| Długość | 80 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 4500 km² |
| Uchodzi do | Narwi |
Rzeka zaczyna się w granicach Pisza, wypływając z jeziora Roś, należącego do systemu Wielkich Jezior Mazurskich. Koryto liczy w tym miejscu około dwudziestu metrów szerokości. Samo jezioro źródłowe zasilają niewielkie cieki, m.in. Konopka (niem. Heidebach) i Święcek (niem. Barbe), a niebagatelną porcję wody wnosi do niego również Kanał Jegliński, sporym nakładem środków wyremontowany w latach 2015 i 2016. W okresie III Rzeszy, po germanizacji nazw miejscowych, kanał przemianowano na Wagenauer Kanal. Jezioro figurowało w niemieckim piśmiennictwie jako Roschsee, bywało też określane mianem Warschau-See.
Roś, nazywany również Jeziorem Warszawskim, a potocznie Warszem, leży na Równinie Mazurskiej, na południowy wschód od Śniardw i około 2 km na północny wschód od Pisza. Jest jeziorem rynnowym typu sielawowego, złożonym z trzech prawie równoległych rynien połączonych łagodnymi zakolami; ich łączna długość sięga około 25 km. Powierzchnia jeziora wynosi 18,88 km², czyli 1888 ha, długość maksymalna 11,4 km, a szerokość do 0,7 km. Średnia głębokość to 8 m, a największa 31,8 m. Oprócz Konopki i Święcka do jeziora uchodzi także Wilkus. Polską nazwę Roś, odpowiadającą niemieckiej nazwie Rosch See, ustalono urzędowo w 1950 roku.
Dno jeziora ma bogatą rzeźbę i piaszczyste podłoże, a linia brzegowa jest urozmaicona. Wyróżnia się dwie zatoki: Rudzką i Bylicką. Między częścią środkową a północną rozciąga się Półwysep Piechowski, a na drugim półwyspie, Czarnym Rogu, leży osada o tej samej nazwie. Północne ramię jeziora jest bardzo płytkie i zarośnięte; jego głębokość nie przekracza 1 m. Brzegi zajmują podmokłe łąki, a w części centralnej i południowo-wschodniej – lasy. W przybrzeżnych trzcinach gnieździ się ptactwo wodne: perkozów, czapli i różnych gatunków kaczek jest tu więcej niż na bardziej uczęszczanych szlakach wodnych.
Różnicę poziomów między Śniardwami a Rosiem pozwala pokonać śluza Karwik, dziś istotna w zasadzie już tylko dla żeglugi sportowej. Według jednego ze źródeł Śniardwy leżą sto szesnaście metrów nad poziomem morza, a Roś – sto czternaście, co daje dwa metry różnicy. Inne źródła określają wysokość lustra Rosia na 115 m n.p.m., a Śniardw na 115,6 m n.p.m. (według „Atlasu jezior Polski” z 1996 roku) lub 116,1 m n.p.m. (według numerycznego modelu terenu udostępnionego przez Geoportal) i podają, że jaz przy śluzie Karwik spiętrza wodę w Śniardwach o 1 m ponad poziom Rosia. Pierwszy odcinek rzeki, w obrębie miasta, jest skanalizowany; koryto odzyskuje swobodę dopiero poniżej.
Kanał Jegliński, mierzący 5250 m, jest najdłuższym kanałem mazurskim na szlaku Wielkich Jezior Mazurskich. Łączy najdalej wysuniętą odnogę Rosia z jeziorem Seksty, jedną z dwóch południowych zatok Śniardw nazywanych jeziorami. Zbudowano go w latach 1845–1849 z inicjatywy króla pruskiego Fryderyka Wilhelma IV; według innych danych kanał łączący Śniardwy z Rosiem powstał w latach 1847–1849. Na Mapie Podziału Hydrograficznego Polski kanał jest odcinkiem Pisy nazwanym „Pisa (Kanał Jegliński)”, biegnącym od jeziora Seksty do Rosia, o identyfikatorze cieku 46012 i identyfikatorze MPHP10 26473. Rozporządzenie Rady Ministrów z 2002 roku w sprawie klasyfikacji śródlądowych dróg wodnych przypisuje mu klasę żeglowną Ia.
Na kanale, przy wsi Karwik, w pobliżu jeziora Seksty, stoi śluza Karwik, wzniesiona – podobnie jak sam kanał – w latach 1845–1849. Jej komora ma 45 m długości, wrota – 7,5 m szerokości, a głębokość przy średnim stanie wody wynosi od 1,5 do 2,0 m. Śluza umożliwia przepływ większych jednostek między Rosiem a Śniardwami i w ten sposób łączy Pisz z Krainą Wielkich Jezior Mazurskich. Towarzyszący jej jaz spiętrza wodę w Śniardwach powyżej poziomu Rosia. Remont śluzy i jazu zaplanowano na okres od 5 października 2022 roku do końca października 2023 roku; przez ten czas ruch jednostek miał być wstrzymany.
Remont kanału sfinansowano ze środków Narodowego Programu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Przetarg ogłoszony jesienią 2014 roku wygrała firma Strabag. Projekt przewidywał obłożenie obu brzegów gabionami, czyli metalowymi koszami wypełnionymi kamieniami, na długości 4700 mb oraz usunięcie istniejącego umocnienia z pali żelbetowych na łącznej długości 300 mb po obu stronach kanału. Całą trasę kanału, liczącą 5250 m, odmulono o 50 cm, co miało poprawić żeglowność; zaplanowano też wymianę dalb cumowniczych w awanportach i komorze śluzy Karwik. Łączną wartość robót oszacowano na 14 800 000 zł.
Droga z Maldanina do Czarnego Rogu przecina kanał w jego południowej części; przez kanał prowadzi też droga z Jeglina do Szczech Wielkich. Dawniej przechodził nad nim także most kolejowy linii Pisz – Orzysz, zbudowanej w 1905 roku i zlikwidowanej w 1945 roku. Stary most w Jeglinie, w ciągu drogi krajowej nr 63 z Pisza do Orzysza, rozebrano i zastąpiono nowym w 2016 roku. Przetarg ogłosiła w 2015 roku Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad, a inwestycję, obejmującą także budowę mostu objazdowego, zrealizowała firma Skanska. Nowa przeprawa ma nośność 50 ton.
Za Piszem rzeka płynie na południe i wkracza we wschodnią część Puszczy Piskiej, którą przemierza w niezliczonych naturalnych zakolach; koryto rozszerza się tam do mniej więcej trzydziestu czterech metrów. Na zachodnim brzegu rzeka graniczy z Puszczą Piską.
Po mniej więcej dziewiętnastu kilometrach rzeka wpływa na obszar województwa podlaskiego. Niżej wyznacza wschodnią krawędź Równiny Kurpiowskiej, mija w pewnej odległości Kolno i po około osiemdziesięciu kilometrach uchodzi pod Nowogrodem do Narwi, na sto osiemdziesiątym pierwszym kilometrze jej biegu. Jest prawym dopływem Narwi i rzeką trzeciego rzędu; przez Narew i Wisłę jej wody trafiają ostatecznie do Bałtyku.
Przynależność administracyjną podaje się niejednakowo. Mazurski odcinek zalicza się do województwa warmińsko-mazurskiego, dalszy – do podlaskiego, bo rzeka faktycznie przecina granicę obu jednostek; jedno ze źródeł wskazuje jednak zamiast podlaskiego województwo mazowieckie. Rzekę zalicza się natomiast do Pojezierza Mazurskiego.
Pisz jest siedzibą powiatu piskiego i gminy miejsko-wiejskiej Pisz. Leży w południowo-wschodniej części Krainy Wielkich Jezior Mazurskich, nad Rosiem i wypływającą z niego Pisą, na wysokości około 115 m n.p.m.; otacza go Puszcza Piska. Gmina Pisz, jedna z największych obszarowo gmin w Polsce, zajmuje 634 km² i obejmuje mniej więcej dwie trzecie Śniardw. Poniżej miasta, jeszcze w gminie Pisz, rzeka mija Jeże (niem. Gehsen). W województwie podlaskim przepływa przez wieś Kozioł w gminie Kolno w powiecie kolneńskim, a następnie mija Ptaki i Cieciory w gminie Turośl tego samego powiatu. Przez Ptaki biegnie droga wojewódzka nr 647.
W powiecie łomżyńskim nad Pisą leży Dobry Las (nazwa oboczna: Dobrylas) w gminie Zbójna, a w pobliżu ujścia – Morgowniki w gminie Nowogród, położone na Kurpiowszczyźnie; teren tej wsi objęto projektem Natura 2000, służącym ochronie specjalnych obszarów siedlisk. Nowogród, siedziba gminy miejsko-wiejskiej, leży nad Narwią, około 15 km od Łomży, na skarpie naprzeciw ujścia Pisy. Obie rzeki, łączące dorzecze Wisły z Wielkimi Jeziorami Mazurskimi, są szlakami spływów kajakowych.
Puszcza Piska, dawniej nazywana Puszczą Jańsborską (niem. Johannisburger Heide), jest największym kompleksem leśnym na Mazurach i zajmuje około 100 tys. ha. Rozciąga się na terenie 16 gmin w trzech województwach: oprócz gmin warmińsko-mazurskich, w tym gminy Pisz, obejmuje także podlaskie gminy Kolno i Turośl oraz mazowiecką gminę Łyse. Jej głównymi rzekami są Pisa i Krutynia, przy czym Pisa odprowadza do Narwi wody z południowej części Wielkich Jezior Mazurskich. Połowę puszczy obejmuje utworzony w 1977 roku Mazurski Park Krajobrazowy o powierzchni 53,6 tys. ha, a obszar puszczy jest ostoją ptaków o randze europejskiej.
Południowa część puszczy to przede wszystkim rozległe równiny sandrowe, poprzecinane dolinami wypełnionymi torfem; dnem tych dolin spływa nadmiar wody, odprowadzanej w stronę Narwi. Działalność lodowca pozostawiła w całym regionie grubą warstwę utworów lodowcowych i wodnolodowcowych, której miąższość często przekracza 200 m. Na południu puszczy występują torfowiska niskie. Liczne torfowiska puszczy kształtowały się w dolinach rzek i przy brzegach części jezior; znaczną ich część zamieniono na łąki i pastwiska, ale większe płaty przetrwały m.in. w rejonie Rosia.
Prawe dopływy rodzą się w Puszczy Piskiej. Należą do nich Barłoga, Rybnica i Rudna, a za najważniejszy z nich uchodzi Kanał Turośl. Od lewej Pisa przyjmuje Szparkę, Piszą Wodę, Bogumiłkę, Wincentę i Skrodę.
Pisza Woda, nazywana też Pisawodą, to lewobrzeżna struga IV rzędu o długości 12,78 km i powierzchni zlewni 47,97 km². Źródła ma w okolicach Rakowa Piskiego, po drodze przejmuje wodę z silnie rozbudowanej sieci rowów melioracyjnych i uchodzi na 68,3 km biegu Pisy, na zachód od Kałęczyna, na wysokości 112,2 m n.p.m. Bogumiłka, również lewobrzeżna i również IV rzędu, ma 5,2 km długości oraz zlewnię o powierzchni 24,6 km²; jej źródła leżą w okolicach wsi Bogumiły, a ujście znajduje się na 64,2 km biegu Pisy. W zestawieniu GUS „Obiekty fizjograficzne” odnotowano, że według jednego źródła Bogumiłka jest rowem, a według innego – rzeką.
Wincenta (niem. Johannisfluss) jest lewobrzeżnym dopływem o długości 25 km i powierzchni zlewni 181,8 km². Źródła ma w okolicach wsi Brzózki Wielkie, skąd płynie na południowy zachód przez gminy Biała Piska i Pisz w powiecie piskim. Uchodzi na 50,8 km biegu Pisy, na północny zachód od wsi Wincenta, na wysokości 108,6 m n.p.m. Skroda, licząca około 50 km, płynie w północno-zachodniej części województwa podlaskiego, w powiecie kolneńskim, m.in. przez gminy Grabowo, Stawiski i Kolno. Zaczyna się w okolicach wsi Andrychy, a z Pisą łączy się w pobliżu Rudki-Skrody, na wysokości 100 m n.p.m. Jednym z jej głównych dopływów jest lewobrzeżna Dzierzbia, uchodząca w okolicy miejscowości Budziski w gminie Stawiski.
Osobną kategorię stanowią rzeki, które nie wpadają do Pisy wprost, lecz wpływają do Wielkich Jezior Mazurskich i dopiero przez nie zasilają jej bieg; główne z nich to Krutynia, Orzysza, Święcek oraz Wężówka. Krutynia bywa wskazywana jako największy dopływ Pisy; ma dziewięćdziesiąt dziewięć kilometrów długości.
Najczęściej podawana długość rzeki to około osiemdziesięciu kilometrów, choć spotyka się także wartość osiemdziesięciu dwóch. Doliczenie żeglownej części jezior mazurskich wydłuża ten dystans do stu czterdziestu dwóch kilometrów. Powierzchnię dorzecza szacuje się na mniej więcej cztery i pół tysiąca kilometrów kwadratowych, a według innego źródła na 4510 km².
Zupełnie inny wynik daje Mapa Podziału Hydrograficznego Polski, na której rzeka mierzy 150,886 km, czyli niemal dwa razy więcej. W tym ujęciu rzeka obejmuje bowiem kanały mazurskie, liczone już od wypływu z jeziora Kisajno, oraz umowne, wirtualne trasy prowadzone przez kolejne jeziora. Odcinkami Pisy stają się wówczas kanały Łuczański, Szymoński, Mioduński wraz z Grunwaldzkim, Tałcki oraz Jegliński. Identyfikator MPHP10 przypisany rzece to 264.
Oparta na tej samej mapie gospodarka wodna dzieli rzekę na pięć jednolitych części wód. Pierwsza sięga od wypływu z jeziora Kisajno do wypływu z jeziora Tałty i obejmuje również Niegocin oraz jezioro Ryńskie (PLRW200025264199). Druga, obejmująca Śniardwy i Orzyszę, sięga aż do wpływu do jeziora Roś (PLRW20002526473), trzecia obejmuje Pisę na jeziorze Roś z Konopką od wpływu do tego jeziora (PLRW200025264759). Czwarta ciągnie się od wypływu z Rosia do Turośli (PLRW20001926489), ostatnia zaś od Turośli do ujścia, razem ze Skrodą liczoną od Dzierzbi (PLRW20001926499).
Odcinki sięgające do jeziora Roś zaliczono do typu 25, czyli cieków łączących jeziora; poniżej rzeka ma typ 19 – nizinnej rzeki piaszczysto-gliniastej. Plan gospodarowania wodami na obszarze dorzecza z 2011 roku uznał wszystkie te części za naturalne, nie wyłączając skanalizowanych. Nadzór sprawował wówczas Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Warszawie, a całość leżała w regionie wodnym Środkowej Wisły.
Śniardwy (niem. Spirdingsee), największe jezioro w Polsce, leżą w dorzeczu Pisy i należą do nielicznych zbiorników o dwóch odpływach powierzchniowych: Kanał Jegliński prowadzi z nich do Rosia, a rzeka Wyszka do jeziora Białoławki; przepływ w obu ciekach jest regulowany śluzą lub jazem. Powierzchnię zwierciadła wody Instytut Rybactwa Śródlądowego określa na 113,4 km², a pomiar planimetryczny na mapach dał 114,9 km². Średnia głębokość wynosi 5,8 m, maksymalna 23,4 m, a linia brzegowa liczy 97,2 km. Całe jezioro leży w Mazurskim Parku Krajobrazowym oraz w obszarze specjalnej ochrony ptaków „Puszcza Piska”.
W ujęciu hydrograficznym odcinkiem Pisy jest również Kanał Mioduński (niem. Immenhagener Kanal), łączący jeziora Kotek i Szymon. Na Mapie Podziału Hydrograficznego Polski figuruje jako nienazwany odcinek Pisy o identyfikatorze cieku 80937, który wchodzi w skład fragmentu nazwanego „Kanał Mioduński”, biegnącego od jeziora Szymon do jeziora Tałtowisko i oznaczonego identyfikatorem MPHP10 264177. Kanał wykopano w latach 1764–1765, ale w 1789 roku przestał działać razem z sąsiednimi kanałami, a w czasie wojen napoleońskich uległ całkowitemu zniszczeniu; odbudowano go w ramach robót publicznych w latach 1854–1857. Ma 1920 m długości, 12 m szerokości i średnio 1,5 m głębokości.
Brzegi kanału wybetonowano podczas remontu w latach 50. XX wieku. Modernizację mazurskich dróg wodnych rozpoczęły w listopadzie 2018 roku Urząd Marszałkowski Województwa Warmińsko-Mazurskiego i Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie; w jej ramach kanał przebudowano, a jego brzegi umocniono betonowymi opaskami. Remont kanału zakończono w 2022 roku. Koszt przebudowy kanałów Tałckiego, Mioduńskiego i Grunwaldzkiego oszacowano na około 65 mln zł. Wzdłuż obu brzegów biegnie ścieżka do burłaczenia, zmodernizowana w 2022 roku. Kanał ma klasę żeglowną Ia i leży na obszarze chronionego krajobrazu Krainy Wielkich Jezior Mazurskich. Wędkarze łowią w nim węgorze, szczupaki, sandacze, okonie i leszcze, a dawniej odbywały się tu, podobnie jak na sąsiednim Kanale Szymońskim, zawody Grand Prix Polski oraz klubowe mistrzostwa kraju w wędkarstwie.
Pisa jest żeglowna na całej długości i zaklasyfikowano ją do klasy Ia. Jako droga wodna spina Wielkie Jeziora Mazurskie z Narwią. Nurt płynie leniwie, koryto silnie się wije, a średni spadek wynosi trzydzieści dwa centymetry na kilometr.
Szerokość rzeki wynosi zwykle od piętnastu do dwudziestu metrów, niekiedy dochodzi do trzydziestu pięciu. Głębokość podaje się rozbieżnie: według jednych źródeł wynosi od jednego metra do metra osiemdziesięciu, według innych – od półtora do dwóch metrów. Najpłytsze przejścia czekają natomiast na wodniaka przy ujściu do Narwi.
Jest to typowa rzeka nizinna. W środkowej partii przepływa przez tereny podmokłe i łąkowe, brzegi na długich odcinkach porasta las, a flora i fauna są typowe dla Pojezierza Mazurskiego. Za najbardziej malownicze uchodzą partie górna i dolna.
Trasę zaczyna się na jeziorze Roś. Pierwszym obiektem na szlaku jest most kolejowy w Piszu, gdzie koryto ma jeszcze tylko około piętnastu do dwudziestu metrów szerokości. Dalej, blisko centrum miasta, rzekę przecina żelbetowy most drogowy w ciągu ulicy Tadeusza Kościuszki, a wkrótce po nim niewielka kładka dla pieszych. Kolejnym żelbetowym mostem biegną drogi krajowe nr 58 i 63. Za nim rzeka mija zakłady Sklejka-Pisz Paged, a następnie przyjmuje z lewej Szparkę.
Poniżej wodniak napotyka zerwany most przy nieistniejącej już wsi Wilki oraz przepompownię wody. Następnie mija nasyp i most lokalnej drogi wiodącej do Pogobia Średniego, a dalej przepływa pod żelbetowym mostem w Jeżach. Nasypy po obu stronach koryta, na które trafia się niżej, to prawdopodobnie ślad po nieistniejącej przeprawie. Koło wsi Wincenta stoi drewniany most drogowy o ciekawej, choć niezbyt pewnej konstrukcji; przed nim uchodzi rzeczka o tej samej nazwie. Potem pojawiają się zabudowania Kozła i sosnowy las, a za nimi następny most żelbetowy.
Uregulowane, szerokie na około pięć metrów ujście Rybnicy zapewnia połączenie ze szlakiem Krutyni. Przy moście żelbetowym we wsi Ptaki rzeka jest spokojna i rozlewa się nawet do trzydziestu metrów, płynąc wśród rozległych łąk, z brzegami zarośniętymi trzciną oraz kępami krzewów i drzew. Podobnie uregulowana i podobnie szeroka Turośl uchodzi dalej. We wsi Cieciory przeprawa jest drewniana, z elementami stalowych szyn, a w Dobrym Lesie żelbetowa i wsparta na wysokim nasypie.
Za tą ostatnią wsią charakter rzeki się zmienia: nurt przyspiesza i nieco się zwęża, brzegi bywają podmyte i trudno na nie wyjść, pojawiają się łozy. Zostają jeszcze ujście Skrody, most w Morgownikach i wreszcie połączenie z Narwią, naprzeciw którego leży Nowogród.
Czas potrzebny na przebycie tej trasy oceniany jest rozbieżnie: od dwóch do trzech dni albo mniej więcej od czterech do pięciu.
W listopadzie 1982 roku Ośrodek Badań i Kontroli Środowiska w Łomży zaliczył wody Pisy do pierwszej klasy czystości.
Na podstawie późniejszych badań, prowadzonych w latach 2016–2019, stan ekologiczny poszczególnych odcinków oceniono jako umiarkowany, słaby albo zły. Najgorszą notę otrzymał fragment na styku województw warmińsko-mazurskiego i podlaskiego, gdzie zawiodła ichtiofauna, choć pozostałe elementy biologiczne wypadły dobrze. Odcinek z Kanałem Mioduńskim spadł do stanu słabego za sprawą makrozoobentosu, a ten sam element okazał się najsłabiej ocenionym spośród elementów biologicznych – na poziomie umiarkowanym – także w części ujściowej, gdzie z kolei ichtiofaunę oceniono najwyżej.
Oceny elementów hydromorfologicznych rozeszły się skrajnie: odcinki skanalizowane dostały piątą klasę, a te poniżej wypływu z systemu jezior – pierwszą. Większość wskaźników fizykochemicznych na wszystkich odcinkach mieściła się w klasie pierwszej lub drugiej, a w odcinku z Kanałem Mioduńskim niektóre parametry warunków tlenowych przekroczyły normy dobrego stanu. Zły stan chemiczny stwierdzono natomiast wszędzie tam, gdzie w tkankach ryb zbadano zawartość niektórych substancji priorytetowych: rtęci oraz polibromowanych difenyloeterów.
Choć Kanał Jegliński jest budowlą sztuczną, w gospodarce wodnej należy do jednolitej części wód typu 25, czyli cieku łączącego jeziora, i ocenia się go według kryteriów stanu ekologicznego wód naturalnych; wyznaczono na nim punkt pomiarowo-kontrolny reprezentatywny dla części wód obejmującej Pisę ze Śniardwami i Orzyszą do wpływu do Rosia. W 2017 roku stan fitobentosu sklasyfikowano tam jako bardzo dobry, makrofitów i makrozoobentosu jako dobry, a ichtiofauny jako umiarkowany. Wskaźniki fizykochemiczne w większości mieściły się w pierwszej lub drugiej klasie, a stan ekologiczny oceniono jako umiarkowany. Stan chemiczny uznano za poniżej dobrego, ponieważ w tkankach ryb przekroczone były normy zawartości rtęci, polibromowanych difenyloeterów, fluorantenu, benzo(a)pirenu i heptachloru.
Punkt pomiarowo-kontrolny reprezentatywny dla pierwszej jednolitej części wód, od wypływu z jeziora Kisajno do wypływu z jeziora Tałty, znajduje się na Kanale Mioduńskim. W 2016 roku stan fitobentosu i makrofitów był tam bardzo dobry, a makrozoobentosu – umiarkowany; większość wskaźników fizykochemicznych mieściła się w pierwszej lub drugiej klasie, z wyjątkiem części wskaźników warunków tlenowych. Stan ekologiczny oceniono wówczas jako umiarkowany, a chemiczny jako dobry. W 2019 roku fitobentos uzyskał ocenę dobrą, ichtiofauna umiarkowaną, a makrozoobentos słabą, co obniżyło stan ekologiczny do słabego; elementy hydromorfologiczne zaliczono do klasy piątej.
Wody Śniardw w badaniach z 2020 roku uzyskały dobry stan ekologiczny, odpowiadający drugiej klasie jakości. O zaliczeniu do tej klasy przesądził stan fitoplanktonu, makrozoobentosu i ichtiofauny, natomiast stan makrofitów i fitobentosu oceniono jako bardzo dobry. Stan chemiczny uznano za poniżej dobrego z powodu zawartości rtęci i polibromowanych difenyloeterów (PBDE) w tkankach ryb, a przezroczystość wody określono na 3,2 m.
Nazwa rzeki opisuje teren, przez który płynie. Pruskie słowo pisa albo pisse oznaczało głębokie bagno, grzęzawisko bez dna, na którym rosną jedynie drobne brzozy i świerki. Określenie to sięga czasów plemienia Galindów, zamieszkującego tę okolicę jeszcze przed przybyciem Krzyżaków; ci ostatni nazywali rzekę Galinde.
Od V wieku p.n.e. do XIII wieku rzeka rozdzielała obszary zamieszkane przez dwa bałtyjskie plemiona: Galindów i Jaćwingów. Pisz leży na terenie historycznej Galindii, ale ze względu na dawny zasięg osadnictwa jaćwieskiego zaliczany jest również do Sudowii.
W niemieckim piśmiennictwie funkcjonowały formy Pissek, Pisseck i Pissek-Fluss, a także sama nazwa Pisa, wymawiana – w odróżnieniu od nazwy włoskiego miasta – z bezdźwięcznym s.
Obok tych form niemieckie nazewnictwo znało również określenie Galindefluss. Od pruskiego słowa pisa, oznaczającego bagno, pochodzi nie tylko nazwa rzeki, lecz także nazwa miasta Pisz, dawniej nazywanego po polsku Jańsborkiem lub Jansborkiem; nazwę Pisz zatwierdzono administracyjnie w 1946 roku.
Miasto u wypływu rzeki z Rosia, dzisiejszy Pisz, nosiło nazwę Johannisburg i leżało dwanaście wiorst od granicy państwa rosyjskiego.
Pisa – w tej części, która nie należała wówczas do niemieckich Prus Wschodnich – weszła wraz z Narwią, Wisłą i Sanem w skład linii rozgraniczającej niemiecką oraz sowiecką strefę interesów. Przebieg tej linii ustaliły uzgodnienia dyplomatyczne będące następstwem tajnego protokołu dodatkowego do paktu o nieagresji z 23 sierpnia 1939 roku. Wzdłuż niej we wrześniu 1939 roku dokonał się czwarty rozbiór Polski.
W latach 1344/1345 na prawym brzegu Pisy wzniesiono zamek, który w 1361 roku oblegał i spalił książę litewski Kiejstut, a w 1366 roku Litwini ponownie go szturmowali i zburzyli. Prawa bartne osadzie przy zamku Johannisburg nadał w 1367 roku komtur bałgijski Ulryk Fricke. W 1449 roku zbudowano na Pisie most zwodzony. Z zamku krzyżackiego w Piszu pozostały fragmenty muru i fundamenty przy ulicy Gizewiusza.
Prace nad uspławnieniem Pisy podjęto w 1798 roku, a w 1814 roku uruchomiono żeglugę z Pisza do Rynu i Gdańska. Nowy most nad rzeką, który miał umożliwić zmianę przebiegu dróg krajowych nr 58 i 63 przez miasto, otwarto 26 czerwca 2009 roku. Zakończony w 2019 roku remont linii kolejowej nr 219 objął m.in. wymianę przęsła mostu nad Pisą oraz budowę przystanku Pisz Wschodni.
W Jeżach, wsi wzmiankowanej w dokumentach już w 1424 roku, w 1445 roku lokowano dobra służebne. Obdarowanymi przez komtura Eberharda von Wesenthau byli Staśko Jeżko, od którego wieś wzięła nazwę, oraz jego bracia Mikołaj i Czyrnako. Nadanie na prawie magdeburskim obejmowało 30 łanów w dąbrowie położonej między rzekami Pisą i Wincentą oraz Turowem i Dłutowem; Staśko otrzymał 18 łanów, Mikołaj 7, a Czyrnako 5. Z dobrami wiązał się obowiązek służby zbrojnej. Sama wieś powstała w ramach kolonizacji Wielkiej Puszczy na dawnym obszarze Galindii.
U ujścia Pisy do Narwi leży grodzisko „Kępa”. Zajmuje trójkątny cypel wznoszący się około 3–4 m nad poziomem wody; od lądu odcina go półkolisty rów, przebiegający w odległości 40 m, a otacza wał w odległości 90 m. Gród funkcjonował od IX do XIII wieku, kiedy tutejsze osadnictwo przeniosło się na miejsce dzisiejszego Nowogrodu. W leżących w pobliżu ujścia Morgownikach działał niegdyś nad Pisą młyn „pływak”. Nieopodal Dobrego Lasu istniała osada młyńska o tej samej nazwie, w której według powszechnego spisu ludności z 1921 roku mieszkało 6 osób w jednym budynku mieszkalnym; w 1929 roku w Dobrym Lesie pracował młyn.
W czasach zaborów nadrzeczne wsie Kozioł i Ptaki leżały w granicach Imperium Rosyjskiego. W latach 1921–1939 obie należały do gminy Czerwone w powiecie kolneńskim województwa białostockiego, a w okresie międzywojennym w Koźle stacjonowała placówka Straży Celnej „Kozioł”.
Od września 1939 roku losy nadrzecznych wsi potoczyły się różnie. Kozioł i Ptaki znalazły się pod okupacją sowiecką; 2 listopada 1939 roku włączono je do Białoruskiej SRR, a 4 grudnia do nowo utworzonego obwodu białostockiego. Od czerwca 1941 roku były pod okupacją niemiecką, a 22 lipca tego roku weszły w skład okręgu białostockiego III Rzeszy. Cieciory, Dobry Las i Morgowniki od września 1939 roku znajdowały się pod okupacją niemiecką i zostały wcielone do III Rzeszy; Cieciory do stycznia 1945 roku należały do powiatu Scharfenwiese (ostrołęckiego) w rejencji ciechanowskiej Prus Wschodnich.
Pisz przyłączono do Polski w 1945 roku; w tym samym roku Śniardwy po raz pierwszy znalazły się pod polską administracją. W latach 1975–1998 wsie Kozioł, Ptaki, Cieciory, Dobry Las i Morgowniki należały do województwa łomżyńskiego, a Jeże – do województwa suwalskiego.
Pisa uchodzi do Narwi.
Opracowano na podstawie artykułu Pisa (dopływ Narwi) w polskiej Wikipedii oraz odpowiadających mu artykułów w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, rosyjskiej, ukraińskiej, litewskiej; wykorzystano także artykuły: Roś (jezioro), Kanał Jegliński, Śluza Karwik, Śniardwy, Kanał Mioduński, Puszcza Piska, Pisza Woda, Bogumiłka, Wincenta (rzeka), Skroda (dopływ Pisy), Pisz, Jeże (województwo warmińsko-mazurskie), Kozioł (województwo podlaskie), Ptaki (powiat kolneński), Cieciory, Dobry Las, Morgowniki, Nowogród (licencja CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane, a tam, gdzie różnią się od cytowanego artykułu, wartości podane w samym artykule. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Pisa