| Długość | 99,01 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 1167,4 km² |
| Średni przepływ | 3,43 m³/s (Oława) |
| Uchodzi do | Odry |
Oława bierze początek na Przedgórzu Sudeckim, powyżej wsi Lipniki. Źródło leży na wysokości około 315 m n.p.m. (według innych danych – 313 m n.p.m.), przy północno-wschodnim skraju zabudowań.
Przynależność administracyjna źródeł podawana jest różnie. Według większości opisów Lipniki leżą w gminie Kamiennik, według jednego – w gminie Ziębice w powiecie ząbkowickim, w regionie położonym na północ od Gór Sowich. Niemiecka nazwa wsi to Lindenau.
Również opis samej wsi umieszcza Lipniki w gminie Kamiennik, w powiecie nyskim, na skraju województwa opolskiego, przy granicy z województwem dolnośląskim. Linią obecnej granicy między województwami biegła niegdyś granica Księstwa Nyskiego. W pobliżu wsi źródła ma także Krynka, prawy dopływ Oławy.
Z wyjątkiem odcinka źródłowego Oława płynie przez tereny zurbanizowane i uprzemysłowione.
Trasę rzeki można podzielić na trzy odcinki o różnych kierunkach. W górnym biegu Oława płynie przede wszystkim na północ, w środkowym odchyla się ku północnemu wschodowi, a w dolnym skręca na północny zachód, by ostatecznie dotrzeć do Odry.
Rzeka przepływa przez powiaty nyski, ząbkowicki, strzeliński, oławski i wrocławski oraz przez Wrocław – miasto na prawach powiatu. Bierze początek w województwie opolskim, a kończy bieg w dolnośląskim.
Nad rzeką leży sześć większych ośrodków; licząc od źródeł, są to Ziębice, Strzelin, Wiązów, Oława, Siechnice i wreszcie Wrocław. Miasto Oława nosi tę samą nazwę co rzeka, a jego niemiecka nazwa to Ohlau.
Właśnie w rejonie tego miasta koryto Oławy zbliża się do Odry na odległość zaledwie dwustu metrów, a mimo to obie rzeki jeszcze się nie łączą i dalej, aż do Wrocławia, płyną niemal równolegle.
Do Wrocławia rzeka wpływa na południowym wschodzie, za Radwanicami, między osiedlami Opatowice a Księże Wielkie, na południe od Odry; w granicach miasta pokonuje około 7 km. Najpierw przepływa przez tereny wodonośne, które służą zaopatrzeniu miasta w wodę wodociągową i są zasilane wodami rzeki. Dalszy przepływ reguluje śluza powodziowa nr 3 przy kładce Barani Skok. Poniżej terenów wodonośnych, poza wezbraniami, rzeka niesie już tylko stosunkowo niewielkie ilości wody, wyznaczone przez tzw. przepływ nienaruszalny.
W rejonie Parku Wschodniego rzeka rozdziela się na dwa ramiona opływające bezimienne wyspy, na których leży park. Oława Górna (niem. Obere Ohle) okrąża je od wschodu, południa, zachodu i północnego zachodu, a jej długość wynosi dziś około 2,4 km (pierwotnie 2,7 km); Oława Dolna (niem. Niedere Ohle) opływa je od północy i liczy około 0,8 km (pierwotnie 1,3 km). Rozwidlenie leżało dawniej przy grobli biegnącej z Bierdzan do Świątnik; na początku XX wieku przekop skrócił bieg ramion, które obecnie rozchodzą się poniżej terenów wodonośnych, na zachód od kładki Barani Skok. Wodę rozdzielają dwa jazy stałe: przy niskich stanach przepływ nienaruszalny kierowany jest do Oławy Górnej, a Oława Dolna przejmuje wodę w czasie wysokich stanów i wezbrań. Oba ramiona łączy ponadto przekop przecinający park.
Oława Górna przyjmuje wody Zielonej i Brochówki, które wnoszą pewien ładunek zanieczyszczeń, przez co woda w końcowym odcinku rzeki jest nieco gorszej jakości niż przed terenami wodonośnymi. Nad Oławą Górną przerzucony jest dziś tylko most Parkowy; z kładki Parkowej, prowadzącej niegdyś do ośrodka sportowego klubu Burza Wrocław, zostały jedynie przyczółki. Na tym ramieniu stał dawniej również Młyn Guzikowy (niem. Knopfmühle) – młyn wodny, który jako stopień piętrzący utrzymywał odpowiedni stan wody dla pobliskich terenów wodonośnych.
Za parkiem Oława płynie już jednym korytem w stronę osiedla Rakowiec. Przed mostem Rakowieckim tworzy niewielkie rozlewisko, które dawniej służyło jako kąpielisko. Niżej znajdują się kolejno most Żabia Ścieżka, jaz Małgorzata z przepompownią, położony około 2,0 km powyżej ujścia, oraz kładka w ciągu ulicy Szybkiej. Poniżej ostatniej przeprawy, mostu Oławskiego, skarpy koryta są umocnione kamiennym brukiem, a w końcowym odcinku lewy brzeg tworzy mur oporowy licowany kamieniem. Po koronie lewego brzegu biegnie ulica Wybrzeże Juliusza Słowackiego.
Oława uchodzi do Odry w granicach Wrocławia, na 250,4 km biegu tej rzeki, na wysokości około 115 m n.p.m., już na Nizinie Śląskiej. Ujście leży mniej więcej dwa kilometry na wschód od Starego Miasta, powyżej mostu Grunwaldzkiego.
Znajduje się ono na lewym brzegu Odry, w górnym odcinku Śródmiejskiego Węzła Wodnego, na Przedmieściu Oławskim. Tuż powyżej, na tym samym brzegu, leży wejście do portu Ujście Oławy (250,4 km Odry), a poniżej – most Grunwaldzki (250,5 km). Obok wysokości około 115 m n.p.m. podaje się dla tego miejsca także wartość 118 m n.p.m.
Ostatnią przeprawą nad Oławą, około 200 m przed ujściem, jest drogowy most Oławski w ciągu ulic Walońskiej i Na Grobli. Budowano go od kwietnia 1882 do listopada 1883 roku według projektu Alexandra Kaumanna. Ma trzy przęsła o ceglanych sklepieniach, 73,8 m długości i 14,12 m szerokości; gruntowne remonty przeszedł w 1962 i 1990 roku. W jego miejscu stała wcześniej kładka, którą przepędzano bydło na pastwisko na prawym brzegu, stąd jedna z dawnych nazw – most Wygonowy; nazywano go też mostem św. Maurycego (niem. Mauritius Brücke) i Margarethenbrücke.
Na prawym brzegu Oławy, tuż poniżej mostu, leży port Ujście Oławy, dawniej nazywany Schlung („Gardziel”) lub Portem Węglowym. Ma powierzchnię 0,45 ha, a jego basen ciągnie się równolegle do koryta rzeki, od którego oddziela go grobla. Port zbudowano w latach 1842–1844 jako zimowisko parowców, a później wykorzystywano go także do obsługi zakładu wodociągowego Na Grobli. W czasie budowy zakładu dostarczano przezeń materiały budowlane, a po jej zakończeniu przeładowywano tu głównie węgiel dla zakładu, z czasem również dla przepompowni na Świątnikach, do której poprowadzono od portu kolejkę wąskotorową. MPWiK przestało z niego korzystać w latach siedemdziesiątych XX wieku; obecnie wydzierżawiony port służy wydobyciu kruszywa z dna rzeki. Również sam końcowy odcinek Oławy poniżej mostu służył pod koniec XIX wieku i w pierwszej połowie XX wieku jako przystań i zimowisko parowców.
Położenie ujścia wielokrotnie się zmieniało – najpierw w wyniku procesów naturalnych, później wskutek prac hydrotechnicznych. Przypuszcza się, że pierwotnie Oława łączyła się z Odrą znacznie wyżej w jej biegu, nieco poniżej dzisiejszego miasta Oława, około 25 km przed ówczesnym Wrocławiem; wskutek naturalnych przekształceń sieci wodnej oba koryta biegną dziś na tym odcinku niemal równolegle. W samym Wrocławiu ujście leżało początkowo nieco niżej w biegu Odry niż obecnie, w rejonie Arsenału. Według jednej z hipotez przekop Odry Śródmiejskiej, wykonany w latach 1531–1555, poprowadzono częściowo dawnym odcinkiem ujściowym Oławy, od dzisiejszej ulicy Zielonego Dębu do Szczytnik.
Wodą z Oławy zasilano obie wrocławskie fosy: zewnętrzną Fosę Miejską, która częściowo istnieje do dziś i której ujście leży przy południowym przyczółku mostu Sikorskiego, oraz wewnętrzną Czarną Oławę, zwaną też Oławą Miejską. Ta ostatnia była sztuczną odnogą rzeki, przekopaną w XIII wieku (jako datę budowy podaje się rok 1291) wzdłuż ówczesnej południowej granicy miasta, w podmokłym obniżeniu starorzecza Odry, jednego z koryt powodziowych Odry i Oławy. Początkowo pełniła funkcję fosy obronnej, a gdy jej znaczenie militarne osłabło, nadal wykorzystywano ją do celów gospodarczych. Na jej nurcie stały młyny, m.in. Młyn Siedmiu Kół, istniejący w latach 1297–1813, i Młyn Kacerski (niem. Käthermühle). Końcowy fragment kanału przed ujściem wykorzystywali białoskórnicy, którzy garbowali tu skóry; odcinek ulicy w miejscu ich dawnych warsztatów nosi do dziś nazwę ulicy Białoskórniczej. Kanał uchodził do Odry Południowej w okolicy ulicy Cieszyńskiego.
Z czasem Czarna Oława coraz bardziej się zamulała i zamieniała w kanał ściekowy, a obecność takiego kanału tuż przy centrum miasta pogarszała warunki higieniczne Wrocławia. Ostatecznie, po epidemii cholery, kanał zasypano; jako rok zasypania podaje się 1866, 1868 lub 1869. Na jego miejscu wytyczono ulicę, której kolejne odcinki nosiły nazwy z członem Ohle, np. Schloß Ohle („Oława Zamkowa”) czy Reussen Ohle („Oława Ruska”), a dziś śladem dawnego kanału biegnie wrocławska trasa średnicowa.
Sama rzeka uchodziła natomiast dawniej przez dzisiejszą Zatokę Gondoli przy ulicy Purkyniego, między Wzgórzem Polskim a gmachem, w którym mieści się obecnie Muzeum Narodowe; ten odcinek nazywano Białą Oławą. Istniał też drugi przekop do Odry, który razem z Białą Oławą otaczał wyspę Nowe Miasto. W 1873 roku uregulowano ujście Oławy do Odry, a w 1888 roku zlikwidowano jej ujście przez Zatokę Gondoli. Ostatnia przebudowa, związana z rozbiórką miejskich umocnień i zasypaniem części Fosy Miejskiej, skróciła rzekę i przeniosła ujście w obecne miejsce, w rejon Wybrzeża Juliusza Słowackiego.
Podstawowe wymiary rzeki podawane są w źródłach różnie. Według części z nich Oława ma 99,01 km długości, według innych – 91,7 km; jedno ze źródeł nie rozstrzyga sporu i wymienia obie wartości obok siebie: 99 km albo 91,7 km.
Podobna, choć mniejsza rozbieżność dotyczy powierzchni zlewni. Większość źródeł podaje 1167,4 km², ale spotyka się też wartość 1159 km². Żadne z nich nie wyjaśnia, skąd biorą się te różnice.
Sieć rzeczna Oławy jest dość dobrze rozwinięta, choć poza Krynką i Gnojną rzeka nie ma większych dopływów; oba te dopływy zasilają Oławę z prawej strony. Osobno wskazuje się Brochówkę – zarówno jako dopływ, jak i jako dodatkowe źródło zanieczyszczeń.
Krynka, zwana też Głębokim Rowem (niem. Kryhn lub Kernbach), ma 36,05 km długości i płynie w województwach opolskim i dolnośląskim. Wypływa na wysokości 317 m n.p.m. w okolicy Goworowic, na południe od tej wsi i od Lipnik, a następnie kieruje się na północ, okrążając od wschodu Wzgórza Strzelińskie i mijając Kamiennik, Szklary, Sarby, Przeworno, Karszówek oraz Muchowiec. Uchodzi do Oławy poniżej Strzelina, naprzeciw Krzepic, na wysokości około 153 m n.p.m. W 2006 roku na Krynce oddano do użytku przeciwpowodziowy zbiornik Przeworno.
Gnojna przepływa przez wieś o tej samej nazwie (niem. Olbendorf) w gminie Grodków w województwie opolskim. W niektórych zestawieniach do prawych dopływów zalicza się także Podgródkę, a w jednym z nich również Psarski Potok, którym docierają do Oławy wody przerzucane z Nysy Kłodzkiej.
Zielona, nazywana także Szaloną, jest lewym dopływem Oławy o długości 23,79 km. Źródła ma w okolicach miasta Oława, w Gaju Oławskim; do Wrocławia wpływa od strony Radwanic, przepływa między Księżem Wielkim a Świątnikami i po około 2,2 km biegu w granicach miasta uchodzi do Oławy Górnej na wysokości około 117 m n.p.m. Brochówkę (Brochowianka, niem. Flossgraben) za lewy dopływ uznają opis samej strugi, opis Oławy Górnej i jedno z zestawień, a inne zestawienie wymienia ją wśród prawych. Jest to struga o długości 8,18 km, wypływająca w Smardzowie na wysokości 126 m n.p.m. W granicach Wrocławia pokonuje 3,2 km, przepływa przez Park Brochowski i uchodzi do Oławy Górnej na Księżu Małym, w rejonie ulicy Karwińskiej.
W zlewni znajdują się trzy wodowskazy. Dwa z nich są na samej Oławie – w Zborowicach i w Oławie – a trzeci na Krynce, w Przewornie.
Zlewnia ma charakter rolniczy, przy czym w środkowym biegu rzeki prowadzi się intensywne uprawy. Lesistość zlewni wynosi około dziewiętnastu procent, co oznacza, że lasy zajmują mniej niż jedną piątą jej powierzchni.
Zlewnię opisują także inne wskaźniki. Jej średni spadek wynosi mniej więcej 0,62 procent, gęstość sieci rzecznej – około 0,34 na kilometr, a klimatyczny bilans wodny – około 71 mm.
Reżim wodny dokumentują pomiary z dolnego biegu, z okolic miasta Oława. W latach 1951–1990 średni przepływ wynosił tam 3,43 m³/s. Maksymalna amplituda wahań zwierciadła wody w dolnym biegu wynosi 3,3 m.
Spadek rzeki wynosi 2,1 m/km, a przepływ w pobliżu ujścia – 4,5 m³/s.
Zasoby własne rzeki uzupełnia przerzut wody z Nysy Kłodzkiej przez dział wód. Wodę podnosi przepompownia wrocławskiego MPWiK położona w Michałowie, a kanał wprowadza ją do koryta w okolicy Jaczkowic pod Oławą. Ilość wody w kanale jest podobna do ilości wody w Oławie.
Połączenie to zbudowano w 1971 roku jako kanał, którym można doprowadzać do Oławy dodatkową wodę z Nysy Kłodzkiej.
Przerzut wspomaga zaopatrzenie w wodę nie tylko Wrocławia, lecz także Brzegu, miasta Oława i okolicznych miejscowości. Powodem budowy kanału były niewystarczające zasoby wody w rzece, głównym źródle wody pitnej dla Wrocławia; do jej zasilenia wykorzystano wody Nysy Kłodzkiej, czystsze od odrzańskich. Kanał zaczyna się na jazie w okolicy Michałowa, w pobliżu mostu autostrady A4, i przez pierwsze 2 km biegnie sztucznym korytem do tej miejscowości. Tam, przy drodze nr 458, pompy tłoczą wodę podziemnym rurociągiem na wzniesienie zwane Wałem Michałowskim, skąd odkryty kanał biegnie na północny zachód doliną Pępickiego Potoku; formalnie ten odcinek nosi nazwę Pępicki Potok.
Pierwsze ujęcie, w okolicy Krzyżowic, pobiera wodę dla Brzegu: po wstępnym oczyszczeniu mechanicznym miesza się ją z wodą z kilku pobliskich studni głębinowych i prowadzi podziemnym rurociągiem w stronę stacji uzdatniania wody w Krzyżowicach. W okolicy drogi krajowej nr 39 kanał łączy się z Przyleskim Potokiem i odtąd nosi nazwę Psarskiego Potoku; za Psarami, przed Godzikowicami, znajduje się drugie ujęcie, dla miasta Oława. Psarski Potok uchodził naturalnie do Odry w mieście Oława, a wody kanału kieruje do rzeki Oławy przekop wykonany w kierunku zachodnim. Odcinek Psarskiego Potoku wraz z przekopem określa się oficjalnie jako kanał, a pozostałą dolną część potoku – jako rzekę. Koryta wykorzystanych potoków na wielu odcinkach wyprostowano, a ich brzegi umocniono betonem.
Rzeka odgrywa kluczową rolę w zaopatrzeniu Wrocławia w wodę pitną i właśnie z tego powodu ma szczególne znaczenie w wojewódzkiej sieci monitoringu. Jest też ważna dla zaopatrzenia w wodę miasta Oława oraz rolnictwa.
Główny ciężar uzdatniania spoczywa na zakładzie w Mokrym Dworze (niem. Althofnaß), wsi położonej mniej więcej piętnaście kilometrów na południowy wschód od Wrocławia. Stosuje się tam infiltrację: wodę rzeczną rozprowadza się w pobliżu zakładu na obszarze 10,26 km² i wprowadza do warstw piaszczystych, skąd następnie pobiera ją system studni.
Część wody z Oławy trafia do zakładu Na Grobli, położonego niedaleko ujścia rzeki do Odry. Mokry Dwór dostarcza około 51 procent wody zużywanej w mieście, czyli mniej więcej 27 milionów m³ rocznie, a Na Grobli – około 48 procent, to jest około 25 milionów m³.
Jedynie około jednego procenta wody pochodzi ze studni artezyjskich w Leśnicy, a woda ta zaopatruje wyłącznie tę dzielnicę.
Tereny wodonośne Wrocławia – zamknięty obszar zarządzany przez MPWiK – leżą w dolinie Oławy: częściowo na południowo-wschodnim krańcu Wrocławia, około 6 km od centrum, w rejonie osiedli Świątniki, Bierdzany i Nowy Dom, a częściowo w gminie Siechnice, między Radwanicami, Trestnem, Blizanowicami, Mokrym Dworem i Siechnicami. Na północ od nich płynie Odra, a na południe – Zielona. Wodę z Oławy pobiera pompownia Czechnica, skąd siecią kanałów i rowów trafia ona do 63 stawów infiltracyjnych o łącznej powierzchni około 60 ha; przepływ regulują zastawki i jazy zastawkowe. Wodę, która przesiąknęła do gruntu, ujmuje 558 studni, a rurociągi pracujące jako lewary odprowadzają ją do pompowni Radwanice, Bierdzany i Świątniki, skąd kierowana jest do zakładów uzdatniania wody Na Grobli i Mokry Dwór. Wydajność ujęcia wynosi średnio 160 tys. m³ na dobę, a maksymalnie 250 tys. m³ na dobę.
Do końca XIX wieku Wrocław czerpał wodę z Odry, a z powodu pogarszającej się jakości tej wody zaczęto szukać nowego ujęcia; wstępne prace projektowe z 1896 roku wskazały właśnie ten teren. W latach 1901–1905 zbudowano pompownię na Świątnikach, a w latach 1902–1904 wykonano tu 313 studni. W 1906 roku długotrwała susza, a po niej powódź uniemożliwiły pobór wody dla miasta (tzw. katastrofa żelazowo-manganowa), dlatego system rozbudowano: w latach 1920–1939 liczba studni wzrosła do 428 i powstały pompownie Bierdzany i Radwanice. Kryzys zaopatrzenia w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku doprowadził do budowy zakładu Mokry Dwór, rozpoczętej w 1976 roku; zakład oddano do eksploatacji w 1982 roku.
Mimo długotrwałej eksploatacji tereny wodonośne pozostają cennym ekosystemem, czemu sprzyjają ich ochrona i przestrzeganie wymogów dotyczących czystości wody. Stanowią naturalne przedłużenie nadodrzańskich lasów i łąk, ciągnących się od Kotowic i Siechnic, oraz część klina przyrodniczego, który w ramach korytarza ekologicznego doliny Odry wchodzi głęboko w miasto; dalej ciąg ten tworzą tereny zielone w widłach Odry i Oławy, m.in. Park Wschodni i Las Rakowiecki. Obszar należy do Grądów Odrzańskich, jednej ze 118 ostoi ptaków w Polsce, wyznaczonej według kryteriów międzynarodowych, i jest chroniony jako specjalny obszar ochrony siedlisk Natura 2000 „Grądy w Dolinie Odry” (PLH020017). Proponuje się objąć go ochroną w formie Parku Krajobrazowego Dolina Odry i Oławy.
Ekosystem opiera się na podmokłym środowisku, które tworzą rozlewiska i stawy oraz cieki: rzeki Oława, Zielona i Odra, ramiona boczne, kanały i rowy; duże obszary zajmują łąki, w tym zmiennowilgotne, występują też zadrzewienia pozostałe po łęgach wierzbowo-topolowych. Z roślin wodnych wymienia się m.in. grążel żółty i salwinię pływającą, a z gatunków łąkowych – kruszczyk szerokolistny, kosaciec syberyjski, goryczkę wąskolistną, mieczyk dachówkowaty i zimowit jesienny. Żyją tu wydra europejska i bóbr europejski, a ptaków lęgowych i prawdopodobnie lęgowych stwierdzono 111 gatunków, w tym bociana czarnego, bąka, bączka, kanię rdzawą i kropiatkę. W 2005 roku odkryto tu nieznany wcześniej gatunek Brachylecithum glareoli, żyjący w przewodzie pokarmowym nornicy rudej.
Podczas powodzi na Odrze w 1997 roku również wody Oławy wyrządziły szkody w gminach położonych nad jej brzegami. Woda zalała znaczną część terenów między oboma korytami na zachód od miasta Oława.
Największym zagrożeniem dla środowiska były wówczas składowiska odpadów Huty Siechnice: w zasadzie zabezpieczone przed wielką wodą, w każdej chwili mogły jednak zostać zalane.
Wezbranie z 1997 roku, nazywane powodzią tysiąclecia, zalało także wrocławskie tereny wodonośne w dolinie Oławy, a wraz z nimi pompownie i zakłady uzdatniania wody. Obszar ten jest zarazem częścią polderu przeciwpowodziowego Odry.
Pierwszy zapis nazwy pochodzi z 1150 roku i brzmi Olaua. Niemieckie formy nazwy to Ohle, Olau, Ohlau, Ola i Olow, a łacińska – Olavia. W gwarze śląskiej rzekę zapisuje się jako Ôława.
Mieszkańcy dorzecza nazywają rzekę także Oławką, używając tej formy zamiennie z nazwą urzędową, aby odróżnić ją od miasta Oława.
Dolny odcinek rzeki jest wykorzystywany na spływy kajakowe, głównie poniżej ujścia Kanału Psarskiego.
Oława uchodzi do Odry.
Opracowano na podstawie artykułu Oława (rzeka) w polskiej Wikipedii oraz odpowiadających mu artykułów w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, rosyjskiej, ukraińskiej; wykorzystano także artykuły: Ujście Oławy, Tereny wodonośne Wrocławia, Górna Oława, Oława Dolna, Czarna Oława, Most Oławski, Port Ujście Oławy we Wrocławiu, Kanał Nysa-Oława, Stopnie wodne we Wrocławiu, Krynka (dopływ Oławy), Zielona (rzeka), Brochówka, Lipniki (województwo opolskie), Gnojna (Wikipedia w wersji niemieckiej) (licencja CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane, a tam, gdzie różnią się od cytowanego artykułu, wartości podane w samym artykule. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Oława