| Długość | 155 km |
|---|---|
| Powierzchnia dorzecza | 7057 km² |
| Uchodzi do | Narew |
Biebrza zaczyna bieg na południe od Nowego Dworu, w powiecie sokólskim województwa podlaskiego, blisko granicy z Białorusią; jedno z opracowań precyzuje tę odległość na mniej więcej kilometr od zabudowy wsi, a dane tabelaryczne wskazują jako miejsce źródeł Talki.
Rzeka uchodzi do Narwi z prawej strony, około trzech kilometrów od Wizny, przy wsi Wierciszewo. Cały bieg mieści się na Podlasiu; opis czeski lokuje dolinę w lesistej i bagiennej Nizinie Mazowiecko-Podlaskiej. Koryto silnie meandruje, a na północny zachód od Białegostoku rzeka wchodzi w rozległy kompleks bagien.
Długość Biebrzy podawana jest jako 165 km, 164 km albo 155 km. Ta ostatnia liczba powraca w innym kontekście: tyle właśnie mierzy odcinek rzeki objęty granicami Biebrzańskiego Parku Narodowego, obejmujący niemal cały jej bieg.
Powierzchnia dorzecza waha się między 7051, 7057 a 7092 km², przy czym w ostatnim przypadku zaznaczono, że na terytorium Polski przypada z tego 7067 km².
Rozbieżne są także pomiary przepływu: profil w Burzynie daje 34,9 m³/s, a jako średnią wieloletnią podaje się około 30 m³/s.
Dorzecze Biebrzy jest wyraźnie niesymetryczne. Na stronę prawą przypada 75,5% powierzchni, a zasilają ją przede wszystkim cieki płynące z Pojezierza Mazurskiego; lewa strona to pozostałe 24,5%.
Z prawej wpadają Netta, Lega, Ełk i Wissa, choć nie wszystkie spisy są tu zgodne — jeden pomija Ełk, a Legę zapisuje w formie Łęg. Lewy brzeg reprezentują Sidra i Brzozówka.
Na całej długości rzeka płynie własną pradoliną, której zdolność zatrzymywania wody jest największa w Polsce i dorównuje pojemności największych krajowych zbiorników wodnych. Ujawnia się to zwłaszcza wiosną: w czasie roztopów woda występuje daleko poza koryto i tworzy szerokie rozlewiska.
Zestawienie przepływów daje przy tym osobliwy wynik — średni przepływ Biebrzy, 34,9 m³/s, przewyższa przepływ Narwi mierzony jeszcze przed połączeniem obu rzek, który w Strękowej Górze wynosi 32,5 m³/s.
Obszar dzieli się zwykle na trzy części — górną, środkową i dolną — a każda ma odmienny charakter.
Basen środkowy to szeroka, rozległa przestrzeń rozciągnięta od Kępy Sztabińskiej po zwężenie doliny w okolicach Osowca-Twierdzy. Od północy zamyka ją wysoczyzna Pojezierza Ełckiego, a w krajobrazie przeważa płaski teren bagienny.
Basen południowy zaczyna się poniżej Osowca-Twierdzy. Występują tam dobrze nawodnione torfowiska z licznymi starorzeczami, a nad bagnami wznoszą się grądy kryjące uroczyska. Do najgłośniejszych należą Kobielne i Lisie Jamy, Kaliszek oraz Puchaczowe, Koźli Rynek, Kopciowe, Pogorzałe i Kiermuz.
W tej samej części doliny mieszczą się największe kompleksy olsów i łęgów, a wśród niedostępnych bagien rośnie rzadka brzoza niska. Za jedno z największych i najdzikszych miejsc uchodzi bagno Ławki.
W dolinie rzeki leży największy polski obszar bagienny, znany jako Bagna Biebrzańskie. Jego powierzchnię określa się na 1290 km², co stawia go wśród największych terenów podmokłych Europy.
Krajobraz doliny zachował w wysokim stopniu charakter naturalny, a bogactwo życia jest mu współmierne: opisano tu ponad 70 zbiorowisk roślinnych i ponad 950 rodzajów roślin naczyniowych. Dziś rzekę kojarzy się przede wszystkim z życiem torfowisk i bagien zalewanych przez jej wody.
Na tym terenie gniazduje ponad 273 gatunki ptaków, a dla wielu z nich jest to główny obszar lęgowy w Europie Środkowej. Wymienia się wśród nich dubelta i batalion, rybitwę białoskrzydłą oraz wodniczkę, a także orlika grubodziobego, orlika krzykliwego i orzełka.
Waga doliny jako lęgowiska rośnie tym bardziej, że podobnych siedlisk w krajobrazie Europy ubywa. Kotlina Biebrzańska pełni ponadto rolę miejsca żerowania i odpoczynku w czasie corocznych przelotów. Dla ptaków siewkowatych, potrzebujących dużych, podmokłych przestrzeni, jest to jedna z ważniejszych ostoi w tej części kontynentu.
Bagna Biebrzańskie są największą w Polsce ostoją łosia. Kilka zwierząt przetrwało drugą wojnę światową w rezerwacie Czerwone Bagno i — przy pomocy człowieka — dało początek pokaźnej miejscowej populacji.
Inaczej wygląda rodowód bobrów: dzisiejsza biebrzańska populacja pochodzi od zwierząt, które w 1945 roku przywieziono do Osowca aż z rosyjskiego Woroneża.
Dolinę zamieszkują poza tym wydra europejska i borsuk europejski, lis rudy oraz gronostaj europejski, jenot azjatycki i piżmak amerykański, a także sarna europejska i jeleń szlachetny. Wilka szarego spotyka się rzadko.
W wodach rozpoznano około 36 gatunków ryb. Obok szczupaka, suma i węgorza trafiają się klenie i brzany — gatunki kojarzone raczej z rzekami podgórskimi.
Przeważającą część opisywanego obszaru chroni Biebrzański Park Narodowy, utworzony w 1993 roku. W jego granicach mieści się blisko 155 km biegu rzeki, a więc niemal cała Biebrza. Odrębną formą ochrony jest rezerwat przyrody Czerwone Bagno — ten sam, w którym przetrwały wojnę biebrzańskie łosie.
Nazwa wywodzi się najprawdopodobniej od bałtyjskiego słowa oznaczającego bobra; przywoływana bywa litewska postać bebras. Sąsiednie języki nazywają rzekę podobnie: po litewsku Bebra albo Bebras, po białorusku i ukraińsku Bobra, po niemiecku Bober. W starszym piśmiennictwie rosyjskim pojawiają się formy Bebra oraz Bobr.
Najwcześniejsza przywoływana wzmianka pochodzi z 1358 roku — nazwa figuruje w dokumencie księcia Kiejstuta, opisującym przebieg granicy z Mazowszem. Za piewcę Biebrzy w literaturze uchodzi Mikołaj Samojlik.
Rozporządzenie Rady Ministrów o klasyfikacji śródlądowych dróg wodnych, wydane w 2002 roku, przyznało Biebrzy klasę żeglowną Ia. Rzeka stanowi ogniwo drogi łączącej Wisłę — poprzez Narew i Kanał Augustowski — z Niemnem, czyli szlaku prowadzącego z polskiego dorzecza Wisły na Białoruś i Litwę. Ruch odbywa się tu jednostkami niewielkimi.
Znacznie ważniejsze są spływy kajakowe i tratwami, najbardziej atrakcyjne przy wiosennych wezbraniach. Wytyczony w tym celu szlak wodny ma 135 km oraz pola namiotowe i punkty widokowe; w innym ujęciu jego długość podawana jest jako 150 km.
Nad rzeką, w górnym biegu w okolicach Jastrzębnej Pierwszej i Kamiennej Nowej, przerzucono most kolejowy. Pomiary przepływu prowadzi się w Burzynie, a wśród miejscowości, obok których przepływa rzeka, wymieniany jest również Wroceń.
Do ważniejszych miejscowości nad Biebrzą zalicza się Nowy Dwór, Lipsk i Sztabin, Goniądz oraz Osowiec-Twierdzę; szersze zestawienia dopisują jeszcze Radziłów i Wiznę.
Historycznie były to ziemie pogranicza Mazowsza i Litwy i po dziś dzień zachowały sporo wynikającej stąd różnorodności. Dorzecze zamieszkują ludzie różnych kultur, języków i wyznań.
Większość mieszkańców posługuje się polszczyzną ogólną, ale w górnej części zlewni — w gminach Lipsk i Dąbrowa Białostocka oraz częściowo w gminie Sztabin — używa się miejscowej gwary białoruskiej, którą sami mówiący nazywają prostym językiem (prosty jazyk). Ludność należy tam do Kościoła prawosławnego albo rzymskokatolickiego.
Na północnym brzegu górnej Biebrzy leży kilka wsi zamieszkanych przez starowierców, mówiących archaicznym dialektem rosyjskim. Część tych społeczności zachowała znaczną część tradycyjnej kultury mimo długotrwałej polityki asymilacyjnej okresu komunistycznego, wymierzonej w niepolskie mniejszości kulturowe i językowe.
Biebrza uchodzi do rzeki Narew.
Opracowano na podstawie artykułu Biebrza w polskiej Wikipedii oraz jego odpowiedników w Wikipedii niemieckiej, angielskiej, czeskiej, rosyjskiej, ukraińskiej (CC BY-SA 4.0); dane liczbowe: Wikidane / infoboks polskiej Wikipedii. Pozostałe rzeki: spis rzek Polski.
Rzeki Polski › Biebrza