie zaczyna się Jezioro Zegrzyńskie.
Nad zbiornikiem i poniżej niego leżą Serock, Jadwisin, Nieporęt — gdzie uchodzi Kanał Żerański — oraz Dębe z zaporą piętrzącą i Topolina. Ostatnią wymienianą miejscowością przed ujściem jest Stare Orzechowo w gminie Pomiechówek.
Od Jeziora Zegrzyńskiego do Wisły pozostają dwadzieścia dwa kilometry. Rzeka kończy bieg w Nowym Dworze Mazowieckim, na wysokości 67 m n.p.m.; opis niemiecki precyzuje, że wpada do Wisły od wschodu, na północ od Warszawy, tuż po połączeniu z Bugiem, który w tym punkcie jest większy. Wersje czeska i ukraińska wymieniają w tym miejscu także Modlin.
Zestawienie dopływów uporządkowane od źródeł otwierają cieki jeszcze białoruskie — Czoło w Puszczy Białowieskiej — po czym po polskiej stronie granicy pojawia się Bierieżanka. Do Zalewu Siemianówka wpada Siemianówka, a poniżej zapory kolejno Narewka, uchodząca przy Bieńdziudze i wymieniana jako dopływ lewy, oraz Olszanka, Ruda, Małynka i Rudnia.
Za Kaniukami dołącza Czarna, potem Łoknica, a przy Czerewkach — Orlanka, płynąca przez Mieńkę. Pod Strablą wpada Strabelka, przy Surażu Liza, przy Uhowie Awissa, a w Bokinach Turośnianka. Na wysokości Topilca rzekę zasila Niewodnica, w Kurowie Kurówka, a przy Choroszczy Horodnianka.
Odcinek podlaski zamykają dopływy większe. W Złotorii uchodzi Supraśl, wskazywana w opisie niemieckim jako główny dopływ prawy. Przy Górze wpada Jaskranka, pod Tykocinem Nereśl, a w Targoniach Wielkich Ślina. Największym przytokiem tej części biegu jest Biebrza, dołączająca w Wierciszewie; jej średni przepływ mierzony w Burzynie, wynoszący 34,9 m³/s, przewyższa wartość notowaną dla samej Narwi w Strękowej Górze, czyli 32,5 m³/s.
Dalej, już poniżej Biebrzy, przychodzą Jedwabianka pod Wizną, Łojewek koło Bronowa, Gać w Krzewie, Narwica przy Piątnicy Poduchownej, Łomżyczka w Łomży i Lepacka Struga w rejonie Szablaka.
W Nowogrodzie do rzeki wchodzi Pisa — dopływ ważny nie tylko hydrograficznie, bo stanowi ogniwo drogi wodnej w stronę Wielkich Jezior Mazurskich. Za nią pojawiają się Ruż przy Rybakach, Krzywa Noga koło Jankowa, Szkwa w Nowosiedlinach i Rozoga przy Łęgu Starościńskim.
W samej Ostrołęce uchodzi Czeczotka, a nieco dalej Omulew. Kolejne dopływy to Róż w Sieluniu, Różanica przy Różanie, Orz w rejonie Brzózego Dużego oraz Wymakracz pod Ostrykołem Dworskim. Pod Przeradowem wpada Orzyc, przy Zambskach Kościelnych Pulewna, a w Pułtusku Pełta.
Ostatni odcinek zbiera Niestępówkę koło Łubienicy, Prut, Pokrzywnicę pod Karniewkiem i Klusówkę przy Wierzbicy, po czym w Arciechowie dołącza Bug. Poniżej Jeziora Zegrzyńskiego do rzeki wchodzą jeszcze Rządza przy Ryni, Kanał Żerański w Nieporęcie, Kanał Bródnowski pod Poddębiem oraz — tuż przed samym ujściem, w Nowym Dworze Mazowieckim — Wkra, wskazywana w opisie ukraińskim jako główny dopływ prawy.
Czeski wykaz dopływów, krótszy i nieuporządkowany według biegu, wymienia Biebrzę, Bug, Gać, Narewkę, Niewodnicę, Omulew, Orlankę, Orz, Orzyc, Pisę, Rozogę, Ruż, Ślinę, Supraśl, Szkwę i Wkrę.
Osobliwością systemu jest to, że Narew ma mniejszy średni przepływ niż dwa uchodzące do niej dopływy — Biebrza i Bug. Przed połączeniem z Biebrzą notuje się 32,5 m³/s w Strękowej Górze wobec 34,9 m³/s w Burzynie. Przed połączeniem z Bugiem opis polski podaje 140 m³/s w Zambskach Kościelnych i 154 m³/s w Wyszkowie, podczas gdy wersja angielska mówi w tych samych rejonach o 146 i 158 m³/s.
Przy ujściu do Jeziora Zegrzyńskiego opis czeski podaje wieloletnią średnią 130 m³/s, a przy ujściu do Wisły — 328 m³/s; tę samą wartość dla ujścia powtarza polski infoboks, wskazując zarazem spadek rzeki wynoszący 0,19 promila.
Wartości szczytowe bywają niemal dziesięciokrotnie wyższe od średnich. Tak było podczas powodzi w marcu i kwietniu 1924 roku, a także podczas wielkiego wezbrania wiosennego z kwietnia 1958 roku. W kulminacji przepływ powyżej Serocka oszacowano wtedy na 1300 m³/s, a poniżej ujścia Bugu — na 2700 m³/s. Podczas powodzi, jak podaje opis czeski, lustro wody podnosi się o cztery do sześciu metrów.
Zasilanie rzeki jest w przeważającej mierze śniegowe, stąd maksimum wodne przypada na wiosnę, a minimum na lato. Pokrywa lodowa formuje się zwykle pod koniec grudnia i puszcza w połowie marca, utrzymując się przeciętnie przez osiemdziesiąt dni.
W połączeniu z Kanałem Żerańskim Narew tworzy drogę wodną, która wiąże Wiślę z trzema odległymi systemami rzecznymi. Ku Dnieprowi prowadzi trasa przez Bug, Kanał Królewski — którego budowę rozpoczęto w 1786 roku i który powstawał w dziewiętnastym wieku — oraz Prypeć.
Do Niemna można dotrzeć przez Biebrzę i Kanał Augustowski. Wersja czeska rozpisuje tę trasę dokładniej, wymieniając dopływ Biebrzy — Nettę — a także jeziora augustowskie i Czarną Hańczę.
Trzeci kierunek prowadzi ku Pregole: przez Pisę, Wielkie Jeziora Mazurskie, obecnie nieczynny Kanał Mazurski oraz Łynę.
Rozporządzenie Rady Ministrów z 2002 roku w sprawie klasyfikacji śródlądowych dróg wodnych przypisuje rzece dwie klasy. Odcinek od ujścia Biebrzy do Pułtuska otrzymał klasę Ia, natomiast trasa od Pułtuska do stopnia wodnego Dębe — klasę drugą.
Zasięg żeglowności podawany jest różnie. Niemiecki infoboks określa go liczbą 312 km, wersja czeska mówi ogólnie o możliwości transportu wodnego w biegu dolnym i środkowym.
Ta sama relacja czeska odnotowuje jeszcze jedno tradycyjne wykorzystanie rzeki: spław drewna.
Za punkt wyjścia dla nazwy uznaje się praindoeuropejskie „nur", oznaczające wodę bądź rzekę. Zalicza się ją do warstwy substratowej: napływowa ludność przejęła ją od wcześniejszych osadników, którzy z czasem wyginęli, wymarli albo się zasymilowali.
Opis angielski wskazuje ten sam praindoeuropejski rdzeń związany z wodą i zestawia hydronim z Neretwą, Nerisem, Nerem oraz Nurem; jako alternatywę podaje litewski czasownik nerti, kojarzony z nurkowaniem i wezbraniem. Wersja rosyjska sięga jeszcze głębiej — łączy nazwę z rdzeniem nostratycznym i przywołuje szeroko rozsiane w Europie hydronimy na Nar- i Ner-: Narwę, Neretwę, Neris, Nerl, Nero i Narę.
W sąsiednich językach rzeka nosi nazwy Нараў po białorusku i Нарва po ukraińsku, po litewsku występuje jako Narevas lub Naruva, a historyczna forma niemiecka brzmiała Nare.
Tajny protokół dodatkowy do paktu o nieagresji z 23 sierpnia 1939 roku przewidywał, że granicę między niemiecką a radziecką strefą wpływów wyznaczą Pisa, Narew, Wisła i San. Późniejsze ustalenia dyplomatyczne, przede wszystkim traktat o granicach i przyjaźni z 28 września 1939 roku, przesunęły tę linię na życzenie strony radzieckiej dalej na wschód, ku Bugowi — i Narew przestała odgrywać rolę granicy.
Wojska polskie próbowały wykorzystać rzekę inaczej: 6 września 1939 roku podjęto próbę oparcia na niej linii obrony przed natarciem niemieckim, ale już nazajutrz zrezygnowano z tego zamiaru na rzecz Bugu, ponieważ siły niemieckie zdążyły przełamać pozycje.
Na brzegach rzeki rozegrała się między 7 a 10 września 1939 roku bitwa pod Wizną. Niewielki oddział bronił przez trzy dni umocnionego skrawka terenu przed wielokrotnie liczniejszym przeciwnikiem i został ostatecznie zniszczony — bez znanych ocalałych. W polskiej kulturze starcie bywa z tego powodu nazywane polskimi Termopilami.
Kampanię zamknęły wydarzenia z drugiej połowy miesiąca: 17 września 1939 roku do Polski wkroczył Związek Radziecki, a do 28 września wojska radzieckie osiągnęły linię Narwi, Bugu, Wisły i Sanu, dopełniając podziału uzgodnionego wcześniej.
Wersja ukraińska poświęca osobny fragment etnografii dorzecza. Odcinek górnego biegu aż po wieś Strabla zaliczany jest w niej do ukraińskiego obszaru etnicznego, a sama rzeka bywa traktowana jako granica etniczna białorusko-ukraińska.
Ten podział nie jest jednak ostry. W opisie tym wskazano na północ od rzeki grupę wsi uznawanych za ukraińskie: wymieniono Wójszki, Ryboły, Pawły, Strzelce z Dawidowiczami, Sace, Trościankę i Odrynki.
Do tego samego kręgu odsyła przywoływane tam czasopismo ukraińskie wydawane na Podlasiu, którego tytuł — „Nad Buhom i Narwoju" — łączy nazwy obu rzek.
Długość bywa podawana w trzech wariantach. Wersje polska, czeska i ukraińska mówią o 484 km, angielska o 499 km, a rosyjska o 497 km. Podobnie rozchodzi się udział poszczególnych państw: 448 km po stronie polskiej według opisów polskiego, niemieckiego i czeskiego, 453 km według rosyjskiego, natomiast długość odcinka białoruskiego wersja angielska szacuje na około 57 km.
Powierzchnia dorzecza zależy od tego, czy wlicza się do niej system Bugu. Opisy polski, czeski i ukraiński operują liczbą 75 200 km², niemiecki infoboks podaje 75 175 km² i osobno wskazuje 28 856 km² dla wariantu bez dolnego odcinka Bugonarwi. Rosyjski, konsekwentnie traktujący Narew jako dopływ Bugu, podaje 28 380 km². Ta sama logika dotyczy długości: strona niemiecka zaznacza, że bez dolnego odcinka rzeka mierzy 438 km.
Rozbieżne są także pomiary przepływu. Dla Zambsk Kościelnych spotyka się wartości 140 i 146 m³/s, dla Wyszkowa na Bugu — 154 i 158 m³/s. Przy ujściu do Jeziora Zegrzyńskiego podawane jest 130 m³/s, przy ujściu do Wisły 328 m³/s, a przy Ostrołęce 111 m³/s.
Wreszcie sama pozycja rzeki w klasyfikacji nie jest opisywana jednolicie: wersja angielska nazywa Narew piątą co do długości rzeką Polski i prawym dopływem Wisły, ukraińska omawia zmianę rzędowości z 1962 roku, a rosyjska nadal przypisuje jej rolę prawego dopływu Bugu Zachodniego.
Narew uchodzi do rzeki Wisła.
Spośród rzek opisanych w tym serwisie do Narew uchodzą: Biebrza, Bug, Pisa, Wkra.
Opracowano na podstawie artykułu Narew w polskiej Wikipedii oraz jego odpowiedników w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, czeskiej, rosyjskiej, ukraińskiej (CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane / infoboks polskiej Wikipedii. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Narew