| Długość | 319 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 8341 km² |
| Średni przepływ | 48,6 m³/s |
| Uchodzi do | Wisła |
Początek Pilicy leży na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, tuż przy miasteczku noszącym tę samą nazwę, w powiecie zawierciańskim. Polskie opisy mówią o dwóch wypływach o charakterze krasowym. Opracowanie niemieckojęzyczne umieszcza źródło kilometr na południowy zachód od miasta, czeskie natomiast już w jego granicach — rozbieżność dotyczy więc nie okolicy, lecz samego punktu, w którym rzeka się zaczyna.
Wapienne, jurajskie otoczenie odróżnia ten fragment biegu od całej reszty: dalej Pilica płynie już terenem przeważnie równinnym. Obok formy polskiej w piśmiennictwie funkcjonuje niemieckie Pilitza.
Nazwom wodnym tej części zlewni Wisły poświęcono dwie monografie wydane w Stuttgarcie: Kazimierz Rymut opisał hydronimię lewobrzeżnego obszaru dopływowego Wisły pomiędzy Przemszą a Pilicą (2001), Jerzy Duma zaś odcinek ciągnący się od Pilicy po Brdę (1999). Samej rzece poświęcono też hasło w ósmym tomie Słownika geograficznego Królestwa Polskiego, wydanym w Warszawie w 1887 roku.
Za jurą rzeka wkracza na Niziny Środkowopolskie, a następnie na Nizinę Środkowomazowiecką; część opracowań określa pierwszy z tych odcinków szerzej, jako Wyżynę Małopolską, i poprzestaje na stwierdzeniu, że dalej nurt biegnie równiną. Po drodze Pilica przecina województwa śląskie, łódzkie i mazowieckie.
Koniec biegu wypada w pobliżu wsi Ostrówek, w regionie zwanym Doliną Środkowej Wisły. Rzeka wpada do Wisły z lewej strony, a wysokość ujścia szacowana jest na około 92 m n.p.m. Wśród lewych dopływów Wisły Pilica jest zarazem najdłuższa i największa.
Zestawienia poświęcone rzece nie są zgodne co do jej rozmiarów. Wartość 319 km powtarza się w opisach polskim, niemieckim, rosyjskim i ukraińskim; anglojęzyczny podaje 333 km i sytuuje Pilicę na ósmym miejscu wśród najdłuższych rzek kraju; czeski idzie najdalej, wskazując 342 km.
Powierzchnia dorzecza rozjeżdża się podobnie: 8341 km² w ujęciu polskim, 9244 km² w czeskim i rosyjskim, 9245 km² w ukraińskim oraz 9258 km² w angielskim. Zgodne są natomiast wszystkie co do tego, że cała zlewnia mieści się w granicach Polski.
Trzecia rozbieżność dotyczy wody. Pomiar prowadzony w Białobrzegach daje średni przepływ 48,6 m³/s, podczas gdy dla samego ujścia podaje się wartość rzędu 40 m³/s. Maksima przypadają na wiosnę, gdy rzeka regularnie wzbiera.
Za największy dopływ uchodzi Czarna Konecka, wpadająca do Pilicy z prawej strony. Prawy brzeg przyjmuje ponadto Czarną Włoszczowską oraz Drzewiczkę. Z lewej strony uchodzą Luciąża i Wolbórka, a zestawienia dopisują do nich jeszcze Krztynię i Rykolankę. Wykazy te podawane są jako wybór cieków najważniejszych, nie jako pełny rejestr — czeskie zamyka obie listy zastrzeżeniem, że wymieniono tylko część.
W 1974 roku pod Sulejowem ukończono zaporę. Spiętrzone przez nią wody utworzyły Zalew Sulejowski — zbiornik długi na mniej więcej 17 km, mierzący w najszerszym miejscu 2 km i zajmujący 2700 ha. Sama zapora funkcjonuje dziś także jako punkt orientacyjny na pieszym szlaku biegnącym doliną.
Idąc z biegiem wody, rzeka mija kolejno Koniecpol, Przedbórz, Sulejów, Tomaszów Mazowiecki, Nowe Miasto nad Pilicą, Wyśmierzyce, Białobrzegi i wreszcie Warkę, za którą wpada do Wisły. Do tego zestawu spisy dodają jeszcze Pilicę, Szczekociny i Inowłódz, a niektóre także Żarnowiec. Spała bywa zaliczana raz do miast, raz do wsi.
Największym ośrodkiem nad rzeką jest Tomaszów Mazowiecki. W lipcu 2020 roku oddano tam do użytku wielofunkcyjną przystań z amfiteatrem, zajmującą ponad hektar powierzchni. W Spale przez Pilicę przerzucono most noszący imię generała Tadeusza Buka.
Wykaz wsi leżących nad rzeką jest znacznie obszerniejszy od spisu miast. Znalazły się w nim Wierbka, Sławniów i Kleszczowa, dalej Dobra wraz z Dobrą-Kolonią, Budy Michałowskie i Wola Libertowska, a obok nich Żarnowiec, Łany Wielkie i Łany Małe. Kolejne pozycje to Jasieniec, Brzeziny i Małoszyce, Dąbrowica, Grodzisko i Rudka, Krzętów oraz Maluszyn, a także Będzyn, Taras, Łęg Ręczyński i Faliszew.
Dalej wymienia się Skotniki i Ostrów, Smardzewice, Teofilów i Zakościele, Kozłowiec, Żądłowice i Rzeczycę, Gapinin, Mysiakowiec oraz Domaniewice. Na liście są też Pobiedna i Łęgonice, Wola Pobiedzińska, Gostomia i Tomczyce, Ulaski Stamirowskie, Przybyszew i Michałów Górny.
Zestawienie zamykają Ostrołęka, Przylot i Sudzinek, Pacew oraz Wola Przedborska, Przyłęk, Bobrowniki i Góry, a wreszcie Grotowice, Ponikła, Brzeg i Brzeźce.
Trzy parki krajobrazowe rozłożone wzdłuż rzeki określa się wspólnym mianem Nadpilicznych: Przedborski, Sulejowski i Spalski. 24 marca 2009 roku część terenów nad rzeką objęto dodatkowo Piliczańskim Obszarem Chronionego Krajobrazu, a fragment doliny ma status obszaru specjalnej ochrony ptaków w europejskiej sieci Natura 2000.
Tuż przy rzece leży rezerwat przyrody Niebieskie Źródła, którego osobliwością są naturalne źródła. Cały obszar dorzecza bywa nazywany Nadpiliczem; w 1997 roku powstało Stowarzyszenie Przyjaciół Pilicy i Nadpilicza.
Szlak wodny Pilicy liczy 228 km i zaczyna się w Zarzeczu koło Szczekocin. Prowadzi przez Przedbórz, Faliszew i Skotniki, potem przez Sulejów oraz Zalew Sulejowski, dalej mija Tomaszów Mazowiecki, Spałę i Inowłódz, następnie Żądłowice, Grotowice i Domaniewice, a na koniec Nowe Miasto nad Pilicą, Białobrzegi i Warkę, by zakończyć się przy ujściu rzeki.
W międzynarodowej skali trudności trasa oceniana jest na CL I, czyli przejazd łatwy. Miejscami poziom rośnie do CL II: koryto zwęża się, spadek staje się wyraźny, a dno pokrywają kamienie.
Żegluga to osobna kwestia. Jedno z opracowań przyjmuje, że ruch wodny możliwy jest od Tomaszowa Mazowieckiego w dół rzeki, inne mówi ogólniej o żeglowności dolnego biegu.
Wzdłuż środkowej części rzeki wytyczono pieszy Szlak Rekreacyjny Rzeki Pilicy o długości 122 km. Wędrówkę rozpoczyna Piotrków Trybunalski, a trasa wiedzie przez Barkowice, Bronisławów, Swolszewice i Borki do zapory, dalej przez Smardzewice, Trestę i Zarzęcin do Sulejowa.
Za Sulejowem szlak prowadzi przez Taraskę, Szarbsko i Dąbrówkę, mija Diablą Górę oraz Wacławów, potem Skotniki, Faliszew i Taras. Ostatni odcinek to Przedbórz, Biały Brzeg, okolice wsi Rączki i Krzętów.
Przez stulecia Pilica rozdzielała trzy historyczne krainy: Małopolskę, Wielkopolskę i Mazowsze. Rozgraniczenie to przetrwało częściowo epokę zaborów, ale po odzyskaniu przez Polskę niepodległości stopniowo się zatarło.
Nadpilicze przez większość dziejów kraju pozostawało poza głównym nurtem życia kulturalnego. Nie oznacza to jednak, że dolina była pusta.
Niektóre z nadrzecznych miejscowości pełniły funkcję lokalnych ośrodków kultury — z zamkami, klasztorami i pałacami — albo zasłynęły wydarzeniami historycznymi bądź cyklicznymi imprezami. Wymienia się wśród nich Pilicę i Żarnowiec, Koniecpol oraz Przedbórz, Bąkową Górę i Majkowice, Skotniki i Sulejów, Tomaszów Mazowiecki, Spałę oraz Inowłódz, a także Nowe Miasto nad Pilicą, Przybyszew i Warkę.
Na wschód od rzeki leżą dawne ośrodki górnicze, hutnicze i metalurgiczne Staropolskiego Okręgu Przemysłowego, między innymi Maleniec, Skórnice i Pląskowice.
Nazwa rzeki wielokrotnie wychodziła poza hydrografię. W latach 1965–1994 działały w Tomaszowie Mazowieckim Zakłady Przemysłu Odzieżowego „Pilica”, których nazwa brała się stąd, że miasto jest największym ośrodkiem nad tą rzeką. Przy innym dużym tomaszowskim przedsiębiorstwie, zakładach włókien chemicznych Wistom, przez czterdzieści lat istniał zespół kultury ludowej „Piliczanie”; w czasach PRL dawał liczne koncerty w kraju i poza jego granicami.
Od początku XXI wieku w Tomaszowie Mazowieckim działa Skansen Rzeki Pilicy, uznawany za pierwsze w Polsce muzeum rzeki pod otwartym niebem. Gromadzi pamiątki związane z rzeką, a najbardziej znane eksponaty to budynek młyna wodnego oraz niemiecki pojazd pancerny, wydobyty z nurtu i przywrócony do stanu używalności.
Od drugiej dekady XXI wieku nazwę Pilica nosi również przeciwlotniczy zestaw bardzo krótkiego zasięgu, znajdujący się na wyposażeniu Wojska Polskiego.
Pilica uchodzi do rzeki Wisła.
Opracowano na podstawie artykułu Pilica w polskiej Wikipedii oraz jego odpowiedników w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, czeskiej, rosyjskiej, ukraińskiej (CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane, a tam gdzie różnią się od cytowanego artykułu — wartości podane w samym artykule. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Pilica