| Długość | 319 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 8341 km² |
| Średni przepływ | 48,6 m³/s (w pobliżu ujścia) |
| Uchodzi do | Wisły |
Początek Pilicy leży na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, blisko miasteczka noszącego tę samą nazwę, w powiecie zawierciańskim. Rzeka wypływa z dwóch źródeł o charakterze krasowym. Samo miejsce jej początku lokalizuje się jednak różnie: według jednych danych źródło leży kilometr na południowy zachód od miasta, według innych – już w jego granicach. Rozbieżność dotyczy więc nie okolicy, lecz samego punktu, w którym rzeka się zaczyna.
W przeważającej części biegu Pilica płynie terenem równinnym. W języku niemieckim rzeka nosi nazwę Pilitza.
Nazwom wodnym tej części zlewni Wisły poświęcono dwie monografie wydane w Stuttgarcie: Kazimierz Rymut opisał hydronimię lewobrzeżnego obszaru dopływowego Wisły pomiędzy Przemszą a Pilicą (2001), Jerzy Duma zaś – odcinek ciągnący się od Pilicy po Brdę (1999). Samej rzece poświęcono też hasło w ósmym tomie „Słownika geograficznego Królestwa Polskiego”, wydanym w Warszawie w 1887 roku.
Za Jurą rzeka wkracza na Niziny Środkowopolskie, a następnie na Nizinę Środkowomazowiecką. Według innego ujęcia rzeka przepływa przez Wyżynę Małopolską i Nizinę Środkowomazowiecką. Po drodze Pilica przecina województwa śląskie, łódzkie i mazowieckie.
Koniec biegu wypada w pobliżu wsi Ostrówek, w regionie zwanym Doliną Środkowej Wisły. Pilica uchodzi do Wisły z lewej strony, a wysokość ujścia wynosi około 92 m n.p.m. Wśród lewych dopływów Wisły jest zarazem najdłuższa i największa.
Przez Niziny Środkowopolskie i Nizinę Środkowomazowiecką Pilica płynie w kierunku północno-wschodnim. Jej źródła położone są na wysokości 350 m n.p.m., a dla ujścia, obok wspomnianych około 92 m n.p.m., podaje się także 96 m n.p.m. Ujście umiejscawia się w okolicy wsi Ostrówek w gminie Warka albo w okolicy wsi Mniszew w powiecie kozienickim; leży ono na południowy wschód od Warszawy, w pobliżu Warki.
Na odcinku przedborskim Pilica płynie południkowo i wyznacza zachodnią granicę Przedborskiego Obszaru Chronionego Krajobrazu. Dno jej doliny, szerokie na 1–2 km, leży na wysokości od 202 m przy ujściu Czarnej Włoszczowskiej do 190 m w Przedborzu, a stoki doliny są łagodne i niewysokie. W okolicy Przedborza rzeka przecina Pasmo Przedborsko-Małogoskie ostro zarysowanym przełomem, a dolina ma tam szerokość 1,5 km. Pilica nie została tu dotąd uregulowana, dlatego płynie naturalnym korytem, silnie meandruje i tworzy starorzecza.
W środkowej części doliny, od Skotnik i Łęgu Ręczyńskiego po Smardzewice i Swolszewice Małe, leży Sulejowski Park Krajobrazowy. Znajduje się w nim fragment koryta Pilicy uznawany za najlepiej zachowany, z licznymi naturalnymi meandrami; park chroni także krajobraz nadrzeczny Czarnej Koneckiej oraz delty Luciąży. Dalej w dół rzeki, na terenie Spalskiego Parku Krajobrazowego, Pilica również płynie naturalnym korytem i miejscami meandruje, a liczne wysepki, mielizny i starorzecza dają dogodne siedliska wielu gatunkom roślin i zwierząt. Za najatrakcyjniejszy krajobrazowo uchodzi tu przełomowy odcinek w okolicach Inowłodza; rozległy widok na dolinę otwiera się z krawędzi wysoczyzny w Legnicy i Zakościelu, a równie atrakcyjnymi punktami widokowymi są tereny krawędziowe koło Łęgu i Grotowic.
Dane o rozmiarach rzeki nie są zgodne. Najczęściej powtarza się długość 319 km; według innych danych Pilica liczy 333 km i zajmuje ósme miejsce wśród najdłuższych rzek kraju, a najwyższa podawana wartość wynosi 342 km.
Podobnie różnią się dane o powierzchni dorzecza: podaje się 8341 km², 9244 km², 9245 km² oraz 9258 km². Cała zlewnia mieści się natomiast w granicach Polski.
Trzecia rozbieżność dotyczy przepływu. W Białobrzegach średni przepływ wynosi 48,6 m³/s, podczas gdy dla samego ujścia podaje się wartość rzędu 40 m³/s. Maksima przypadają na wiosnę, porę charakterystycznych dla rzeki wezbrań.
Wartość 48,6 m³/s bywa też odnoszona ogólnie do okolic ujścia, a według jeszcze innych danych średni przepływ wynosi 47,4 m³/s. Jednym z wodowskazów na rzece jest posterunek w Przedborzu, położony 201,4 km od ujścia; zamyka on zlewnię o powierzchni 2536 km².
Za największy dopływ uważa się Czarną Konecką, wpadającą do Pilicy z prawej strony. Prawy brzeg przyjmuje ponadto Czarną Włoszczowską oraz Drzewiczkę. Z lewej strony uchodzą Luciąża i Wolbórka, a do ważniejszych lewych dopływów zalicza się też Krztynię i Rykolankę. Nie jest to jednak pełny rejestr, lecz wybór cieków najważniejszych.
Pełniejszy wykaz dopływów, uporządkowany od źródeł do ujścia, otwierają prawobrzeżne Udorka i Uniejówka. Dalej rzeka przyjmuje z lewej strony Krztynię, a z prawej kolejno Zwleczę, Kurzelówkę, Brzozówkę i Czarną Włoszczowską. Po nich z lewej strony uchodzą Baryczka, Struga, Struga Strzelecka i Jaworka, z prawej – Ojrzanka, z lewej – Stobianka, a dalej prawobrzeżne Czarna Konecka i Radońka.
W dalszej kolejności lewy brzeg zasilają Luciąża, Wolbórka i Gać, prawy – Słomianka, a potem znów lewy: Olszówka, Luboczanka i Rokitna. Za prawobrzeżnymi Kiełcznicą i Drzewiczką uchodzą z lewej strony Gostomka, Mogielanka i Rykolanka, z prawej zaś Pierzchnianka i Dyga. Wykaz zamykają lewobrzeżna Struga oraz prawobrzeżne Strzyżynka, Zwierzyniec i Kanał Trzebieński.
Wykazy dopływów Pilicy wymieniają między Krztynią a Zwleczą także lewobrzeżną Białkę. Ciek o tej nazwie opisuje się również jako lewy dopływ Krztyni, uchodzący do niej w okolicy Zawady Pilickiej.
Czarna Konecka, nazywana też Czarną Maleniecką, ma 87,87 km długości i płynie w województwach świętokrzyskim i łódzkim. Jej źródła leżą na Garbie Gielniowskim, na wysokości 360 m n.p.m. Po drodze mija m.in. Niekłań Wielki, Stąporków, Sielpię Wielką, Rudę Maleniecką i Maleniec, a do Pilicy uchodzi na jej 158. kilometrze, koło wsi Kurnędz, na wysokości 169,8 m n.p.m.
Drzewiczka, prawy dopływ o długości 81,3 km i powierzchni zlewni 1089,9 km², bierze początek w lasach Garbu Gielniowskiego, na wysokości 248 m n.p.m. Płynie m.in. przez Opoczno, Drzewicę, od której pochodzi jej nazwa, oraz Odrzywół, a do Pilicy wpada na wysokości Nowego Miasta nad Pilicą. Lewobrzeżna Krztynia liczy 24,8 km, jej zlewnia zajmuje 394 km², a ujście znajduje się na północnym skraju Szczekocin.
Czarna Włoszczowska, prawobrzeżny dopływ o długości 47,5 km i powierzchni zlewni 637 km², powstaje z kilku cieków: Nowej Czarnej, Czarnej Mieczyńskiej oraz Czarnej Pilczyckiej połączonej z potokiem Borowa, które od przełomu koło wsi Zamoście płyną wspólnym korytem. Do Pilicy uchodzi we wsi Ciemiętniki, w okolicy Maluszyna. Wody wymienionych Czarnych są rzeczywiście ciemniejsze od wód Pilicy i stąd wzięła się ta nazwa. Ciemna barwa wynika nie tyle z zanieczyszczenia ściekami, ile przede wszystkim z wypłukiwania z dolinnych torfowisk dużych ilości związków humusowych. Podczas wezbrań zakwaszona woda płynie burzliwie i się pieni.
Lewobrzeżna Luciąża ma według różnych danych 48,7 km lub 54,2 km długości, a jej dorzecze zajmuje 766 km². Uchodzi nieco poniżej Sulejowa, koło dawnej osady młynarskiej Murowaniec; w 1998 roku powstał na niej zbiornik „Cieszanowice” o powierzchni 260 ha. Wolbórka, licząca 48,8 km i odwadniająca obszar 941 km², płynie m.in. przez Będków i Wolbórz, a do Pilicy wpada w Tomaszowie Mazowieckim przy ulicy Wapiennej; w pobliżu jej ujścia znajduje się tomaszowska oczyszczalnia ścieków.
Nie ma też zgody co do tego, który z lewych dopływów Pilicy jest najdłuższy: według jednych źródeł jest nim Luciąża, według innych Wolbórka.
W 1974 roku pod Sulejowem ukończono zaporę. Spiętrzone przez nią wody utworzyły Zalew Sulejowski – zbiornik długi na mniej więcej 17 km, mierzący w najszerszym miejscu 2 km i zajmujący 2700 ha. Zapora jest też jednym z punktów na trasie pieszego Szlaku Rekreacyjnego Rzeki Pilicy.
Zbiornik, nazywany również Jeziorem Sulejowskim lub Zbiornikiem Sulejowskim, powstawał w latach 1969–1974. Pilicę przegrodzono w Smardzewicach, 139 km od ujścia, na ówczesnej granicy województw łódzkiego i kieleckiego, betonowo-ziemną zaporą o długości 1200 m i wysokości 16 m. Oprócz Pilicy wodę doprowadza do zbiornika Luciąża. Akwen ma 17,1 km długości, do 2,1 km szerokości (średnio 1,5 km), średnio 3,3 m i maksymalnie 11 m głębokości, a jego linia brzegowa liczy 58 km, z czego 11 km przypada na gminę Wolbórz. Pojemność użytkowa wynosi 61 mln m³, a maksymalna – 75 mln m³; jako pojemność całkowitą podaje się 95 mln m³. Zlewnia zbiornika zajmuje 4900 km². Jest to drugi pod względem wielkości zbiornik wodny województwa łódzkiego, ustępujący jedynie Jeziorsku.
Spiętrzenie Pilicy w okolicach Sulejowa planowano od połowy lat 60. XX wieku. Istniejące ujęcia wody w Łodzi i jej okolicy oraz w Tomaszowie Mazowieckim nie zaspokajały już potrzeb mieszkańców i przemysłu; doszło nawet do racjonowania wody. Zalew połączono z Łodzią rurociągiem: jego pierwszy odcinek, do stacji uzdatniania w Kalinku, tworzy stalowa rura o długości 36,6 km i średnicy 1,60 m, a dalszy, biegnący z Kalinka do zbiorników i przepompowni na Chojnach, ma średnicę 2,20 m. W 1977 roku Wodociąg Sulejowski mógł wytwarzać blisko 258 tys. m³ wody na dobę; była to najwyższa wydajność pojedynczego systemu w dziejach łódzkich wodociągów, której później już nie osiągnięto. Planowano też budowę drugiej nitki wodociągu z Sulejowa do Łodzi, która mogłaby podwoić jego możliwości, jednak w związku z upadkiem łódzkiego przemysłu lekkiego inwestycji zaniechano. Wokół zbiornika wyznaczono strefy ochronne: bezpośrednia obejmuje ujęcie wody w Bronisławowie, a pośrednia – pas o szerokości 400 m wzdłuż brzegów.
Poza zadaniami retencyjnymi i energetycznymi zbiornik służy hodowli ryb, ochronie przeciwpowodziowej i wypoczynkowi. Uprawia się na nim przede wszystkim żeglarstwo, kajakarstwo i windsurfing, a nad brzegami powstały liczne ośrodki wypoczynkowe oraz kilka portów jachtowych. W wodach zalewu przeważają płoć, leszcz, karp, amur, krąp, okoń, sum, sandacz i szczupak. Przez cały rok odbywają się tu ćwiczenia Wojska Polskiego i służb ratowniczych; regularnie szkoli się na akwenie m.in. 25 Brygada Kawalerii Powietrznej, mająca sztab w pobliskim Tomaszowie Mazowieckim. Podczas budowy zbiornika wysiedlono wieś Swolszewice Błota, którą następnie zalano. W lutym 1982 roku o zaporę rozbił się wojskowy samolot Iskra; pilot zdążył się katapultować.
Z biegiem wody Pilica mija kolejno Koniecpol, Przedbórz, Sulejów, Tomaszów Mazowiecki, Nowe Miasto nad Pilicą, Wyśmierzyce, Białobrzegi i wreszcie Warkę, za którą wpada do Wisły. Do miast nadpilicznych zalicza się ponadto miasteczko Pilicę, Szczekociny i Inowłódz, a niekiedy także Żarnowiec. Spała figuruje raz wśród miast, raz wśród wsi.
Największym ośrodkiem nad rzeką jest Tomaszów Mazowiecki. W lipcu 2020 roku oddano tam do użytku wielofunkcyjną przystań z amfiteatrem, zajmującą ponad hektar powierzchni. W Spale przez Pilicę przerzucono most noszący imię generała Tadeusza Buka.
Pierwszą przeprawę w tym miejscu stanowił drewniany most z 1884 roku, zniszczony podczas I wojny światowej przez wycofujące się wojska rosyjskie; zastąpił go prowizoryczny drewniany most wzniesiony przez żołnierzy niemieckich. Dzisiejszy zabytkowy most żelbetowy na drodze ze Spały do Ciebłowic zbudowano w 1936 roku, a w jego otwarciu wziął udział prezydent Ignacy Mościcki. Konstrukcja opiera się na stalowych dźwigarach pełnościennych, które od góry łączy żelbetowa płyta o długości 125 m. Uszkodzony w czasie II wojny światowej most odnowiono w 1948 roku, a w 2011 roku nadano mu imię generała Tadeusza Buka, mieszkańca Spały, który zginął w katastrofie smoleńskiej.
Wykaz wsi leżących nad rzeką jest znacznie obszerniejszy od spisu miast. Znalazły się w nim Wierbka, Sławniów i Kleszczowa, dalej Dobra wraz z Dobrą-Kolonią, Budy Michałowskie i Wola Libertowska, a obok nich Żarnowiec, Łany Wielkie i Łany Małe. Kolejne pozycje to Jasieniec, Brzeziny i Małoszyce, Dąbrowica, Grodzisko i Rudka, Krzętów oraz Maluszyn, a także Będzyn, Taras, Łęg Ręczyński i Faliszew.
Dalej wymienia się Skotniki i Ostrów, Smardzewice, Teofilów i Zakościele, Kozłowiec, Żądłowice i Rzeczycę, Gapinin, Mysiakowiec oraz Domaniewice. Na liście są też Pobiedna i Łęgonice, Wola Pobiedzińska, Gostomia i Tomczyce, Ulaski Stamirowskie, Przybyszew i Michałów Górny.
Zestawienie zamykają Ostrołęka, Przylot i Sudzinek, Pacew oraz Wola Przedborska, Przyłęk, Bobrowniki i Góry, a wreszcie Grotowice, Ponikła, Brzeg i Brzeźce.
Trzy parki krajobrazowe rozłożone wzdłuż rzeki – Przedborski, Sulejowski i Spalski – określa się wspólnym mianem Nadpilicznych Parków Krajobrazowych. Część terenów nad rzeką objęto ponadto 24 marca 2009 roku Piliczańskim Obszarem Chronionego Krajobrazu, a odcinek rzeki ma status obszaru specjalnej ochrony ptaków w europejskiej sieci Natura 2000.
Wspólny zarząd parków nadpilicznych utworzono w 1994 roku dla Przedborskiego i Sulejowskiego Parku Krajobrazowego, a w 1995 roku dołączono do niego Spalski. Powierzchnię zespołu określa się na 464,58 km², a liczbę związanych z nim rezerwatów przyrody na 23. Siedziba zespołu mieści się w Moszczenicy, ma on też oddział terenowy w Przedborzu; z początkiem 2013 roku jednostka weszła w skład Zespołu Parków Krajobrazowych Województwa Łódzkiego jako Oddział Terenowy Nadpilicznych Parków Krajobrazowych.
Przedborski Park Krajobrazowy utworzono w 1988 roku, a jego powierzchnia wynosi 165,53 km². Sulejowski powstał w 1994 roku i zajmuje 17 026 ha; blisko 70% jego obszaru porastają lasy, a 11% przypada na Zalew Sulejowski. Spalski, utworzony w 1995 roku w okolicach Spały i Inowłodza, ma powierzchnię 131,10 km².
Piliczański Obszar Chronionego Krajobrazu, leżący w województwie łódzkim, zajmował przy powołaniu 46 340 ha; w 2012 roku sejmik województwa zmniejszył jego powierzchnię do 43 790 ha. Obejmuje nadrzeczne tereny między Sulejowskim a Przedborskim Parkiem Krajobrazowym, położone w powiatach opoczyńskim, piotrkowskim i radomszczańskim. W jego granicach znajdują się rezerwaty „Dębowiec” i „Diabla Góra”; planowane jest też utworzenie rezerwatu „Łęgi nad Pilicą”.
Tuż przy rzece leży rezerwat przyrody Niebieskie Źródła, którego osobliwością są naturalne źródła. Cały obszar dorzecza bywa nazywany Nadpiliczem; w 1997 roku powstało Stowarzyszenie Przyjaciół Pilicy i Nadpilicza.
Rezerwat Niebieskie Źródła, utworzony w 1961 roku, leży na prawym brzegu Pilicy w południowo-wschodniej części Tomaszowa Mazowieckiego, w otulinie Sulejowskiego Parku Krajobrazowego, i zajmuje 28,70 ha (według aktu powołującego – 28,77 ha). Obejmuje silnie pulsujące źródła typu limnokrenowego, dające początek rzece Jana: woda wybija z dna piasek, który oglądany przez taflę wody ma niebiesko-błękitno-zieloną barwę o odcieniach zależnych od pogody i nasłonecznienia. W miejscach wypływu woda ma temperaturę około 9 °C, a w otaczającym akwenie – od 6 °C zimą do 11 °C latem; wydajność źródeł wynosi obecnie 80 l/s i jest znacznie niższa niż dawniej, w dużej mierze za sprawą działalności człowieka. Woda w zbiorniku nie zamarza, dlatego zimuje tu wiele gatunków ptaków, a cały rezerwat jest ostoją około 75 ich gatunków. Symbolem rezerwatu jest kaczka krzyżówka. Część jego terenu pokrywa się z obszarem Natura 2000 „Niebieskie Źródła” (PLH100005).
W Pilicy i jej starorzeczach na terenie Spalskiego Parku Krajobrazowego stwierdzono 28 gatunków ryb, a także jeden gatunek smoczkoustych – minoga strumieniowego. W Przedborskim Parku Krajobrazowym, którego otulinę przecina Pilica, w rzekach żyje wydra, a wśród ryb przeważają gatunki pospolite; z rzadszych notowano sumika karłowatego i amura białego. W 1992 roku nad Pilicą natrafiono na czaszkę tura.
Rozległe lasy środkowego biegu rzeki, złożone z kilku kompleksów po obu jej stronach, coraz częściej nazywane są Puszczą Pilicką, choć stanowią tylko fragment puszczy i w rzeczywistości nie mają charakteru puszczy historycznej; największa ich część leży na Równinie Piotrkowskiej. Na terenie Spalskiego Parku Krajobrazowego w szerokiej dolinie łąki przeplatają się z resztkami starych drzewostanów, wrzosowiskami, murawami piaskowymi, turzycowiskami i trzcinowiskami, a najciekawsze przyrodniczo lasy ze starym drzewostanem rosną w okolicach Spały, Konewki, Luciążnej, Żądłowic i Smardzewic.
Szlak wodny Pilicy liczy 228 km i zaczyna się w Zarzeczu koło Szczekocin. Prowadzi przez Przedbórz, Faliszew i Skotniki, potem przez Sulejów oraz Zalew Sulejowski, dalej mija Tomaszów Mazowiecki, Spałę i Inowłódz, następnie Żądłowice, Grotowice i Domaniewice, a na koniec Nowe Miasto nad Pilicą, Białobrzegi i Warkę. Kończy się przy ujściu rzeki.
W międzynarodowej skali trudności trasa oceniana jest na CL I, czyli przejazd łatwy. Miejscami trudność wzrasta do CL II: koryto się zwęża, spadek staje się wyraźny, a dno pokrywają kamienie.
Żegluga to osobna kwestia. Według jednego z opracowań ruch wodny jest możliwy od Tomaszowa Mazowieckiego, według innego – ujmującego rzecz ogólniej – żeglowny jest dolny bieg.
Wzdłuż środkowego biegu rzeki wytyczono pieszy Szlak Rekreacyjny Rzeki Pilicy o długości 122 km. Zaczyna się on w Piotrkowie Trybunalskim i wiedzie przez Barkowice, Bronisławów, Swolszewice i Borki do zapory, dalej przez Smardzewice, Trestę i Zarzęcin do Sulejowa.
Za Sulejowem szlak prowadzi przez Taraskę, Szarbsko i Dąbrówkę, mija Diablą Górę oraz Wacławów, potem Skotniki, Faliszew i Taras. Ostatni odcinek wiedzie przez Przedbórz, Biały Brzeg i okolice wsi Rączki do Krzętowa.
Przez stulecia Pilica rozdzielała trzy historyczne krainy: Małopolskę, Wielkopolskę i Mazowsze. Rozgraniczenie to przetrwało częściowo epokę zaborów, ale po odzyskaniu przez Polskę niepodległości zatarło się.
Tereny nadpiliczne przez większość dziejów kraju pozostawały poza głównym nurtem życia kulturalnego.
Niektóre z miejscowości w okolicy rzeki były lokalnymi ośrodkami kultury – z zamkami, klasztorami i pałacami – i słyną z wydarzeń historycznych albo z cyklicznych imprez kulturalnych. Wymienia się wśród nich Pilicę i Żarnowiec, Koniecpol oraz Przedbórz, Bąkową Górę i Majkowice, Skotniki i Sulejów, Tomaszów Mazowiecki, Spałę oraz Inowłódz, a także Nowe Miasto nad Pilicą, Przybyszew i Warkę.
W Inowłodzu znajdują się romański kościół pw. św. Idziego oraz ruiny zamku kazimierzowskiego, a Spała była dawniej ośrodkiem łowieckim i rezydencją prezydentów II Rzeczypospolitej. Spalski Park Krajobrazowy, obejmujący okolice obu miejscowości, leży na pograniczu Wielkopolski, Małopolski i Mazowsza, co odcisnęło się na tutejszym języku, folklorze i zabytkach; występują w nim również liczne zabytki techniki, m.in. wiatraki, młyny wodne i tartaki.
Na pobliskich terenach na wschód od rzeki leżą ośrodki górnicze, hutnicze i metalurgiczne dawnego Staropolskiego Okręgu Przemysłowego, między innymi Maleniec, Skórnice i Pląskowice.
Nazwa rzeki kilkakrotnie wychodziła poza hydrografię. W latach 1965–1994 działały w Tomaszowie Mazowieckim Zakłady Przemysłu Odzieżowego „Pilica”, których nazwa brała się stąd, że miasto jest największym ośrodkiem nad tą rzeką. Przy innym dużym tomaszowskim przedsiębiorstwie, zakładach włókien chemicznych „Wistom”, przez czterdzieści lat istniał zespół kultury ludowej „Piliczanie”; w czasach PRL dawał on liczne koncerty w kraju i poza jego granicami.
W Tomaszowie Mazowieckim znajduje się Skansen Rzeki Pilicy, uznawany za pierwsze w Polsce muzeum rzeki pod otwartym niebem. Według jednych źródeł działa on od początku XXI wieku, według innych powstał już w 1999 roku. Gromadzi pamiątki związane z rzeką, a do największych atrakcji należą budynek młyna wodnego oraz niemiecki pojazd pancerny, wydobyty z nurtu i przywrócony do stanu używalności.
Skansen, mieszczący się przy ulicy Modrzewskiego, założyły władze samorządowe wspólnie ze Stowarzyszeniem Przyjaciół Pilicy i Nadpilicza, którym kierował Andrzej Kobalczyk. Jako samorządowa instytucja kultury rozpoczął działalność 19 kwietnia 2005 roku; w 2015 roku otrzymał Medal Pro Publico Bono im. Sabiny Nowickiej, a od 1 stycznia 2016 roku jest filią Miejskiego Centrum Kultury w Tomaszowie Mazowieckim. Zaczątkiem placówki był zabytkowy młyn wodny przeniesiony z Kuźnicy Żerechowskiej, dzięki czemu uniknął zniszczenia – stał bowiem na terenie zalewowym budowanego zbiornika retencyjnego na Luciąży (Zalewu Cieszanowickiego). Wśród eksponatów są m.in. wykonane przez Jerzego Sosnowskiego makiety dawnych okolicznych młynów wodnych oraz mostów na Pilicy na Brzustówce, a skansen ma największą w Polsce kolekcję kamieni młyńskich.
Najcenniejszym obiektem w zbiorach skansenu jest ciągnik artyleryjski Sd.Kfz. 8 w prototypowej odmianie, opancerzonej płytami o grubości 12 mm. Pojazd należał do jednostek Luftwaffe i w 1945 roku zatonął w Pilicy; podczas nieudanej próby wydobycia w 1957 roku wysadzono jego górną część. Wrak wydobyli w 1999 roku członkowie Stowarzyszenia Przyjaciół Pilicy i Nadpilicza, rekonstrukcja trwała do 2003 roku, a dwa lata później uruchomiono pojazd, wyposażony w zastępczy silnik z KrAZ-a. Jest to prawdopodobnie jedyny zachowany egzemplarz tej wersji na świecie.
Nazwę „Pilica” nosi również przeciwlotniczy zestaw bardzo krótkiego zasięgu, znajdujący się od drugiej dekady XXI wieku na wyposażeniu Wojska Polskiego.
Pilica uchodzi do Wisły.
Opracowano na podstawie artykułu Pilica w polskiej Wikipedii oraz odpowiadających mu artykułów w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, czeskiej, rosyjskiej, ukraińskiej, litewskiej, białoruskiej; wykorzystano także artykuły: Jezioro Sulejowskie, Piliczański Obszar Chronionego Krajobrazu, Nadpiliczne Parki Krajobrazowe, Przedborski Park Krajobrazowy, Sulejowski Park Krajobrazowy, Spalski Park Krajobrazowy, Czarna (dopływ Pilicy koło Sulejowa), Drzewiczka, Luciąża (rzeka), Wolbórka, Czarna (Włoszczowska), Krztynia, Skansen Rzeki Pilicy, Rezerwat przyrody Niebieskie Źródła, Most im. gen. Tadeusza Buka w Spale (licencja CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane, a tam, gdzie różnią się od cytowanego artykułu, wartości podane w samym artykule. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Pilica