| Długość | 484 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 75 200 km² |
| Średni przepływ | 328 m³/s (przy ujściu) |
| Uchodzi do | Wisły |
Do 1962 roku hydrografia traktowała Narew jako prawy dopływ Bugu, a wspólny odcinek poniżej połączenia obu rzek funkcjonował pod kilkoma nazwami: Bugonarew, Bugo-Narew, Narwio-Bug, Narwo-Bug, Narwiobug i Narwobug. Nazwę Bugonarew zniesiono zarządzeniem prezesa Rady Ministrów: według jednych źródeł Józef Cyrankiewicz uczynił to 27 grudnia 1962 roku, według innych nazwa została ostatecznie zniesiona w 1963 roku. Odtąd w polskiej hydrografii Bug figuruje jako lewy dopływ Narwi, a sama Narew – jako prawy dopływ Wisły.
Zmiana nastąpiła wkrótce po przeprowadzonym w 1962 roku spiętrzeniu wód w Jeziorze Zegrzyńskim, zbiorniku o powierzchni 33 km², a według innych danych – 30,3 km². Po zalaniu doliny to Narew zaczęła sprawiać wrażenie rzeki ważniejszej – ze względu na szerszą dolinę i niezmienny w tym miejscu kierunek biegu.
Pomiary mówią jednak co innego. W miejscu połączenia Bug jest 1,6 raza dłuższy od Narwi, odwadnia obszar mniej więcej o dwie piąte większy i ma nieco wyższy przepływ. W zestawieniu parametrów obu rzek Narwi przypisuje się 146 m³/s przepływu, 28 856 km² zlewni i 438 km długości, a Bugowi – 158 m³/s, 39 420 km² i 772 km. Porównywane przepływy pochodzą z wodowskazów położonych mniej więcej dwadzieścia pięć kilometrów powyżej zbiegu rzek: z Wyszkowa na Bugu i z Pułtuska na Narwi.
Narew awansowała z dopływu drugiego rzędu na dopływ rzędu pierwszego, a Bugowi, który stał się dopływem Narwi, znacznie zmniejszono przypisywaną powierzchnię dorzecza – z przyjmowanych wcześniej 73 470 km² do 39 420 km². Nazwa Bugonarew nie zniknęła zresztą z użycia: w niektórych okolicach, zwłaszcza wśród mieszkańców tamtejszych miast, takich jak Pułtusk, wciąż się ją stosuje. W części opracowań Narew po dziś dzień figuruje jako prawy dopływ Bugu Zachodniego, a nazwą Bugonarew określa się w nich odcinek łączący Jezioro Zegrzyńskie z Wisłą.
Na tle całego systemu Wisły ciąg Bug – Narew – Wisła okazuje się najdłuższą drogą odpływu, jaką można w nim wytyczyć: liczy 1213 km, podczas gdy sama Wisła mierzy 1048 km.
Rzeka zaczyna się poza granicami Polski, w lasach Puszczy Białowieskiej na Białorusi, na wysokości 159 m n.p.m. Źródła leżą w północno-wschodniej części puszczy, w rejonie Dzikiego Bagna, na północ od Brześcia.
Samo położenie źródła opisywane jest dwojako. Według jednych danych leży ono na północny zachód od wsi Klepacze w rejonie prużańskim, na południe od Dzikiego Bagna; według innych rzeka bierze początek w górnym biegu kanału noszącego po białorusku nazwę Скаронаў канал, 6 km na północny wschód od tej samej wsi.
Co do przynależności administracyjnej dane się rozchodzą: według jednych źródeł białoruski odcinek rzeki leży w obwodzie brzeskim, według innych – w obwodzie grodzieńskim. Wśród miejscowości nadrzecznych po stronie białoruskiej wymienia się Klepacze w rejonie prużańskim obwodu brzeskiego.
Według jednego z opisów na terytorium Białorusi rzeka przepływa przez rejon prużański w obwodzie brzeskim i rejon świsłocki w obwodzie grodzieńskim. Biegnie tam przez Puszczę Białowieską, po równinie zwanej po białorusku Прыбужская раўніна. W okresie niżówek ma 8–10 m szerokości, a jej dolina niemal na całym białoruskim odcinku jest słabo zarysowana. Od źródła aż do ujścia kanału Матылёў Роў koryto skanalizowano na długości 13 km; dalej jest ono kręte, miejscami wyprostowane. Średni spadek zwierciadła wody wynosi na Białorusi 0,3‰, a średni roczny przepływ, liczony wraz z dopływami uchodzącymi już na terytorium Polski, wynosi 5 m³/s.
Z 484 km całkowitej długości na Polskę przypada 448 km, a reszta – na Białoruś. Jedynie jednokilometrowy odcinek rzeki wyznacza granicę polsko-białoruską. Pod względem fizycznogeograficznym zlewnia leży w strefie przejściowej między Niżem Wschodnioeuropejskim a Niżem Środkowoeuropejskim, a sam bieg rzeki przypada na Wysoczyzny Podlasko-Białoruskie oraz na województwa podlaskie i mazowieckie.
Jako miejscowość przy źródle rzeki wymieniane jest Czoło – dawna wieś w białoruskiej części Puszczy Białowieskiej, leżąca około dwóch kilometrów na południowy wschód od Starego Masiewa. Osadę założyło na początku XIX wieku kilkanaście rodzin niemieckich; niemieccy osadnicy opuścili ją ostatecznie mniej więcej pod koniec I wojny światowej. W latach międzywojennych mieściła się tam siedziba miejscowego nadleśnictwa, a w 1941 roku hitlerowcy wysiedlili mieszkańców i przenieśli zabudowania do Tuszemli. Dziś na miejscu dawnej osady stoi strażnica białoruskiej straży granicznej.
Po wpłynięciu na teren Polski wody rozlewają się, tworząc Jezioro Siemianowskie. Poniżej, od zapory w Bondarach, rzeka odzyskuje charakter cieku i zachowuje go już nieprzerwanie aż do Jeziora Zegrzyńskiego.
Jezioro Siemianowskie, zwane też Zalewem Siemianówka, to zbiornik zaporowy w dolinie górnej Narwi, położony tuż na północ od Puszczy Białowieskiej, na terenie gmin Michałowo i Narewka. Powstawał w latach 1977–1990: wodę spiętrzyła zapora ziemna zbudowana w miejscu, gdzie dolina się zwęża, na 367,38 kilometrze biegu rzeki, w rejonie miejscowości Łuka i Rybaki. Zlewnia Narwi zamknięta tym przekrojem ma powierzchnię 1094 km². Nazwę akwen wziął od pobliskiej miejscowości Siemianówka.
Przy maksymalnym poziomie piętrzenia, na rzędnej 145,00 m n.p.m., w zbiorniku mieści się 79,5 mln m³ wody, a lustro zajmuje 32,5 km². Zalew ma wtedy 11 km długości, od 0,8 km szerokości przy zaporze do 4,5 km w części środkowej oraz przeciętnie 3,5 m głębokości; jego pojemność użytkowa wynosi 62 mln m³. Przy piętrzeniu minimalnym, na rzędnej 142,30 m n.p.m., odpowiadającej koronie stałego progu budowli upustowej, powierzchnia spada do 11,7 km², objętość do 17,5 mln m³, a średnia głębokość do 1,5 m.
W okresach niżówek zbiornik zasila wodą Narwiański Park Narodowy na powierzchni ponad 20 tys. ha; umożliwia też nawadnianie około 6000 ha gruntów rolnych w dolinie rzeki i około 7000 ha w obiekcie Bagno Wizna, a spiętrzenie wykorzystywane jest także energetycznie. Prowadzi się tu zorganizowaną gospodarkę rybacką – zalew daje co roku od 15 do 30 ton ryb – oraz rozwija turystykę i rekreację. Zbiornik przecina grobla z torami dwóch linii kolejowych: normalnotorowej, prowadzącej od Siedlec, i szerokotorowej, biegnącej od Chryzanowa. Grobla zaczyna się w pobliżu Siemianówki i dochodzi do okolic Cisówki, gdzie tory przekraczają granicę i biegną dalej w stronę Świsłoczy.
Na odcinku podlaskim rzeka mija szereg miejscowości. W kolejności biegu po Siemianówce i Bondarach pojawiają się wieś Narew, Kaniuki, Czerewki i Strabla, następnie Suraż, Łapy i Uhowo, dalej Topilec, Kurowo – gdzie mieści się siedziba Narwiańskiego Parku Narodowego – oraz Waniewo, Choroszcz, Góra, Tykocin i Zajki. Za nimi leżą Góra Strękowa i Łaś-Toczyłowo, a potem Wierciszewo, przy którym uchodzi Biebrza.
Wśród miast i wsi nad tym odcinkiem wymienia się Suraż, Uhowo, Łapy, Tykocin i Wiznę; dalej rzeka płynie ku Łomży i Nowogrodowi.
Narew jest rzeką anastomozującą, czyli płynącą wieloma korytami jednocześnie. Według jednych opisów jest pod tym względem jedyną taką rzeką w Europie i jedną z kilku na świecie, według innych – jedną z ostatnich zachowanych rzek anastomozujących kontynentu. W jeszcze innym ujęciu Narew należy do nielicznych europejskich rzek roztokowych, czyli warkoczowych; nazwa tego typu nawiązuje do podobieństwa splecionych koryt do zaplecionych włosów.
Rzeka anastomozująca płynie równocześnie kilkoma korytami o trwałym przebiegu, które rozdzielają wyspy porośnięte stałą roślinnością; koryta rozgałęziają się i ponownie łączą, tworząc sieć. Od rzeki warkoczowej odróżnia ją dość znaczna krętość koryt: za anastomozującą uznaje się rzekę wielokorytową, w której każde koryto ma współczynnik krętości (stosunek długości koryta do odległości między jego początkiem a końcem) większy niż 1,05. Takie rzeki są charakterystyczne dla nizin, zwykle obniżanych tektonicznie; obok Narwi przykładem są Amazonka wraz z dopływami oraz Kongo.
Narew silnie meandruje, a towarzyszą jej liczne starorzecza i boczne ramiona. Rzeka płynie przez zalesioną, w większości błotnistą i bagienną równinę, często kilkoma równorzędnymi korytami.
Rzeka wielokrotnie i wyraźnie zmienia kierunek biegu, wykorzystując pradoliny i szerokie rynny wód roztopowych, ukształtowane na przedpolu lądolodu ostatniego zlodowacenia. Jest rzeką nizinną: tworzy rozległe bagna, błota i torfowiska, a jej dolina jest w wielu miejscach zabagniona.
W granicach Narwiańskiego Parku Narodowego chroniony odcinek doliny, szerokiej na 2–4 km, ciągnie się przez około 50 km – od Suraża na południu po Rzędziany na północy. Rzeka tworzy tu mozaikę rozlewisk oraz siedlisk lądowych i bagiennych, a obok czynnych koryt występują koryta zamierające, zarastające roślinnością.
Na terytorium Polski rzeka płynie przez Nizinę Północnopodlaską i Nizinę Północnomazowiecką, a jej dolina tworzy w nich dwa odrębne mezoregiony: Dolinę Górnej Narwi i Dolinę Dolnej Narwi. Pierwszy z nich, oznaczony numerem 843.36, leży w środkowo-wschodniej części Niziny Północnopodlaskiej i rozciąga się od granicy z Białorusią na wschodzie po Kotlinę Biebrzańską na północy. Początkowo dolina wykorzystuje równoleżnikową pradolinę, która oddziela leżącą na północy Wysoczyznę Białostocką od położonej na południu Równiny Bielskiej; pod Surażem gwałtownie skręca na północ i odtąd od zachodu sąsiaduje z Wysoczyzną Wysokomazowiecką. Dno doliny jest zabagnione, a rzeka tworzy na nim liczne meandry, zwłaszcza w końcowej części regionu; z tego względu jedynym ośrodkiem miejskim jest tu Suraż.
Dolina Dolnej Narwi, oznaczona numerem 318.66, stanowi środkowo-wschodnią część Niziny Północnomazowieckiej i leży na pograniczu województw mazowieckiego i podlaskiego. Jest to meandrujący pas doliny o szerokości od 1,5 do 7 km, wyciągnięty z północnego wschodu ku południowemu zachodowi i ciągnący się przez około 210 km – od ujścia Biebrzy do połączenia z Bugiem naprzeciw Serocka. Wyróżnia się w nim dwa główne tarasy: szeroki taras łąkowy o charakterze zalewowym oraz porośnięty lasem taras piaszczysty. Region graniczy m.in. z Wysoczyzną Kolneńską od północy, z Wysoczyzną Ciechanowską od południowego zachodu, z Kotliną Warszawską od południa i z Kotliną Biebrzańską od północnego wschodu. Leżą w nim miasta Łomża, Nowogród, Ostrołęka, Różan i Pułtusk.
Jeszcze przed kilku laty w dolinie gniazdowało – i to w dużym zagęszczeniu – sto pięćdziesiąt jeden gatunków ptaków.
Były wśród nich m.in. kropiatka, zielonka, wodnik, bąk, bączek, podróżniczek i brzęczka.
Od 2010 roku dolina Narwi, łącznie z Narwiańskim Parkiem Narodowym, uznawana jest za ostoję ptaków IBA. BirdLife International wskazuje tu jako gatunek kluczowy wodniczkę, a sam park wyróżnia jako miejsce ważne dla wędrownych ptaków wodnych. W latach 1979–2000 odnotowano w parku 203 gatunki ptaków, w tym 154 lęgowe; część z nich jest zagrożona w skali światowej lub europejskiej, jak bąk, batalion, derkacz, dubelt, kropiatka, zielonka, uszatka błotna czy wodniczka. Park jest też siedliskiem bielika. Z trzech gatunków błotniaków – zbożowego, łąkowego i stawowego – najliczniej występuje błotniak stawowy, który jest zarazem symbolem parku.
W 1985 roku dolinę górnego biegu objęto ochroną, tworząc park krajobrazowy. Jego część od 1996 roku wchodzi w skład Narwiańskiego Parku Narodowego, obejmującego odcinek doliny od Suraża do Rzędzian.
Narwiański Park Narodowy, utworzony 1 lipca 1996 roku, jest jednym z 23 parków narodowych w Polsce. Leży na zachód od Białegostoku, pomiędzy Surażem a Rzędzianami, i ma powierzchnię 6810,23 ha; wcześniej, wskutek niedokładnych pomiarów, przyjmowano 7350 ha i taką wartość wpisano do aktu powołującego park. Otulina zajmuje 15 408 ha. Według stanu na 2009 rok był to jedyny polski park narodowy bez wydzielonego obszaru ochrony ścisłej. Przez 20 lat siedzibą administracji parku był dziewiętnastowieczny dwór w Kurowie, w którym mieści się ekspozycja poświęcona przyrodzie i kulturze doliny; później siedzibą stała się Młynarzówka.
W parku występuje 58 zbiorowisk roślinnych. Dominuje roślinność bagienna – zbiorowiska wielkoturzycowe i szuwarowe, a na obrzeżach występują łąki, olsy i zarośla wierzbowe; mineralne wyniesienia, zwane grądzikami, porastają traworośla oraz zbiorowiska łąkowe i grądowe. Taki układ ukształtował się w wyniku tradycyjnej gospodarki łąkarskiej. Flora roślin naczyniowych liczy około 500 gatunków, a wśród nich objęte ochroną są m.in. grzybienie białe, kosaciec syberyjski, mieczyk dachówkowaty, goździk pyszny i rosiczka okrągłolistna. Faunę tworzą m.in. 34 gatunki ssaków, od bobra europejskiego, piżmaka i rzęsorka rzeczka po jelenia, łosia i dzika, a także 13 gatunków płazów oraz 21 gatunków ryb, z których trzy – różanka, śliz i koza – są objęte ochroną; występuje tu również chroniony minóg ukraiński. Dolina w granicach parku jest jednym z trzech w Polsce stanowisk motyla strzępotka edypusa.
Wzdłuż dalszego biegu rzeka styka się z kolejnymi obszarami chronionymi. Przy ujściu Biebrzy w Wierciszewie sąsiaduje z Biebrzańskim Parkiem Narodowym, w rejonie Bronowa – z Łomżyńskim Parkiem Krajobrazowym Doliny Narwi, a w okolicy Łubienicy – z Nadbużańskim Parkiem Krajobrazowym.
Łomżyński Park Krajobrazowy Doliny Narwi utworzono rozporządzeniem wojewody łomżyńskiego z 10 grudnia 1994 roku. Chroni on zachowany w stanie bliskim naturalnemu fragment doliny w bezpośrednim sąsiedztwie Łomży, między Piątnicą Poduchowną a Bronowem, wraz ze strefą krawędziową. Z 19 596,8 ha objętych ochroną na sam park przypada 7368,22 ha, a na otulinę – 12 228,58 ha. Park leży w gminach Łomża, Piątnica i Wizna oraz w granicach miasta Łomży, a otulina obejmuje częściowo także gminy Rutki i Zambrów. Znajdują się w nim dwa rezerwaty przyrody, Kalinowo i Wielki Dział, oraz użytki ekologiczne „Rzeka Narwica” i „Piaskowa Górka Krzewo”. W Drozdowie mieści się siedziba parku, a w tamtejszym dworze Lutosławskich – muzeum przyrodnicze. Tak zwana droga batalionowa to miejsce, w którym podczas wiosennych przelotów gromadzą się ptaki, m.in. bataliony.
W dolnym biegu przepływ rzeki reguluje zbiornik zaporowy: zapora w Dębem spiętrza rzekę, tworząc Jezioro Zegrzyńskie. Przy Dębem znajduje się nie tylko zapora, lecz także elektrownia wodna.
Za Wierciszewem, gdzie dołącza Biebrza, rzeka mija Wiznę, Czarnocin i Piątnicę Poduchowną, po czym dociera do Łomży. Poniżej miasta leżą Stara Łomża nad Rzeką i Siemień Nadrzeczny, dalej Chludnie, a następnie Nowogród, przy którym uchodzi Pisa.
Kolejne miejscowości to Gontarze i Nowosiedliny, po których rzeka wpływa na teren województwa mazowieckiego. Na tym odcinku mija Łęg Starościński i Łęg Przedmiejski, Laskowiec, a potem Ostrołękę. Za nią pojawiają się Olszewo-Borki, Dzbenin, Różan, Ostrykół Dworski i Nowe Łachy.
Osobną wartość podaje się dla biegu środkowego: średni wieloletni przepływ mierzony przy Ostrołęce wynosi 111 m³/s.
Poniżej Nowego Lubiela rzeka mija Zambski Kościelne, gdzie znajduje się wodowskaz przywoływany w opisach hydrologicznych, a następnie Pułtusk, Łubienicę i Stawinogę. W Arciechowie w gminie Radzymin, w Jeziorze Zegrzyńskim, dołącza do niej Bug.
Nad zbiornikiem i poniżej niego leżą Serock, Jadwisin, Nieporęt – gdzie uchodzi Kanał Żerański – oraz Dębe z zaporą piętrzącą i Topolina. Ostatnią wymienianą miejscowością przed ujściem jest Stare Orzechowo w gminie Pomiechówek.
Od Jeziora Zegrzyńskiego do Wisły pozostają dwadzieścia dwa kilometry. Rzeka kończy bieg w Nowym Dworze Mazowieckim, na północ od Warszawy, na wysokości 67 m n.p.m.; do Wisły wpada od wschodu, wkrótce po połączeniu z Bugiem, który w tym punkcie jest rzeką większą. Przy ujściu leży także Modlin.
Jezioro Zegrzyńskie, nazywane potocznie Zalewem Zegrzyńskim, a przez hydrotechników niekiedy także Zbiornikiem Dębe, leży w Kotlinie Warszawskiej, w powiecie legionowskim. Zbudowano je w latach 1958–1963 jako najniżej położone ogniwo kaskady zbiorników na Bugu, które miały umożliwić żeglugę; budowy pozostałych zbiorników ostatecznie zaniechano. Dziś jezioro ma przede wszystkim znaczenie rekreacyjne i stanowi rezerwuar wody pitnej dla aglomeracji warszawskiej, a zapora odgrywa niewielką rolę energetyczną. Nazwę, pochodzącą od leżącej na północ od akwenu wsi Zegrze, wprowadzono urzędowo w 1963 roku, a w 2007 roku potwierdziła ją Komisja Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych. W czerwcu 2010 roku komisja negatywnie zaopiniowała wniosek gminy Nieporęt o zmianę urzędowej nazwy na Zalew Zegrzyński.
Zbiornik ciągnie się wzdłuż Narwi na długości 41 km i osiąga do około 3,5 km szerokości; jego pojemność wynosi 94,3 mln m³, a głębokość maksymalna – 11 m. Lustro wody znajduje się na wysokości 79 m n.p.m. Koryto Narwi przegrodzono w Dębem ziemną zaporą o wysokości 7,3 m, zaprojektowaną przez Władysława Nawarskiego; maksymalne spiętrzenie sięga 7 m, a jego wpływ zanika mniej więcej 27 km za Serockiem. W trakcie budowy usypano około 60 km wałów, dzięki którym zmalało zagrożenie powodziowe w dolnym biegu Narwi i Bugu. Zbiornik przyczynił się też do nawodnienia około 80 km² łąk i słabszych gruntów oraz do uporządkowania gospodarki wodnej na obszarze około 130 km². Na poprawę czystości wody w zbiorniku wpłynęła budowa kilku oczyszczalni nad Narwią, Bugiem i ich dopływami.
Elektrownia Wodna Dębe pracuje na stopniu wodnym piętrzącym wody jeziora, w miejscowości Komornica. W 1962 roku stopniowo spiętrzano wodę w zbiorniku, a elektrownię oddano do użytku rok później. Pomysł budowy zapory i elektrowni, połączony z utworzeniem w pobliżu Warszawy zbiornika o przeznaczeniu rekreacyjnym, zrodził się w Centralnym Urzędzie Gospodarki Wodnej. Siłownię wyposażono w cztery turbozespoły: ich turbiny Kaplana mają wirniki o średnicy 4,8 m i są sprzężone z generatorami o mocy 6,25 MVA. Moc zainstalowana wynosi 20 MW (podawana jest też wartość około 21 MW), a średnia roczna produkcja – 91 GWh. Z Krajowym Systemem Elektroenergetycznym elektrownię łączy pięć linii 110 kV, przyłączonych przez dwa transformatory blokowe o mocy 16 MVA każdy. Stopień ma 5,5 m wysokości; podczas wezbrań nadmiar wody zrzucany jest przez pięć przęseł sąsiedniego jazu, choć według innych danych służą do tego cztery jazy. Obiekt, należący według jednych danych do PGE Energia Odnawialna, według innych – do PGE Trading, jest jednocześnie elektrownią, zaporą i mostem, po którym biegnie droga wojewódzka nr 632.
W jeziorze żyją m.in. leszcz, lin, karp, okoń, sandacz, szczupak, sum, wzdręga, boleń, jazgarz, miętus, węgorz, karaś srebrzysty i złoty, jaź, kleń oraz tołpyga; wędkarski rekord suma wynosi 74,5 kg. W 1989 roku stwierdzono tu sapę – rybę, która w połowie lat 80. dotarła do Polski z dopływów Morza Czarnego i poza tym zbiornikiem występuje jedynie w dolnym Bugu i Zbiorniku Włocławskim. Według klasyfikacji łowisk Polskiego Związku Wędkarskiego wody jeziora należą do akwenu Narew 7. Przez cały rok obowiązuje zakaz wędkowania poniżej zapory w Dębem, na odcinku Narwi od zapory do betonowego kolektora w Poddębiu (km 19+600 biegu rzeki). Nad zbiornikiem siedliska mają m.in. mewy, rybitwy, łabędzie, perkozy i kaczki.
U zbiegu Wisły, Narwi i Wkry, mniej więcej 30 km na północny zachód od Warszawy, wznosi się Twierdza Modlin, nazywana dawniej Nowogieorgijewskiem. Jej cytadela leży na prawym brzegu Narwi, a zespół umocnień uzupełniają ufortyfikowane przedmościa – kazuńskie i nowodworskie – oraz dwa łańcuchy fortów. Twierdzy broniono czterokrotnie: w 1813, 1831, 1915 i 1939 roku.
Na tak zwanej Kępie Szwedzkiej, przy ujściu Narwi do Wisły w Nowym Dworze Mazowieckim, stoją ruiny spichlerza wzniesionego w latach 1838–1844 w stylu neorenesansowym według projektu Jana Jakuba Gaya; inwestorem był Bank Polski. Budynek mógł pełnić także funkcje obronne, gdyż na pierwszej kondygnacji otrzymał otwory do prowadzenia ognia artyleryjskiego i z broni palnej. Zboże przechowywano w nim do 1853 roku, kiedy władze wojskowe odkupiły gmach od banku na magazyn Twierdzy Modlin. W okresie międzywojennym mieściła się tu Komenda Portu Wojennego Modlin, a następnie Centralna i Główna Składnica Marynarki Wojennej. W 1939 roku bomby zapalające wypaliły wnętrze, lecz grube mury przetrwały; powojenną rozbiórkę wstrzymał Jan Zachwatowicz, gdy zachodnie skrzydło było już zburzone. W 1999 roku ruiny posłużyły za zamek Horeszków w ekranizacji „Pana Tadeusza” w reżyserii Andrzeja Wajdy. Sprzedany w 2010 roku miejscowemu deweloperowi obiekt niszczeje, a w 2023 roku wystawiono go na licytację komorniczą.
Wykaz dopływów w kolejności od źródeł zaczyna się jeszcze na Białorusi, gdzie w Puszczy Białowieskiej, w rejonie osady Czoło, leży źródło rzeki. Po polskiej stronie granicy pojawia się Bierieżanka. Do Zalewu Siemianówka wpada Siemianówka, a poniżej zapory kolejno lewobrzeżna Narewka, uchodząca przy Bieńdziudze, oraz Olszanka, Ruda, Małynka i Rudnia.
Narewka, lewy dopływ Narwi, ma 61,1 km długości, z czego 21,7 km przypada na Białoruś, a jej zlewnia zajmuje 725,16 km². Wypływa na terytorium białoruskim, w miejscu zwanym Dziki Nikor, na wysokości 159 m n.p.m., i jest stamtąd połączona kanałem ze źródłowym odcinkiem Narwi. Niemal cały jej bieg, poza 15 km na białoruskich bagnach, przypada na Puszczę Białowieską; nad rzeką leżą m.in. Białowieża, Pogorzelce i miejscowość Narewka, a w widłach Narewki i Hwoźny – Białowieski Park Narodowy. Do Narwi uchodzi w uroczysku Wilcze Gardło, na wysokości 137 m n.p.m.
Przy Kaniukach dołącza Czarna, potem Łoknica, a przy Czerewkach – Orlanka. Pod Strablą wpada Strabelka, przy Surażu – Liza, przy Uhowie – Awissa, a w Bokinach – Turośnianka. Na wysokości Topilca rzekę zasila Niewodnica, w Kurowie – Kurówka, a przy Choroszczy – Horodnianka.
W Złotorii uchodzi prawobrzeżna Supraśl. Przy Górze wpada Jaskranka, pod Tykocinem – Nereśl, a w Targoniach Wielkich – Ślina. W Wierciszewie dołącza Biebrza, wymieniana wśród największych dopływów; jej średni przepływ, mierzony w Burzynie i wynoszący 34,9 m³/s, przewyższa wartość notowaną dla samej Narwi w Strękowej Górze, czyli 32,5 m³/s.
Supraśl, w przeszłości zwana Sprząślą, to prawy dopływ o długości 102,24 km, powierzchni zlewni 1844,4 km² i średnim przepływie 9,86 m³/s. Uchodzi w Złotorii, na 299,8 kilometrze biegu Narwi, na wysokości 107,1 m n.p.m.
Dalej, już poniżej Biebrzy, uchodzą Jedwabianka pod Wizną, Łojewek koło Bronowa, Gać w Krzewie, Narwica przy Piątnicy Poduchownej, Łomżyczka w Łomży i Lepacka Struga w rejonie Szablaka.
W Nowogrodzie do rzeki uchodzi Pisa, zaliczana do największych dopływów i stanowiąca ogniwo drogi wodnej w stronę Wielkich Jezior Mazurskich. Za nią pojawiają się Ruż przy Rybakach, Krzywa Noga koło Jankowa, Szkwa w Nowosiedlinach i Rozoga przy Łęgu Starościńskim.
W samej Ostrołęce uchodzi Czeczotka, a nieco dalej – Omulew. Kolejne dopływy to Róż w Sieluniu, Różanica przy Różanie, Orz w rejonie miejscowości Brzóze Duże oraz Wymakracz pod Ostrykołem Dworskim. Pod Przeradowem wpada Orzyc, przy Zambskach Kościelnych – Pulewna, a w Pułtusku – Pełta.
Na ostatnim odcinku rzeka przyjmuje Niestępówkę koło Łubienicy, Prut, Pokrzywnicę pod Karniewkiem i Klusówkę przy Wierzbicy, po czym w Arciechowie dołącza do niej Bug. Dalej do rzeki uchodzą jeszcze Rządza przy Ryni, Kanał Żerański w Nieporęcie, Kanał Bródnowski pod Poddębiem oraz – tuż przed samym ujściem, w Nowym Dworze Mazowieckim – Wkra, wskazywana w części źródeł jako główny dopływ prawy.
W krótszym zestawieniu, nieuporządkowanym według biegu rzeki, wymienia się Biebrzę, Bug, Gać, Narewkę, Niewodnicę, Omulew, Orlankę, Orz, Orzyc, Pisę, Rozogę, Ruż, Ślinę, Supraśl, Szkwę i Wkrę.
Według jednego z podziałów do lewych dopływów należą m.in. Narewka, Orlanka, Ślina, Orz i Bug, a do prawych – Supraśl, Biebrza, Pisa, Szkwa, Rozoga, Omulew, Orzyc i Wkra. W innym ujęciu za największe dopływy uznaje się lewobrzeżny Bug oraz prawobrzeżne Biebrzę, Wkrę i Pisę.
Narew ma mniejszy średni przepływ niż dwa uchodzące do niej dopływy – Biebrza i Bug. Przed połączeniem z Biebrzą rzeka prowadzi w Strękowej Górze 32,5 m³/s, a Biebrza w Burzynie – 34,9 m³/s. Przed połączeniem z Bugiem przepływ Narwi w Zambskach Kościelnych wynosi według jednych danych 140 m³/s, a Bugu w Wyszkowie – 154 m³/s; według innych w tych samych rejonach notuje się odpowiednio 146 i 158 m³/s.
Wieloletni średni przepływ przy ujściu do Jeziora Zegrzyńskiego wynosi 130 m³/s, a przy ujściu do Wisły – 328 m³/s. Spadek rzeki to 0,19 promila.
Wartości szczytowe mogą być niemal dziesięciokrotnie wyższe od średnich, zwłaszcza podczas powodzi takich jak ta z marca i kwietnia 1924 roku. Podobnie wielka była wiosenna powódź w kwietniu 1958 roku. W kulminacji przepływ powyżej Serocka oszacowano wtedy na 1300 m³/s, a poniżej ujścia Bugu – na 2700 m³/s. Podczas powodzi lustro wody podnosi się o cztery do sześciu metrów.
Zasilanie rzeki jest w przeważającej mierze śniegowe; najwięcej wody rzeka niesie wiosną, a najmniej – latem. Pokrywa lodowa tworzy się zwykle pod koniec grudnia i ustępuje w połowie marca, utrzymując się przeciętnie przez osiemdziesiąt dni.
Na okres wiosennego wezbrania przypada około 48% rocznej objętości odpływu. Według innych danych rzeka zamarza już w pierwszej dekadzie grudnia; podaje się też ogólnie, że Narew pozostaje skuta lodem od grudnia do marca. Odpływ jednostkowy w przekroju wodowskazowym w Zambskach Kościelnych, zamykającym zlewnię o powierzchni 28 000 km², wynosi 5 l/(s·km²), a przy ujściu (dla zlewni o powierzchni 75 175 km²) – 4,4 l/(s·km²). W podziale na regiony wodne Narew należy do regionu wodnego Środkowej Wisły.
W połączeniu z Kanałem Żerańskim Narew tworzy drogę wodną, która wiąże Wisłę z trzema systemami rzecznymi. Ku Dnieprowi prowadzi trasa przez Bug, Kanał Królewski – zbudowany w dziewiętnastym wieku, choć prace rozpoczęto już w 1786 roku – oraz Prypeć.
Do Niemna można dotrzeć przez Biebrzę i Kanał Augustowski, a dokładniej – przez Biebrzę i jej dopływ Nettę, Kanał Augustowski, jeziora augustowskie oraz Czarną Hańczę.
Trzeci kierunek prowadzi ku Pregole: przez Pisę, Wielkie Jeziora Mazurskie, obecnie nieczynny Kanał Mazurski oraz Łynę.
Plan wyprowadzenia drogi wodnej na Bałtyk przez Narew i Niemen zrodził się wobec odcięcia od morza przez Prusy; obie rzeki należało połączyć spławnymi kanałami. Kanał Augustowski połączył Narew z Niemnem, a Kanał Królewski – Bug z Dnieprem. Tę samą nazwę nosił również siedemnastowieczny kanał, wykonany na polecenie Zygmunta III Wazy w miejscu północnego odcinka dzisiejszego Kanału Żerańskiego. Miał on odprowadzać wody z Puszczy Słupeckiej dzięki uregulowaniu rzeki Długiej na odcinku od Kobiałki do Narwi; wylewy tej rzeki zagrażały dworowi myśliwskiemu Wazów w Nieporęcie.
Jezioro Zegrzyńskie, a wraz z nim Narew, łączy z Wisłą Kanał Żerański o długości 17,3 km, prowadzący od warszawskiego Żerania do Nieporętu; według rozporządzenia z 2002 roku ma on klasę żeglowną II. Pierwszy projekt kanału żeglownego z Pragi do Zegrza powstał w latach dwudziestych XIX wieku, kolejny – w 1832 roku, z inicjatywy Banku Polskiego. W 1910 roku carskie Ministerstwo Komunikacji opracowało projekt drogi wodnej Wisła–Dniepr; po przeróbkach przyjęto go w postaci kanału Żerań–Zegrze, który miał skrócić drogę wodną z Bugu do Wisły z 61 do 20 km. Prace podjęte w 1919 roku szybko przerwano, a w latach 1935–1938 zbudowano na Żeraniu wąski, mniej więcej 2,5-kilometrowy kanał odprowadzający wodę z Kanału Bródnowskiego. Do pomysłu wrócono w 1950 roku; kolejny etap budowy przypadł na lata 1951–1953, a już w 1951 roku przy wiślanym końcu kanału powstały port i śluza o komorze 85 × 12 m.
Rozporządzenie Rady Ministrów z 2002 roku w sprawie klasyfikacji śródlądowych dróg wodnych przypisuje rzece dwie klasy. Odcinek od ujścia Biebrzy do Pułtuska otrzymał klasę Ia, natomiast dalszy odcinek, od Pułtuska do stopnia wodnego Dębe – klasę II.
Zasięg żeglowności podawany jest różnie: według jednych danych rzeka jest żeglowna na długości 312 km, według innych – ogólnie w biegu dolnym i środkowym.
Rzekę wykorzystuje się także do spławu drewna.
W 2003 roku oddano do użytku most drogowy przez Jezioro Zegrzyńskie w ciągu drogi krajowej nr 61; ma on 332 m długości i 13,5 m szerokości. W tym samym roku rozebrano starszy most, wzniesiony po wojnie jeszcze przed spiętrzeniem wody: okazał się zbyt wąski, a jego niska skrajnia uniemożliwiała żeglugę wzdłuż akwenu. Równolegle do obecnej przeprawy z wody wystają pozostałości mostu zbudowanego przed powstaniem zbiornika.
W dolinie górnej Narwi, w okolicy Kurowa, zachowały się grobla i przyczółki nieistniejącego mostu na przedwojennej drodze z Białegostoku do Warszawy. Do atrakcji Narwiańskiego Parku Narodowego należy łącząca wsie Waniewo i Śliwno kładka o długości ponad 1 km, z której mogą korzystać piesi i rowerzyści; część trasy pokonuje się na platformach pontonowych. W Pułtusku przez rzekę przerzucono kładkę pieszą, a w Ostrołęce Narew przekracza most zwany „starym”.
W Narwiańskim Parku Narodowym kajaki można wypożyczyć w Surażu i Uhowie; obowiązuje tam zakaz pływania łodziami z napędem spalinowym. Wokół parku biegnie licząca około 90 km trasa zwana „obwodnicą narwiańską”, na której organizowane są przewozy pychówkami. Wzdłuż Kanału Żerańskiego prowadzi trasa rowerowa łącząca Warszawę z Zegrzem i Nieporętem, a w okolicy kanału znajduje się przystanek statku „Zefir”, który pływa do Serocka w ramach jednej z turystycznych linii ZTM Warszawa.
Jezioro Zegrzyńskie to miejsce wypoczynku mieszkańców Warszawy i okolic. Pierwsze obiekty rekreacyjne oddano tu do użytku w czerwcu 1963 roku, a okres świetności przypadł na lata 70. XX wieku, kiedy wokół jeziora wyrosło wiele ośrodków wypoczynkowych. Obiekty tego rodzaju, a także ośrodki sportów wodnych, działają dziś m.in. w Nieporęcie, Zegrzu, Serocku, Jadwisinie, Jachrance, Białobrzegach i Ryni. Kilkanaście razy w roku rozgrywane są tu regaty, a obok żeglarstwa uprawia się windsurfing, kitesurfing, wioślarstwo, kajakarstwo i sporty motorowodne; zimą na lód wyjeżdżają bojery. Przy wietrze o sile 3–4 stopni w skali Beauforta tworzy się krótka i stroma fala o wysokości do około 0,7 m. Wokół zbiornika wytyczono dwanaście szlaków rowerowych o łącznej długości 351,1 km.
Nazwę rzeki wywodzi się od praindoeuropejskiego słowa „nur”, oznaczającego wodę bądź rzekę. Jest to nazwa substratowa: napływowa ludność przejęła ją od wcześniejszych osadników, którzy z czasem wyginęli, wymarli albo się zasymilowali.
Z praindoeuropejskim rdzeniem *nr, związanym przede wszystkim z wodą, zestawia się hydronimy takie jak Neretwa, Neris, Ner i Nur; alternatywnie nazwę rzeki wywodzi się od litewskiego czasownika nerti, kojarzonego z nurkowaniem i wezbraniem. Inna hipoteza łączy nazwę z rdzeniem nostratycznym i z szeroko rozsianymi w Europie hydronimami na Nar- i Ner-, takimi jak Narwa, Neretwa, Neris, Nerl, Nero i Nara.
Rdzeń Nar- pojawia się także w litewskich nazwach wodnych Narantis, Narasa i Nar-upis oraz w nazwach rzek typu Нароўля z obszaru górnego Dniepru, a pokrewny mu rdzeń Ner- – m.in. w nazwie Няропля. Oba rdzenie łączy się z litewskimi wyrazami nerti „nurkować” i naras „zanurkowanie (w wodę)”, a dalej z indoeuropejskim *ner-, któremu przypisuje się znaczenia „nurkować, zanurzać się” oraz „schronienie, legowisko, nora”.
Jak podaje jeden z opisów, w „Słowniczku jaćwieskim” zapisano jaćwieską postać nazwy – Naura – powstałą przez metatezę, czyli przestawienie głosek w pierwotnym temacie nazwy; to samo pochodzenie przypisuje się nazwie mazurskiego jeziora Naury. Postać Naura przemawia – według tej interpretacji – za umiejscawianiem prehistorycznych Neurów w rejonie biegu rzeki, co proponowano jeszcze przed odkryciem „Słowniczka jaćwieskiego”. W słowniczku pogańskich gwar znad Narwi, odnalezionym w 1978 roku w Puszczy Białowieskiej, rzeka zapisana jest jako Naura.
Po białorusku rzeka nazywa się Нараў, po ukraińsku – Нарва, po litewsku – Narevas lub Naruva, a historyczna forma niemiecka brzmiała Nare.
Obok formy Narevas podaje się dla rzeki także nazwy Narvė i Naura. W piśmiennictwie litewskim przeważa Narevas, za najbardziej prawdopodobną dawną nazwę bałtycką uznaje się jednak Narvė. Przemawia za tym bałtyckie pochodzenie nazwy – od V wieku p.n.e. do XIV wieku mieszkali tu Jaćwingowie – oraz żeński rodzaj formy polskiej: Polacy, nie mając w swoim języku samogłoski ė, mieli przejąć nazwę jako Narew, Narwia. Po czesku rzeka nazywa się Narev.
Tajny protokół dodatkowy do niemiecko-radzieckiego paktu o nieagresji z 23 sierpnia 1939 roku przewidywał, że granicę między niemiecką a radziecką strefą wpływów wyznaczą Pisa, Narew, Wisła i San. Późniejsze ustalenia dyplomatyczne, przede wszystkim niemiecko-radziecki traktat o granicach i przyjaźni z 28 września 1939 roku, przesunęły tę linię na życzenie strony radzieckiej dalej na wschód, ku Bugowi, przez co Narew przestała odgrywać rolę granicy.
Wojska polskie próbowały wykorzystać rzekę inaczej: 6 września 1939 roku podjęto próbę oparcia na niej linii obrony przed natarciem niemieckim, ale już nazajutrz zrezygnowano z tego zamiaru na rzecz Bugu, ponieważ siły niemieckie zdążyły przełamać polską obronę.
Przeprawa przez Narew na wschód od Wizny stanowiła ważny punkt strategiczny. Na północ od niej leżał zbieg Narwi z Biebrzą i rozciągały się bagna biebrzańskie, możliwe do przekroczenia dopiero w Osowcu-Twierdzy, na południe – podmokłe tereny i rozlewiska Narwi, dziś w większości osuszone. Główna linia obrony zaczynała się na prawym brzegu rzeki, przy miejscowościach Kołodzieje i Giełczyn, i przez Górę Strękową sięgała wsi Maliszewo; oparto ją na wzgórzach oddalonych od koryta o około 4 km, z których dobrze widać było dolinę. Na Górze Strękowej, polodowcowym wzniesieniu o wysokości 126,9 m n.p.m., będącym dziś punktem widokowym na dolinę Narwi, stał największy schron odcinka – stanowisko dowodzenia kapitana Władysława Raginisa.
Na brzegach Narwi rozegrała się między 7 a 10 września 1939 roku bitwa pod Wizną. Niewielki oddział przez trzy dni bronił umocnionego skrawka terenu przed wielokrotnie liczniejszym przeciwnikiem, aż został ostatecznie rozbity. W polskiej kulturze starcie bywa z tego powodu nazywane polskimi Termopilami. Według raportów niemieckich poległo w nim kilkunastu polskich żołnierzy, a ponad 90 trafiło do niewoli.
Polscy obrońcy zniszczyli most na Narwi, wskutek czego niemieckie pułki czołgów musiały czekać na most pontonowy, a niemiecka piechota forsowała rzekę pod Kurpikami. Odcinka broniło około 20 oficerów i od 350 do 700 żołnierzy, natomiast nacierający XIX Korpus Armijny liczył około 42 tys. żołnierzy i 350 czołgów. Nie wszyscy polscy historycy przyjmują określenie „polskie Termopile”: według Tomasza Wesołowskiego z Uniwersytetu w Białymstoku Niemców powstrzymały przede wszystkim rzeka i konieczność zbudowania mostu pontonowego, a nie obrońcy. Schrony odcinka zostały zniszczone w 1944 roku przez wycofujące się wojska niemieckie. Pośród ruin stanowiska dowodzenia na Górze Strękowej stoi pomnik, a 10 września 2011 roku odbył się tam uroczysty pogrzeb kapitana Raginisa i porucznika Stanisława Brykalskiego.
W drugiej połowie miesiąca, 17 września 1939 roku, do Polski wkroczył Związek Radziecki, a do 28 września wojska radzieckie osiągnęły linię Narwi, Bugu, Wisły i Sanu, dopełniając uzgodnionego wcześniej podziału.
Osobnym zagadnieniem jest etnografia dorzecza. Odcinek górnego biegu aż po wieś Strabla bywa zaliczany do ukraińskiego obszaru etnicznego, a sama rzeka – traktowana jako białorusko-ukraińska granica etniczna.
Podział ten nie jest jednak ostry: na północ od rzeki leży grupa wsi uznawanych za ukraińskie – w zapisie ukraińskim Війшки, Риболи, Павли, Стрільці (Давидовичі), Саці, Тростянка i Одринки.
Długość rzeki podawana jest w trzech wariantach: według jednych danych wynosi 484 km, według innych – 499 km lub 497 km. Podobnie rozchodzą się dane o udziale poszczególnych państw: na Polskę przypada według różnych źródeł 448, 443 albo 453 km, a długość odcinka białoruskiego bywa szacowana na około 57 km.
Niejednolicie podawana jest również sama długość odcinka białoruskiego. Według jednych danych z 484 km na Polskę przypada 448 km, na Białoruś 36 km, a 1 km biegnie wzdłuż granicy państwowej. Według innych przy łącznej długości 497 km na Białoruś przypada 44 km, a przy długości 499 km – około 57 km, przy czym część polska liczy wtedy 443 km.
Powierzchnia dorzecza zależy od tego, czy wlicza się do niej system Bugu. Według jednych danych wynosi ona 75 200 km², według innych – 75 175 km², a po odliczeniu dolnego odcinka, czyli Bugonarwi, zlewnia ma 28 856 km². W ujęciu, które traktuje Narew jako dopływ Bugu, podaje się 28 380 km². Ta sama logika dotyczy długości: bez dolnego odcinka rzeka mierzy 438 km.
Różnie ujmowany jest też podział zlewni między oba państwa. Według jednych danych z 75 200 km² na Białoruś przypada 21 302 km², a na Polskę 53 873 km²; według innych polska część zlewni zajmuje 53 846 km², a całe dorzecze – 74 527 km². Spotyka się także wartość 74,8 tys. km² dla całego dorzecza.
Rozbieżne są także pomiary przepływu. Dla Zambsk Kościelnych spotyka się wartości 140 i 146 m³/s, dla Wyszkowa na Bugu – 154 i 158 m³/s. Przy ujściu do Jeziora Zegrzyńskiego podaje się 130 m³/s, przy ujściu do Wisły – 328 m³/s, a przy Ostrołęce – 111 m³/s.
Obok 328 m³/s przy ujściu podawana jest też wartość 313 m³/s; jako średni przepływ rzeki spotyka się ponadto 320 m³/s. Wysokość ujścia podawana jest jako 67 m n.p.m. lub 70,7 m n.p.m.; przy pierwszej z tych wartości i źródle położonym na wysokości 159 m n.p.m. różnica wzniesień między źródłem a ujściem wynosi 92 m.
Wreszcie sama pozycja rzeki w klasyfikacji nie jest opisywana jednolicie. Narew bywa określana jako piąta co do długości rzeka Polski i prawy dopływ Wisły, osobno omawia się zmianę jej rzędowości z 1962 roku, a w niektórych ujęciach nadal przypisuje się jej rolę prawego dopływu Bugu Zachodniego.
Narew uchodzi do Wisły.
Spośród rzek opisanych w tym serwisie do Narwi uchodzą: Biebrza, Bug, Pisa, Wkra.
Opracowano na podstawie artykułu Narew w polskiej Wikipedii oraz odpowiadających mu artykułów w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, czeskiej, rosyjskiej, ukraińskiej, białoruskiej, litewskiej; wykorzystano także artykuły: Jezioro Siemianowskie, Jezioro Zegrzyńskie, Narwiański Park Narodowy, Łomżyński Park Krajobrazowy Doliny Narwi, Elektrownia Wodna Dębe, Dębe-Staudamm (Wikipedia w wersji niemieckiej), Spichlerz nad Narwią, Rzeka anastomozująca, Narewka (rzeka), Supraśl (rzeka), Góra Strękowa, Kanał Żerański, Dolina Górnej Narwi, Dolina Dolnej Narwi, Rejon świsłocki, Obrona Wizny, Twierdza Modlin, Czoło (Białoruś), Bugonarew (licencja CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane, a tam, gdzie różnią się od cytowanego artykułu, wartości podane w samym artykule. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Narew