| Długość | 80 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 4500 km² |
| Uchodzi do | Narew |
Rzeka zaczyna się w granicach Pisza, tam gdzie z jeziora Roś odpływają wody zgromadzone w systemie Wielkich Jezior Mazurskich. Koryto liczy w tym miejscu około dwudziestu metrów szerokości. Samo jezioro źródłowe zasilają dwa niewielkie cieki — Konopka, znana Niemcom jako Heidebach, oraz Święcek, po niemiecku Barbe — a niebagatelną porcję wody wnosi do niego również Kanał Jegliński, gruntownie i sporym nakładem środków wyremontowany w latach 2015 i 2016. Po germanizacji nazewnictwa w okresie III Rzeszy kanał przemianowano na Wagenauer Kanal, a jezioro figurowało w niemieckim piśmiennictwie jako Roschsee, bywało też określane mianem Warschau-See.
Piętrzenie między dwoma mazurskimi akwenami rozkłada śluza Karwik. Śniardwy leżą sto szesnaście metrów nad poziomem morza, Roś — sto czternaście, a te dwa metry różnicy przejmuje właśnie ta budowla, dzisiaj potrzebna już w zasadzie wyłącznie żegludze sportowej i turystycznej. Pierwszy fragment biegu, w obrębie miasta, jest skanalizowany; swobodę koryto odzyskuje dopiero poniżej.
Za miastem Pisa skręca na południe i wkracza we wschodnią część Puszczy Piskiej, którą przemierza w niezliczonych, w pełni naturalnych zakolach; koryto rozszerza się tam do mniej więcej trzydziestu czterech metrów. Zwarty kompleks leśny towarzyszy rzece od zachodniego brzegu.
Po mniej więcej dziewiętnastu kilometrach nurt trafia na obszar województwa podlaskiego. Niżej rzeka wyznacza wschodnią krawędź Równiny Kurpiowskiej, omija w pewnym oddaleniu Kolno i po jakichś osiemdziesięciu kilometrach dobija do Narwi pod Nowogrodem, na sto osiemdziesiątym pierwszym kilometrze jej biegu. Jest prawym dopływem Narwi i rzeką trzeciego rzędu; przez Narew i Wisłę jej wody trafiają ostatecznie do Bałtyku.
Przynależność administracyjną podaje się niejednakowo. Mazurski odcinek zalicza się do województwa warmińsko-mazurskiego, dalszy — do podlaskiego, bo granicę obu jednostek rzeka faktycznie przecina; część opisów wskazuje jednak zamiast podlaskiego województwo mazowieckie. Zgodnie natomiast umieszcza się cały bieg w obrębie Pojezierza Mazurskiego.
Prawe dopływy rodzą się w Puszczy Piskiej. Należą do nich Barłoga, Rybnica i Rudna, ale za najważniejszy z tej strony uchodzi Kanał Turośl. Od lewej Pisa przyjmuje Szparkę, Piszą Wodę, Bogumiłkę, Wincentę i Skrodę.
Osobną kategorię stanowią rzeki, które nie wpadają do niej wprost, lecz napełniają Wielkie Jeziora Mazurskie i dopiero przez nie zasilają jej bieg: Krutynia, Orzysza, Święcek oraz Wężówka. Krutynia bywa z tego powodu wskazywana jako największy dopływ Pisy — dziewięćdziesięcioma dziewięcioma kilometrami długości przewyższa wszystko, co uchodzi do rzeki bezpośrednio.
Najczęściej powtarzana długość to około osiemdziesięciu kilometrów, choć spotyka się także wartość osiemdziesięciu dwóch. Doliczenie żeglownej części jezior mazurskich wydłuża ten dystans do stu czterdziestu dwóch kilometrów. Powierzchnię dorzecza szacuje się na mniej więcej cztery i pół tysiąca kilometrów kwadratowych, a w ujęciu bardziej szczegółowym na 4510 km².
Zupełnie inny wynik daje Mapa Podziału Hydrograficznego Polski, na której rzeka mierzy 150,886 km, czyli niemal dwa razy więcej. Włączono do niej bowiem kanały mazurskie, liczone już od wypływu z jeziora Kisajno, oraz umowne, wirtualne trasy prowadzone przez kolejne jeziora. W takim ujęciu odcinkami Pisy stają się kanały Łuczański, Szymoński, Mioduński wraz z Grunwaldzkim, Tałcki oraz Jegliński. Identyfikator MPHP10 przypisany rzece to 264.
Oparta na tej samej mapie gospodarka wodna dzieli rzekę na pięć jednolitych części wód. Pierwsza sięga od wypływu z jeziora Kisajno do wypływu z jeziora Tałty i obejmuje również Niegocin oraz jezioro Ryńskie (PLRW200025264199). Druga prowadzi przez Śniardwy i Orzyszę aż do wpływu do jeziora Roś (PLRW20002526473), trzecia obejmuje sam Roś wraz z Konopką od jej wpływu (PLRW200025264759). Czwarta ciągnie się od wypływu z Rosia do Turośli (PLRW20001926489), ostatnia zaś od Turośli do ujścia, razem ze Skrodą liczoną od Dzierzbi (PLRW20001926499).
Odcinki położone powyżej jeziora Roś zaliczono do typu 25, czyli cieków łączących jeziora; poniżej rzeka ma typ 19 — nizinnej rzeki piaszczysto-gliniastej. Plan gospodarowania wodami na obszarze dorzecza z 2011 roku uznał wszystkie te części za naturalne, nie wyłączając skanalizowanych. Nadzór sprawował wówczas Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Warszawie, a całość leży w regionie wodnym Środkowej Wisły.
Pisa jest żeglowna na całej długości i zaklasyfikowano ją do klasy Ia. Jako droga wodna spina Wielkie Jeziora Mazurskie z Narwią. Nurt płynie leniwie, koryto silnie się wije, a na każdy kilometr przypadają trzydzieści dwa centymetry spadku.
Szerokość podaje się zwykle jako piętnaście do dwudziestu metrów, miejscami do trzydziestu pięciu. Głębokość opisywana jest rozbieżnie: jedne źródła mówią o jednym metrze do metra osiemdziesięciu, inne o półtora do dwóch metrów. Zgodnie natomiast wskazuje się, że najpłytsze przejścia czekają na wodniaka tuż przed ujściem do Narwi.
Jest to typowa rzeka nizinna. W środkowej partii przepływa przez tereny podmokłe i łąkowe, brzegi na długich odcinkach porasta las, a flora i fauna nie odbiegają od tego, co spotyka się w całym Pojezierzu Mazurskim. Za najbardziej malownicze uchodzą partie górna i dolna.
Trasę zaczyna się na jeziorze Roś. Pierwszą przeszkodą jest most kolejowy w Piszu, gdzie koryto ma jeszcze tylko piętnaście do dwudziestu metrów. Dalej, przy samym centrum, przerzucono żelbetowy most drogowy w ulicy Tadeusza Kościuszki, a wkrótce po nim niewielką kładkę dla pieszych. Kolejna żelbetowa przeprawa niesie drogi krajowe numer 58 i 63. Za nią rzeka mija zakłady Sklejka-Pisz Paged, a zaraz potem przyjmuje z lewej Szparkę.
Poniżej wodniak napotyka zerwany most przy nieistniejącej już wsi Wilki oraz przepompownię wody. Następnie przechodzi pod nasypem i mostem lokalnej drogi wiodącej do Pogobia Średniego, a dalej pod żelbetowym mostem w Jeżach. Nasypy po obu stronach koryta, na które trafia się nieco niżej, to prawdopodobnie ślad po nieistniejącej przeprawie. Koło wsi Wincenta stoi drewniany most drogowy o ciekawej, choć niezbyt pewnej konstrukcji; tuż przed nim uchodzi rzeczka o tej samej nazwie. Potem pojawiają się zabudowania Kozła i sosnowy las, a za nimi następny most żelbetowy.
Uregulowane, szerokie na jakieś pięć metrów ujście Rybnicy daje połączenie ze szlakiem Krutyni. Przy moście żelbetowym we wsi Ptaki rzeka jest już spokojna i rozlewa się nawet do trzydziestu metrów, płynąc wśród rozległych łąk, z brzegami zarośniętymi trzciną oraz kępami krzewów i drzew. Podobnie uregulowana i podobnie szeroka Turośl uchodzi nieco dalej. We wsi Cieciory przeprawa jest drewniana, wzmocniona elementami stalowych szyn, a w Dobrym Lesie żelbetowa i wsparta na wysokim nasypie.
Za tą ostatnią wsią charakter rzeki się zmienia: nurt przyspiesza, brzegi bywają podmyte i trudno na nie wyjść, pojawiają się łozy, a koryto nieco się zwęża. Zostają jeszcze ujście Skrody, most w Morgownikach i wreszcie połączenie z Narwią, naprzeciw którego leży Nowogród.
Czas potrzebny na przebycie tej trasy oceniany jest rozbieżnie: od dwóch do trzech dni albo od czterech do pięciu.
W listopadzie 1982 roku Ośrodek Badań i Kontroli Środowiska w Łomży zaliczył wody Pisy do pierwszej klasy czystości.
Późniejsze badania, prowadzone w latach 2016–2019, dały obraz znacznie mniej korzystny. Stan ekologiczny poszczególnych odcinków oceniono jako umiarkowany, słaby albo zły. Najgorszą notę otrzymał fragment na styku województw warmińsko-mazurskiego i podlaskiego, gdzie zawiodła ichtiofauna, choć pozostałe elementy biologiczne wypadły dobrze. Odcinek z Kanałem Mioduńskim spadł do stanu słabego za sprawą makrozoobentosu, a ten sam wskaźnik okazał się najsłabszym ogniwem — na poziomie umiarkowanym — także w części ujściowej, gdzie z kolei ichtiofaunę oceniono najwyżej.
Elementy hydromorfologiczne rozeszły się skrajnie: odcinki skanalizowane dostały piątą klasę, a te poniżej wypływu z systemu jezior — pierwszą. Wskaźniki fizykochemiczne prawie wszędzie mieściły się w klasie pierwszej lub drugiej; wyjątkiem były niektóre parametry warunków tlenowych w odcinku z Kanałem Mioduńskim, które przekroczyły normy dobrego stanu. Zły stan chemiczny stwierdzono natomiast wszędzie tam, gdzie przebadano tkanki ryb pod kątem substancji priorytetowych — wykryto w nich rtęć oraz polibromowane difenyloetery.
Nazwa rzeki opisuje teren, przez który ta płynie. Pruskie słowo pisa albo pisse oznaczało głębokie bagno, grzęzawisko bez dna, gdzie rosną jedynie drobne brzozy i świerki. Ślad tego określenia sięga plemienia Galindów, zamieszkującego okolicę jeszcze przed przybyciem Krzyżaków; ci ostatni mówili o rzece Galinde.
W niemieckim piśmiennictwie funkcjonowały formy Pissek, Pisseck i Pissek-Fluss, obok samego Pisa — wymawianego, w odróżnieniu od nazwy włoskiego miasta, z bezdźwięcznym s.
Miasto u wypływu rzeki z Rosia nosiło nazwę Johannisburg i leżało dwanaście wiorst od granicy państwa rosyjskiego; dziś jest to Pisz.
We wrześniu 1939 roku Pisa — w tej części, która nie należała wówczas do niemieckich Prus Wschodnich — weszła wraz z Narwią, Wisłą i Sanem w skład linii rozgraniczającej niemiecką oraz radziecką strefę interesów. Jej przebieg ustaliły uzgodnienia dyplomatyczne będące następstwem tajnego protokołu dodatkowego do paktu o nieagresji z 23 sierpnia 1939 roku. Wzdłuż tej właśnie linii dokonał się czwarty rozbiór Polski.
Pisa uchodzi do rzeki Narew.
Opracowano na podstawie artykułu Pisa (dopływ Narwi) w polskiej Wikipedii oraz jego odpowiedników w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, rosyjskiej, ukraińskiej (CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane, a tam gdzie różnią się od cytowanego artykułu — wartości podane w samym artykule. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Pisa