| Długość | 391,3 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 17 330 km² |
| Średni przepływ | 73 m³/s (Nowe Drezdenko) |
| Uchodzi do | Warty |
Noteć, po niemiecku Netze, jest największym dopływem Warty. Wśród rzek Polski pod względem długości zajmuje siódme miejsce, a pod względem powierzchni dorzecza – szóste. Przepływa przez trzy województwa: kujawsko-pomorskie, wielkopolskie i lubuskie.
Rzekę dzieli się na dwa odcinki. Noteć Górna liczy 204 km i ciągnie się od źródeł do Nakła; Noteć Dolna to pozostałe 187 km, od Nakła aż po ujście do Warty.
W różnych opracowaniach długość rzeki podaje się jako 391,3 km, 388 km, 366 km lub 361 km, a powierzchnię jej dorzecza – od 17 200 do 17 330 km².
Obszar źródłowy Noteci leży między Kołem a Włocławkiem. Źródło znajduje się na wysokości 118 m n.p.m., a ujście do Warty – na wysokości 22 m n.p.m.; różnica wysokości wynosi 96 m, a spadek dna koryta – 0,26‰.
Średni przepływ Noteci w Nowym Drezdenku wynosi 73 m³/s. Dla ujścia podaje się wartość 72 m³/s, a według innych danych średni przepływ rzeki to 76,6 m³/s.
Rzeka bierze początek na Pojezierzu Kujawskim, w gminie Chodecz, na obszarze między wsiami Szczecin i Bogołomia, na zachód od Jeziora Kromszewskiego. Stamtąd płynie na południowy zachód, do jeziora Przedecz.
Walenty Winid w opisie z 1928 roku przedstawił Noteć jako rzekę powstającą z dwóch nurtów: wschodniego i zachodniego. Nurt zachodni nosi dziś nazwę Małej Noteci.
Na dalszej trasie rzeka przepływa przez jeziora Brdowskie, Modzerowskie i Długie, po czym kieruje się najpierw na zachód, a następnie na północ i płynie wzdłuż Gopła.
Jezioro Przedecz jest akwenem rynnowym w gminie Przedecz w powiecie kolskim, położonym 10 km na północ od Kłodawy i 13 km na południowy zachód od Chodcza; nad jego wschodnim brzegiem leży miasto Przedecz. Dane o powierzchni jeziora różnią się w zależności od źródła: od 83,5 do 94,7 ha. Średnia głębokość wynosi 0,9 m, a maksymalna – 1,9 m. Na podstawie badań z 1999 roku wody jeziora zaliczono do III klasy czystości. Z powodu skłonności do eutrofizacji zbiornik nadaje się w praktyce wyłącznie do hodowli ryb.
Dalej Noteć przepływa przez rynnowe Jezioro Brdowskie w gminie Babiak w powiecie kolskim, położone 18 km na północny wschód od Koła. Jego długość podaje się jako 4,4 lub 4,5 km, a głębokość maksymalną jako 4,9 lub 5,0 m; dane o powierzchni wahają się, zależnie od źródła, od 190,0 do 198,2 ha. Na podstawie badań z 2004 roku wody jeziora zaliczono do III klasy czystości. Nad jeziorem zaobserwowano 47 gatunków ptaków, a przy zachodnim brzegu jego południowego basenu stwierdzono cztery gatunki storczyków objęte ochroną prawną.
Noteć przepływa także przez połączone ze sobą jeziora Modzerowskie i Długie w gminie Izbica Kujawska. Jezioro Modzerowskie zajmuje 231,7 ha i ma do 8,1 m głębokości, a polodowcowe Długie Jezioro ciągnie się na długości ponad 5 km. W celu ochrony terenów źródliskowych Noteci na obszarze Jeziora Modzerowskiego ustanowiono Obszar Chronionego Krajobrazu Jezioro Modzerowskie.
W województwie kujawsko-pomorskim nie ma większego naturalnego zbiornika wodnego niż Gopło, które jest zarazem jedenastym co do wielkości jeziorem Polski. To polodowcowe jezioro rynnowe na Pojezierzu Żnińsko-Mogileńskim ma 25 km długości i do 16,6 m głębokości, a dane o jego powierzchni wahają się, zależnie od źródła, od 2121,5 do 2154,5 ha. Przepływa przez nie Noteć, a Kanał Ślesiński łączy je z Wartą. Dawniej lustro wody znajdowało się wyżej, a jezioro sięgało o 6 km dalej zarówno ku północy, jak i ku południowi. W styczniu 2011 roku poziom wody w Gople przekroczono o ponad metr; podtopiony został wtedy Ostrówek, a zalaniu uległy Półwysep Rzępowski i kilka ulic Kruszwicy.
Za niewielkimi jeziorami pałuckimi Noteć wkracza do Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej. Odtąd towarzyszą jej rozległe łąki i bagna.
W Nakle rzeka łączy się z Kanałem Bydgoskim. Odcinek od Nakła do ujścia, długi na 187 km, stanowi część drogi wodnej Wisła–Odra, a na długości 137 km, od Nakła do Krzyża, rzeka jest skanalizowana i wyposażona w czternaście stopni wodnych złożonych ze śluz i jazów. Noteć kończy bieg w Santoku pod Gorzowem Wielkopolskim, gdzie uchodzi do Warty.
Górny odcinek Noteci płynie przeważnie w kierunku północno-zachodnim, dolny zaś, od Nakła, biegnie Pradoliną Toruńsko-Eberswaldzką w kierunku zachodnio-południowo-zachodnim. Rzeka przepływa m.in. przez powiaty: kolski, koniński, włocławski, radziejowski, inowrocławski, żniński, nakielski, chodzieski, pilski, czarnkowsko-trzcianecki, strzelecko-drezdenecki i gorzowski.
Do większych miejscowości leżących nad Notecią lub w jej pobliżu należą: Przedecz, Sompolno, Kruszwica, Inowrocław, Pakość, Barcin, Łabiszyn, Rynarzewo, Nakło nad Notecią, Miasteczko Krajeńskie, Ujście, Trzcianka, Czarnków, Wieleń, Krzyż Wielkopolski i Drezdenko. Najludniejszym z nich jest Inowrocław, liczący 72 643 mieszkańców; kolejne miejsca zajmują Nakło nad Notecią (19 542), Trzcianka (16 496), Czarnków (11 375) i Drezdenko (10 193). Nad rzeką leży także Izbica Kujawska.
Dość ospały bieg „leniwej Noteci” zmienia się dopiero poniżej ujścia Gwdy – największego dopływu, który w miejscu połączenia jest większy od samej Noteci. W Pile Gwda prowadzi średnio 27 m³/s wody, natomiast w Ujściu, już po połączeniu obu rzek, średni przepływ Noteci wynosi 44 m³/s. Ostatnim większym dopływem na dalszym odcinku jest Drawa.
Z lewej strony do Noteci uchodzą Mała Noteć, Gąsawka, Kcynka, Gulczanka oraz Stara Noteć (Miała), z prawej – Gwda, Drawa i Łobżonka. Mała Noteć wypływa z jeziora Niedzięgiel w gminie Witkowo na Pojezierzu Gnieźnieńskim i łączy się z Notecią przy wschodniej granicy Pakości. Gąsawka, lewy dopływ o długości 56,97 km, bierze początek w jeziorze Głęboczek Wielki, płynie przez jeziora pałuckie oraz przez Gąsawę, Żnin i Szubin, a do Noteci uchodzi na północny zachód od Rynarzewa.
Drawa (niem. Drage) ma 185,9 km długości, a jej zlewnia zajmuje 3296,4 km²; na dolnym odcinku wyznacza granicę województw wielkopolskiego i lubuskiego, a do Noteci uchodzi w okolicach Krzyża Wielkopolskiego (Bielice Nowe). Gwda (niem. Küddow), wypływająca z jeziora Wierzchowo, ma 145,1 km długości i dorzecze o powierzchni 4943 km², a z Notecią łączy się w Ujściu. Łobżonka, dawniej zwana Kaszubką, liczy 76 km i prowadzi średnio 3,04 m³/s wody; uchodzi na 168,5 km biegu Noteci, koło Osieka nad Notecią. Na dolnym biegu Łobżonki znajduje się pięć elektrowni wodnych, które powodują znaczne dobowe wahania stanu wody.
Dolina Noteci należy do najlepiej zachowanych bagiennych dolin rzecznych zachodniej Polski, a przeważająca jej część jest objęta siecią Natura 2000. Od Nakła, gdzie zaczyna się notecki odcinek drogi wodnej, rzeka płynie środkiem Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej. Nad brzegami rzeki rozciągają się tu łąki i torfowiska, a także skraj Puszczy Noteckiej, na krawędziach doliny zaś, na przykład pod Santokiem, wznoszą się miejscami pasma wzgórz moreny czołowej.
Między Bydgoszczą a Wyrzyskiem wzdłuż Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej, zwłaszcza jej północnej krawędzi, ciągnie się szereg rezerwatów nadnoteckich. Należy do nich leśny rezerwat Zielona Góra o powierzchni 96,09 ha w gminie Wyrzysk, położony około 1 km na zachód od Osieka nad Notecią. Zajmuje on wzniesienie moreny czołowej w sąsiedztwie północnego zbocza pradoliny, na styku mezoregionów Pojezierze Krajeńskie i Dolina Środkowej Noteci. Rezerwat utworzono w 1968 roku na powierzchni 14,61 ha, a w 1989 roku go powiększono. Przedmiotem ochrony jest fragment lasu liściastego z grądami i kwaśną dąbrową; wiek rosnących tu dębów szacuje się na 200–250 lat.
Według jednych źródeł Noteć jest żeglowna na prawie całej długości, według innych – na odcinku 274 km, liczonym od ujścia. Od 1774 roku, gdy powstał Kanał Bydgoski, wchodzi w skład szlaku łączącego Wisłę z Odrą. Od czasu uruchomienia tej drogi wodnej Noteć urosła do rangi najważniejszego szlaku transportowego północnej Wielkopolski.
Kanał Bydgoski, budowany w latach 1772–1774 (według innych danych w latach 1773–1774), łączy Noteć w Nakle z Brdą, dopływem Wisły, w Bydgoszczy. Cała droga wodna Wisła–Odra prowadzi z Bydgoszczy do Kostrzyna nad Odrą przez Brdę, Kanał Bydgoski, Noteć i Wartę, mierzy 294,3 km i jest jedynym w Polsce szlakiem łączącym zachodni i wschodni system europejskich dróg wodnych.
Prace regulacyjne na dolnym odcinku prowadzono w latach 1863–1915. Powstało wówczas czternaście stopni wodnych między Nakłem a ujściem Drawy, a sto pięć przekopów zlikwidowało zakola o promieniu mniejszym niż 180 m. W sumie bieg rzeki skrócono o 30 km.
Skanalizowany odcinek Noteci Dolnej, od Nakła do Krzyża Wielkopolskiego, liczy 137,1 km i dzieli się na dwie części: Noteć Leniwą, długą na 66,4 km i sięgającą od Nakła do ujścia Gwdy, oraz Noteć Bystrą, która na długości 70,7 km biegnie od ujścia Gwdy do Krzyża. Dalej, na odcinku 50,1 km przez Drezdenko do Santoka, rzeka płynie swobodnie, bez śluz.
Pierwsze prace regulacyjne na Noteci Dolnej prowadzono w latach 1863–1888, a w latach 1891–1898 uregulowano Noteć Bystrą między ujściami Gwdy i Drawy. Przekopy skróciły bieg Noteci między Nakłem a ujściem Drawy ze 169,8 do 140,1 km, jednak prace te nie zapewniły pełnej spławności rzeki; kanalizację na długości 140 km ukończono podczas kolejnych robót, w latach 1910–1914.
Na skanalizowanym odcinku od Nakła do Krzyża znajduje się czternaście śluz: Nakło Zachód, Gromadno i Krostkowo (ta ostatnia z jazem kołowo-iglicowym) na Noteci Leniwej oraz Nowe, Walkowice, Romanowo, Lipica, Pianówka, Mikołajewo, Rosko, Wrzeszczyna, Wieleń, Drawsko i Krzyż na Noteci Bystrej. Wszystkie mają komory o długości 57,4 m i szerokości 9,6 m oraz napęd ręczny. Jazy składa się na zimę i ponownie stawia wiosną, dlatego sezon żeglugowy trwa od połowy kwietnia do połowy grudnia.
Górny odcinek, od jeziora Gopło do połączenia z Kanałem Bydgoskim, regulowano w latach 1878–1882. Powstał wówczas Kanał Górnonotecki z sześcioma stopniami wodnymi, a na samej rzece zbudowano dwie śluzy. Koryto pogłębiono i wyprostowano, a łączna długość wykonanych w tym celu przekopów wyniosła 30 km.
Już w 1774 roku zbudowano kanał zasilający, który prowadził wodę z Noteci w Dębinku do Kanału Bydgoskiego w Lisim Ogonie i był poprzednikiem dolnej części Kanału Górnonoteckiego; służył on wyłącznie zasilaniu najwyżej położonego stanowiska Kanału Bydgoskiego, między śluzami Osowa Góra i Józefinki. Pierwsze projekty kanalizacji Noteci Górnej powstały w pierwszej połowie XIX wieku w odpowiedzi na postulaty właścicieli nadnoteckich łąk, którym szkody wyrządziły wylewy rzeki z lat 1807 i 1830. Władze pruskie jednak dość długo zwlekały z inwestycją, obawiając się obniżenia poziomu wody w Gople i osłabienia zasilania Kanału Bydgoskiego.
Skanalizowany szlak o długości 105 km otwarto 25 września 1882 roku. Prace, rozpoczęte w 1878 roku, polegały na rozbudowie śluz i jazów dla statków o wyporności do 150 ton. Cały szlak od Gopła wyposażono w osiem śluz: w Lisim Ogonie, w Łochowie, dwie w Dębinku oraz we Frydrychowie, w Antoniewie, w Łabiszynie i w Pakości. Odcinek od Dębinka do Nakła pozostawiono wówczas w stanie naturalnym, nie przewidując na nim żeglugi. W Dębinku znajduje się wodny węzeł rozrządowy, w którym dwie śluzy i trzy jazy dzielą nurt na odnogę zasilającą Noteć i odnogę prowadzącą do Kanału Bydgoskiego.
W XIX wieku szlak Wisła–Odra przejął większość przewozów drewna z Rosji i Królestwa Polskiego do Cesarstwa Niemieckiego. Szczyt przewozów towarowych przypadł na pierwszą dekadę XX wieku: w latach 1903–1907 przepływało nim rocznie średnio 3585 łodzi i parowców, które przewiozły 253 tys. ton ładunków, a ponadto 43,2 tys. tratw z 441 tys. ton drewna. Po 1920 roku drogę wodną przecinała granica polsko-niemiecka, co niekorzystnie odbiło się na żegludze towarowej; w całości w granicach Polski szlak znalazł się po 1945 roku.
Po przebudowie szlaku, przeprowadzonej w latach 1905–1915, po rzece pływały barki o nośności przekraczającej 500 ton. Upadek żeglugi towarowej rozpoczął się w latach osiemdziesiątych XX wieku.
Od lat dziewięćdziesiątych nie prowadzi się prac bagrowniczych. W rezultacie dno się zamuliło, a ruch jednostek z ładunkami wstrzymano. Zlikwidowano również firmy żeglugowe, stocznie, porty, przystanie i infrastrukturę transportową.
Rozporządzenie Rady Ministrów z 2002 roku w sprawie klasyfikacji śródlądowych dróg wodnych przypisało poszczególnym odcinkom rzeki różne klasy. Noteć Górna, na odcinku od Gopła do połączenia z Kanałem Bydgoskim, otrzymała klasę Ia. Noteć Dolna, od Kanału Bydgoskiego do ujścia Drawy, została zaliczona do klasy Ib, a jej dalszy odcinek, od ujścia Drawy do Warty – do klasy II.
Noteć Dolna, na odcinku 187,2 km od Nakła do ujścia, wchodzi w skład międzynarodowej drogi wodnej E70, ustanowionej w 1996 roku porozumieniem AGN (European Agreement on Main Inland Waterways of International Importance).
Od początku XXI wieku szansy na ożywienie ruchu na rzece upatruje się w turystyce wodnej. Z myślą o poprawie stanu środowiska i infrastruktury powołano w 2000 roku stowarzyszenie Związek Miast i Gmin Nadnoteckich (ZMiGN).
Szlak kajakowy oceniono w trzech skalach. Pod względem trudności otrzymał ocenę ZWA (ZWB), czyli jest bardzo łatwy, miejscami łatwy. Uciążliwość do Kaliny określono jako U3 (szlak dość uciążliwy), a na dalszym odcinku jako U1 (nieuciążliwy). Atrakcyjność oceniono na **(*): szlak jest malowniczy, miejscami dość malowniczy (rzeka jest w dużej części uregulowana).
Na przepłynięcie całej Noteci trzeba przeznaczyć mniej więcej siedem do ośmiu dni. Sam odcinek do Kaliny zajmuje około trzech dni, i to wyłącznie przy wyższych stanach wody.
Dorzecze Noteci należy do obszarów o najniższych w Polsce średniorocznych sumach opadów. Od początku XXI wieku panuje tu susza hydrologiczna, która powoduje spadek zarówno przepływu, jak i poziomu wody w rzece.
W lipcu 2019 roku w Santoku, u ujścia do Warty, zanotowano skrajnie niski stan wody, wynoszący zaledwie 6 cm. Odcinek szlaku między śluzami Krostkowo (68,25 km) i Gromadno (53,4 km) przestał się nadawać nawet do ruchu łodzi turystycznych i wymagał doraźnego pogłębienia.
Nazwę rzeki wyprowadza się z praindoeuropejskiego rdzenia *(s)ne-t- lub *(s)nē-t-. Pokrewieństwa szuka się w staroindyjskim snāti, oznaczającym „pławi, kąpie się”, w łacińskich formach nō i nā-re o znaczeniu „pływać”, w greckich νοτος i νοτιος („mokry”), a także w iliryjskich nazwach Natiso i Natissa.
W dokumentach rzeka pojawia się po raz pierwszy w 1234 roku jako Nothes. W okresie przedsłowiańskim nosiła prawdopodobnie nazwę *Natusis, którą być może należy wywodzić od indoeuropejskiego *nətu- o przybliżonym znaczeniu „miejsce do kąpieli, pływania”. Łacińska nazwa rzeki brzmi Natissis.
W średniowieczu niedostępne bagna dolnej Noteci wyznaczały granicę między państwem polskim a ziemiami plemion pomorskich nad Bałtykiem, a wzdłuż rzeki wzniesiono szereg grodów, które miały osłaniać od północy rdzenne ziemie Polski. Na mokradłach dolnego biegu, poniżej ujścia Drawy, znajdowały się dawniej tylko dwie przeprawy przez rzekę: w Santoku i w Drezdenku. W 1260 roku grody w Santoku i Drezdenku przejął margrabia brandenburski Konrad w związku ze ślubem z Konstancją, córką księcia wielkopolskiego Przemysła I. Po kilku nieudanych próbach odzyskania kontroli przez Piastów obszar nad dolną Notecią ostatecznie wszedł w skład brandenburskiej Neumark, a granica z województwem poznańskim przez wieki przebiegała między Drezdenkiem a położonym w górę rzeki Krzyżem.
Po pierwszym rozbiorze Polski, w 1772 roku, Prusy zajęły leżące w górę rzeki części Wielkopolski i Kujaw, tworząc z nich jednostkę administracyjną Netzedistrikt, przecinaną wzdłuż przez Noteć. W 1807 roku, po klęsce Prus w wojnie z Napoleonem, niemal cały ten obszar przypadł nowo utworzonemu Księstwu Warszawskiemu, lecz w 1815 roku ponownie znalazł się w granicach Prus. W 1920 roku, na mocy traktatu z Versailles, przeważająca część terytorium dawnego dystryktu weszła w skład II Rzeczypospolitej.
Najniższy odcinek biegu rzeki, od ujścia Drawy, tworzy bagnistą krainę zwaną po niemiecku Netzebruch, która przed XVIII wiekiem była bardzo słabo zasiedlona. Pierwsze planowe zasiedlanie mokradeł rozpoczęło się, gdy elektor Joachim Fryderyk polecił w 1603 roku wznieść twierdzę w Drezdenku (według innego źródła za jego rządów, od około 1603 roku, twierdzę tę odbudowano). W 1722 roku powstały pierwsze plany całościowego osuszenia bagien (według innego źródła pierwsze plany osuszenia i melioracji na dużą skalę opracowano w latach 1738/39), jednak do 1728 roku ograniczono się do zakładania kolejnych wsi. Na bagnach żyła liczna populacja dzików, a obawy o jej przetrwanie po osuszeniu król Fryderyk Wilhelm I skwitował słowami: „Lepiej ludzie niż świnie”.
Katastrofalne powodzie, które w 1736 roku nawiedziły bagna nadwarciańskie (Warthebruch), stały się powodem powołania komisji osuszeniowej; rozpoczęła ona pracę w 1738 roku. Rok później inżynier hydrotechnik Simon Leonhard von Haerlem przedstawił projekt melioracji obu obszarów bagiennych, przewidujący osiedlenie 82 rodzin na bagnach Netzebruch, jednak rozpoczęcie robót uniemożliwiła wojna siedmioletnia. W 1763 roku przeprowadzono pomiary bagien Netzebruch, a w czerwcu tego roku przystąpiono do osuszania, które zakończono w 1769 roku. Całością prac kierował Franz Balthasar Schönberg von Brenkenhoff.
Z powodu niewystarczającej ochrony przed wezbraniami powstało tu w XIX wieku kilka grobli, wałów i rowów. W latach 1872–1874 usypano wał przeciwpowodziowy Pollychen–Zantoch (Santok), który stał się linią podziału między bagnami Warthebruch i Netzebruch. Mimo to powodzie niemal co roku wyrządzały szkody, dlatego w 1929 roku Reichstag uchwalił ustawę o Warcie i Noteci (Warthe- und Netze-Gesetz). W ramach robót publicznych dla bezrobotnych ulepszono wały i zbudowano przepompownie.
Noteć uchodzi do Warty.
Spośród rzek opisanych w tym serwisie do Noteci uchodzą: Drawa, Gwda.
Opracowano na podstawie artykułu Noteć w polskiej Wikipedii oraz odpowiadających mu artykułów w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, czeskiej, litewskiej; wykorzystano także artykuły: Przedecz (jezioro), Jezioro Brdowskie, Jezioro Modzerowskie, Długie Jezioro (powiat włocławski), Gopło, Rezerwat przyrody Zielona Góra (województwo wielkopolskie), Droga wodna Wisła-Odra, Mała Noteć, Gąsawka, Drawa (dopływ Noteci), Gwda, Łobżonka (rzeka), Kanał Górnonotecki, Netzedistrikt (Wikipedia w wersji niemieckiej) (licencja CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane, a tam, gdzie różnią się od cytowanego artykułu, wartości podane w samym artykule. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Noteć